ALPHA της Κυριακής

Η ιστορία πρέπει να μας μαθαίνει πώς συνέβησαν τα πράγματα, όχι πώς θα θέλαμε να τα θυμόμαστε

Η λέξη ιστορία προέρχεται από το αρχαίο ελληνικό ίστορία, που σήμαινε έρευνα, γνώση που αποκτάται μέσω διερεύνησης. Προέρχεται από το ρήμα ἱστορέω που σημαίνει ερευνώ, εξετάζω.

Είναι όμως έτσι τα πράγματα; Έτσι μαθαίνουμε την ιστορία; Είναι η ιστορία που μαθαίνουμε απότοκο έρευνας ή απλά είναι ένας συνδυασμός γεγονότων διανθισμένος με φανταστικές ιστορίες ή παραλήψεις που ταιριάζουν στα εθνικά μας αφηγήματα;  Στα  γερμανικά, η αντίστοιχη λέξη «Geschichte» σημαίνει «γεγονός», δηλαδή ό,τι συνέβη. Κι’ αυτό ακριβώς μαθαίνουν ψυχρά οι Γερμανοί. Τι ακριβώς συνέβη χωρίς παραλήψεις, ωραιοποιήσεις, φανταστικές ιστορίες ή απόκρυψη γεγονότων.  Η διάκριση αυτή, που επισημαίνει ο ιστορικός, μεταφραστής και συγγραφέας  Ήρκος Αποστολίδης, υποδεικνύει δύο διαφορετικούς τρόπους προσέγγισης του παρελθόντος. Στην Κύπρο, αλλά και στην Ελλάδα, το ερώτημα που πρέπει να θέσουμε είναι απλό αλλά καθοριστικό: μαθαίνουμε την ιστορία για να κατανοήσουμε ή απλώς αναπαράγουμε εθνοτικά αφηγήματα;

Ο Διονύσιος Σολωμός μας διδάσκει ότι «εθνικόν εστί το αληθές». Η φράση αυτή θυμίζει ότι η αλήθεια, όχι οι υπερβολές ή οι μύθοι, πρέπει να αποτελεί τον πυρήνα της εθνικής μας μνήμης. Ο εξαίρετος κοινωνιολόγος Σταύρος Παναγιωτίδης που παρακολουθώ ανελλιπώς, με διδακτορικό στην Ιστορία,  αναδεικνύει μια συστηματική τάση στην ελληνική παιδεία και δημόσιο λόγο, όπου δημοφιλείς ιστορικές αφηγήσεις μετατρέπονται σε μύθους που δεν ευσταθούν ιστορικά. Η  ελληνική ιστορία λέει, είναι γεμάτη άθλους και μεγάλες στιγμές και δεν χρειάζεται να την «ευτελίζουμε» ή να παραποιούμε γεγονότα για να την κάνουμε πιο ηρωική.  Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του κρυφού Σχολειού. Θυμάμαι την καθηγήτρια μας στο γυμνάσιο με πόση συγκίνηση μας μετέφερε αυτό το γεγονός. Κι όμως το αφήγημα αυτό δεν ευσταθεί. Δεν υπάρχουν πηγές της εποχής που να αποδεικνύουν ότι υπήρχε γενική απαγόρευση της ελληνικής παιδείας από τους Οθωμανούς.
Αντίθετα, ξέρουμε ότι λειτουργούσαν ελληνικά σχολεία φανερά, υπήρχαν λόγιοι, τυπογραφεία, σχολές (π.χ. Ιωάννινα, Σμύρνη, Χίος) και η Εκκλησία είχε ρόλο στην παιδεία,  αλλά όχι στα κρυφά.  Ο όρος «Κρυφό Σχολειό» εμφανίζεται κυρίως τον 19ο αιώνα, μετά την Επανάσταση, μέσα από πίνακες, ποιήματα και σχολικά βιβλία και δημιουργήθηκε για να τονίσει τη θυσία, τη συνέχεια του έθνους και το ρόλο της εκκλησίας.

