ALPHA της Κυριακής

Το «πόθεν έσχες» ενός ρευστού πλαισίου διεθνούς τάξης και η πικρή αλήθεια της σκληρής ισχύος

Όταν την επομένη της Αμερικανικής επέμβασης στη Βενεζουέλα ο Πρωθυπουργός της Ελλάδας υποδείκνυε ότι «τώρα δεν είναι η ώρα να σχολιάσουμε τη νομιμότητα των πρόσφατων ενεργειών», αυτό που έπραξε ήταν να σκιαγραφήσει την ουσία και τον πυρήνα του δημόσιου διεθνούς δικαίου. Του πλαισίου δηλαδή που καθορίζει τη διεθνή τάξη και τις σχέσεις μεταξύ κρατών. Πλαίσιο το οποίο υπάρχει, αλλά ταυτόχρονα… δεν υπάρχει. Σε αυτή τη σκληρή πραγματικότητα υποβάλλεται οποιοσδήποτε ανοίξει τις πρώτες σελίδες ακαδημαϊκών βιβλίων περί διεθνούς δικαίου: οι ίδιοι που διδάσκουν τι είναι διεθνές δίκαιο εξηγούν γιατί επί της ουσίας δεν μπορεί να υπερισχύσει της εθνικής κυριαρχίας.

Το συγκεκριμένο σχόλιο του Κυριάκου Μητσοτάκη αν και πολιτικά άτοπο, την ίδια στιγμή ξεγυμνώνει την άλλη πλευρά του ίδιου νομίσματος των περί διεθνούς δικαίου ατοπημάτων που διαπράττουν πολιτικοί και δημοσιολογούντες. Ότι το διεθνές δίκαιο δεν είναι α λα καρτ. Νομικά ομιλούντες, ουδέν αναληθέστερον. Γιατί η πικρή αλήθεια είναι ότι το διεθνές δίκαιο ως η πλέον ρευστή μορφή δικαίου είναι, ό,τι πιο α λα καρτ. Βεβαίως, έστω και υπό τη ρευστή του ιδιότητα, δεν παύει να είναι δίκαιο, και το δίκαιο δε μπορεί να είναι α λα καρτ. Προφανώς, οι διεθνείς κανόνες υπάρχουν. Και προφανώς, οφείλουν να εφαρμόζονται. Υπάρχουν όμως δύο τινά: αφενός, το δίκαιο το καθορίζει ο ισχυρός, και αφετέρου ο ισχυρός μπορεί να το εφαρμόσει επιλεκτικά χωρίς επιπτώσεις.

Ο νόμος του ισχυρού

Ο Κυριάκος Μητσοτάκης – εξ όσων φαίνεται χωρίς να το επιθυμεί – έδειξε τον ελέφαντα στο δωμάτιο που όλοι αγνοούσαν. Ότι δηλαδή η εφαρμογή του διεθνούς δικαίου, μπροστά στην σκληρή ισχύ των μεγάλων δυνάμεων του πλανήτη, έρχεται σε δεύτερη μοίρα. Ότι οι μεγάλες δυνάμεις, όπως καθόρισαν ιστορικά το πλαίσιο της διεθνούς τάξης, μπορούν και να το αναιρέσουν κατά το δοκούν. Την αλήθεια αυτή την παραδέχθηκαν και την ομολόγησαν όλοι σχεδόν οι ηγέτες στις δικές τους αναρτήσεις και δηλώσεις την επομένη της σύλληψης του Νικολάς Μαδούρο από τις Αμερικανικές δυνάμεις. Κανείς όμως τόσο γλαφυρά όσο ο Έλληνας Πρωθυπουργός.

Η φράση «τώρα δεν είναι η ώρα να σχολιάσουμε τη νομιμότητα των πρόσφατων ενεργειών» εμπερικλείει την ουσία του διεθνούς δικαίου, αλλά βέβαια κρύβει άλλη μια αλήθεια που επίσης έχει ουσιαστική αντανάκλαση στο προκείμενο: ότι ποτέ δε θα σχολιάσει δημόσια ένας Έλληνας Πρωθυπουργός την παρανομία μίας παγκόσμιας δύναμης την οποία χρειάζεται για να εξυπηρετήσει τα συμφέροντα της χώρας του. Το ίδιο ισχύει για όλους τους Ευρωπαίους ηγέτες. Άπαντες, επέλεξαν να αγνοήσουν τη σαφέστατη παρανομία που συνιστά η έξωθεν βίαιη  παρέμβαση στα εσωτερικά ενός κράτους ή εναλλακτικά να δώσουν έμφαση στην καθαρά πολιτική πτυχή και τις επιπτώσεις της για την ίδια τη χώρα.

Η εθνική κυριαρχία ως θέσφατο

Αυτό που μας υπενθυμίζει για το διεθνές δίκαιο το όλο σκηνικό είναι το γεγονός ότι σε αντίθεση με το εθνικό δίκαιο, πάσχει από έλλειψη δικλείδων εφαρμογής. Το εθνικό δίκαιο εφαρμόζεται από τα σώματα ασφαλείας και το σύστημα δικαιοσύνης, τα οποία είναι κατοχυρωμένα συνταγματικά για να επιβάλλουν στον κάθε πολίτη ξεχωριστά την ισχύ της συλλογικότητας. Η ατομικότητα ενός πολίτη δεν υπερβαίνει την κυριαρχία του κράτους, ακριβώς γιατί το κράτος είναι η έκφραση του συνόλου των πολιτών. Κάτι αντίστοιχο δεν ισχύει στη διεθνή κοινότητα. Είναι για αυτό το λόγο που ακαδημαϊκοί έχουν παρομοιάσει τη διεθνή κοινότητα με μια κοινωνία αναρχίας, όπου τίποτα δε μπορεί να υπερβεί την κυριαρχία ενός κράτους.