Κι αν το «Κρυφό Σχολειό» είναι από τα πιο ανώδυνα παραδείγματα μυθοποίησης, υπάρχουν πολύ πιο σκοτεινά. Στην Κύπρο αλλά και Ελλάδα τιμούμε ως ήρωες και ηγέτες αμφιλεγόμενες (τουλάχιστον) προσωπικότητες, αποσιωπούμε γεγονότα, παραποιούμε συμβάντα, παρουσιάζουμε καταστάσεις μονόπλευρα.

Στο εκπαιδευτικό μας σύστημα η ιστορία και ιδίως η σύγχρονη κυπριακή ιστορία συχνά παρουσιάζεται μέσα από μονοδιάστατα αφηγήματα χωρίς να αφήνει χώρο για κριτική ανάλυση. Τα δε χρονικά κενά που αφήνονται να υπάρξουν γιατί μας κάνουν να νιώθουμε άβολα είναι πολλά. Οι μαθητές μαθαίνουν να «αναπαράγουν» ιστορικά γεγονότα για να υπηρετήσουν ένα συλλογικό αφήγημα, αντί να τα κατανοούν ως πολύπλοκα φαινόμενα με πολλαπλές αιτίες και συνέπειες.

Η διάκριση ανάμεσα στον ορθολογισμό και τα εθνοτικά αφηγήματα είναι κρίσιμη. Η ορθολογιστική ιστορία βασίζεται σε πηγές, τεκμηρίωση και κριτική σκέψη. Αναδεικνύει γεγονότα όπως συνέβησαν, χωρίς να τα παραμορφώνει για να ταιριάζουν σε μια αφηγηματική γραμμή. Τα εθνοτικά αφηγήματα αντίθετα, επιλέγουν στοιχεία ώστε να ενισχύσουν την εθνική ταυτότητα ή μια πολιτική θέση. Η Κύπρος, όπως και άλλες χώρες, κινδυνεύει να εγκλωβιστεί σε μια ιστορία που είναι περισσότερο μυθιστορία παρά πραγματικότητα.

Αν προσεγγίζαμε τα ιστορικά γεγονότα με τον τρόπο που το κάνουν οι Γερμανοί,  ως «γεγονότα» που συνέβησαν,  ίσως θα μαθαίναμε καλύτερα τις αιτίες και τις συνέπειες, αντί να περιοριζόμαστε στην επιβεβαίωση εθνικών αφηγήσεων.

Στα σχολεία στη Γαλλία και τη Σκανδιναβία επίσης, οι μαθητές δεν μαθαίνουν απλώς γεγονότα. Αναλύουν πρωτογενείς πηγές, συγκρίνουν διαφορετικές αφηγήσεις και συζητούν αιτίες και συνέπειες ιστορικών γεγονότων. Επιπλέον, συμμετέχουν σε συζητήσεις και εργασίες που τους ενθαρρύνουν να αμφισβητούν εθνοτικούς μύθους και να αξιολογούν την αξιοπιστία των πηγών.

Το ζήτημα δεν είναι θεωρητικό. Η εκπαίδευση στην ιστορία διαμορφώνει την κατανόηση των νέων για τον κόσμο, τις άλλες κοινότητες και τις πολιτικές τους επιλογές. Αν περιοριζόμαστε σε αφηγήσεις και μύθους, οι νέοι βλέπουν τον κόσμο μέσα από στενά, προκατειλημμένα φίλτρα. Αντίθετα, η ορθολογιστική προσέγγιση ενισχύει την κριτική σκέψη, την ικανότητα να κατανοούν πολυπλοκότητα και να συζητούν με βάση γεγονότα αντί συναισθηματικά φορτισμένες αφηγήσεις.

Η πρόκληση για την Κύπρο είναι να διδάξουμε ιστορία ως γνώση και όχι ως εργαλείο ταυτότητας. Η ιστορία πρέπει να μας μαθαίνει πώς συνέβησαν τα πράγματα, όχι πώς θα θέλαμε να τα θυμόμαστε. Μόνο έτσι μπορούμε να αποφύγουμε να επαναλάβουμε τα λάθη του παρελθόντος και να χτίσουμε μια πιο ώριμη και ενημερωμένη κυπριακή κοινωνία.