Η απόλυτη έννοια της εθνικής κυριαρχίας έγκειται στο γεγονός ότι οποιαδήποτε έκπτωση ακυρώνει την ιδιότητα του κράτους. Για πρακτικούς λόγους επίσης. Δεν μπορεί να υπάρξει μία παγκόσμια χωροφυλακή που να επιβάλλει στα κράτη τους διεθνής κανόνες. Ούτε μπορεί να μπει ένα κράτος φυλακή. Εξάλλου, η όποια προσπάθεια έξωθεν επιβολής στα εσωτερικά ενός κράτους, πρώτον ακυρώνει εξ υπαρχής την έννοια της κρατικής κυριαρχίας και ανεξαρτησίας, και δεύτερον, θα σήμανε πόλεμο και άρα θα ακύρωνε τους ίδιους τους λόγους για τους οποίους στήθηκε το παγκόσμιο σύστημα κανονισμών.

Οι “πηγές” του διεθνούς δικαίου

Αφού έχουμε μιλήσει για τις πρώτες, εισαγωγικές σελίδες ενός ακαδημαϊκού βιβλίου διεθνούς δικαίου, ας δούμε τι λέει και το πρώτο κεφάλαιο, που δεν είναι άλλο από τις λεγόμενες πηγές του. Το Καταστατικό του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης, που θεωρείται το πλέον θεμελιώδες κανονιστικό εγχειρίδιο διεθνούς δικαίου, τουλάχιστον σε ό,τι αφορά τις πηγές του, καθορίζει συγκεκριμένα ποιες είναι αυτές.

Συγκεκριμένα, στην πρώτη παράγραφο του άρθρου 38 του Καταστατικού αναφέρονται τα εξής:

«Το Δικαστήριο, που έργο του έχει να εκδικάζει, σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο, τις υποθέσεις που υποβάλλονται  σ’ αυτό, θα εφαρμόζει:

α. τις διεθνείς συμβάσεις, γενικές ή ειδικές, που θέτουν κανόνες οι οποίοι αναγνωρίζονται ρητά από τα αντίδικα κράτη,

β. το διεθνές εθιμικό δίκαιο, ως απόδειξη γενικής πρακτικής που γίνεται δεκτή ως κανόνας δικαίου,

γ. τις γενικές αρχές του δικαίου που αναγνωρίζονται από τα πολιτισμένα έθνη,

δ. τις δικαστικές αποφάσεις και τα διδάγματα των πιο αναγνωρισμένων δημοσιολόγων των διάφορων εθνών, ως βοηθητικά μέσα για τον καθορισμό των κανόνων δικαίου.»

Παίρνοντας μία-μία τις πηγές, γίνεται εύκολα αντιληπτό γιατί το δίκαιο ανήκει στις μεγάλες δυνάμεις που με την ίδια ισχύ που το έχτισαν, εξίσου μπορούν να το αλλάξουν, να το αγνοήσουν ή να το καταστρατηγήσουν κατά πως τους βολεύει αναλόγως συγκυρίας. Παρενθετικά σημειώνεται ότι για να εκδικαστεί οποιαδήποτε διεθνής υπόθεση σε οποιοδήποτε διεθνές δικαστήριο θα πρέπει να αποδεχτεί πρώτα και κύρια να προσέλθει σε αυτό και άρα να αποδεχτεί την ετυμηγορία του το εκάστοτε αντίδικο κράτος.

Οι διεθνείς συμβάσεις, είτε διμερείς, είτε πολυμερείς, από τα ίδια τα κράτη συναποφασίζονται, υπογράφονται, κυρώνονται και τίθενται σε ισχύ, οπότε τα ίδια ισχύουν και στην αντίθετη κατεύθυνση. Τα συμβαλλόμενα κράτη μπορούν ανά πάσα στιγμή και αναλόγως συμφερόντων να αγνοήσουν, να παραβιάσουν ή και να αποχωρήσουν από μία σύμβαση μονομερώς, αναλόγως περιστάσεων ακόμα και χωρίς την παραμικρή επίπτωση, κάτι που ισχύει έτι περισσότερο για τις μεγάλες δυνάμεις. Τα ίδια ισχύουν και σε ό,τι αφορά το εθιμικό δίκαιο, τις γενικές αρχές δικαίου και πόσο μάλλον για δικαστικές αποφάσεις και την ακαδημαϊκή βιβλιογραφία.

Δεν είθισται, ούτε πρόκειται να βρεθεί κάποιος να το αποδεχτεί ως καθιερωμένη πρακτική, να εισβάλλουν οι στρατιωτικές δυνάμεις ενός κράτους στα σύνορα ενός άλλου, να συλλαμβάνουν τον ηγέτη της χώρας, και να τον δικάζουν με βάσει το δικό τους εθνικό δίκαιο. Και όμως, όταν είσαι οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορείς. Όχι μόνο μπορείς, αλλά σε επικροτούν και από πάνω οι παγκόσμιοι ηγέτες που επίσης ήθελαν την απομάκρυνση Μαδούρο. Έστω και αν τρέμουν και μόνο στην ιδέα η διεθνής τάξη να χαρακτηρίζεται από γεγονότα σαν αυτό, αντί από ένα έστω χαλαρό πλαίσιο δημόσιου διεθνούς δικαίου.