Περίπου οι μισές διαταραχές ψυχικής υγείας εμφανίζονται πριν από την ηλικία των 14 ετών και τα τρία τέταρτα πριν από τα 25 (UNICEF (2022). Mind the Gap: Child and adolescent mental health and Psychosocial support interventions). Όταν τα συστήματα αποτυγχάνουν να στηρίξουν τα παιδιά και τους νέους, χάνεται το πιο αποτελεσματικό «παράθυρο ευκαιρίας» για πρόληψη, έγκαιρη παρέμβαση και αποκατάσταση.

Η διασφάλιση της πρόσβασης των παιδιών και των νέων σε υπηρεσίες υποστήριξης αποτελεί επείγουσα εθνική προτεραιότητα. Ιδιαίτερα κρίσιμο είναι η βοήθεια να παρέχεται από τη στιγμή που εμφανίζονται τα πρώτα προβλήματα: η έλλειψη έγκαιρης στήριξης μπορεί να έχει δια βίου συνέπειες για τα παιδιά, τις οικογένειες και την κοινωνία στο σύνολό της.

Μια έρευνα που πραγματοποιήθηκε μέσω προσωπικών συνεντεύξεων με 500 νέους ηλικίας 18–35 ετών στην Κύπρο προσφέρει μια σαφή εικόνα του τρόπου με τον οποίο οι προκλήσεις ψυχικής υγείας εκδηλώνονται στην πρώιμη ενήλικη ζωή (Youth Board of Cyprus (ONEK) & IMR/University of Nicosia (2021). Quantitative Survey Report on Youth Mental Health. Nicosia: IMR/University of Nicosia). Επτά στους οκτώ νέους ανέφεραν υψηλά επίπεδα άγχους και αβεβαιότητας για το μέλλον, ενώ τα τρία τέταρτα δήλωσαν ότι βιώνουν πίεση και στρες. Ήπια συμπτώματα κατάθλιψης εντοπίστηκαν σχεδόν στα δύο τρίτα των συμμετεχόντων, ενώ ένας στους τέσσερις παρουσίαζε σημαντικά ή σοβαρά συμπτώματα κατάθλιψης.

Πρόσφατη έκθεση της UNICEF, η οποία αναπτύχθηκε σε συνεργασία με το ερευνητικό κέντρο CARDET, ανέδειξε τα κενά ανάμεσα στις ανάγκες ψυχικής υγείας των νέων και των μέσων υποστήριξης που είναι σήμερα διαθέσιμη. Οι υπηρεσίες χαρακτηρίζονται από κατακερματισμό, άνιση γεωγραφική κατανομή και συχνά είναι δύσκολα προσβάσιμες. Οι δράσεις πρόληψης και προαγωγής της ψυχικής υγείας παραμένουν περιορισμένες, ενώ οι εξειδικευμένες υπηρεσίες είναι υπερφορτωμένες. Το αποτέλεσμα είναι ένα σύστημα που παρεμβαίνει όταν τα προβλήματα έχουν ήδη κλιμακωθεί, αντί να στηρίζει την ψυχική ευημερία πριν την εμφάνιση κρίσεων. Η πρόσβαση στην παροχή υποστήριξης δεν γίνεται επίσης ισότιμα. Παιδιά και νέοι σε αγροτικές και απομακρυσμένες περιοχές, παιδιά και νέοι πρόσφυγες και όσοι προέρχονται από οικογένειες χαμηλού εισοδήματος είναι πιο πιθανό να στερηθούν την υποστήριξη ή να τη λάβουν με χρονική καθυστέρηση, λόγω περιορισμένης πρόσβασης, έλλειψης πληροφόρησης και γλωσσικών εμποδίων.

Το στίγμα γύρω από την ψυχική υγεία μπορεί να κάνει τα παιδιά και τους νέους διστακτικούς στο να ζητήσουν βοήθεια. Παρότι η Κύπρος είναι μια κοινωνία που αναγωνρίζει και δίνει αξία σε θεσμούς όπως η οικογένεια, η κοινότητα και η αλληλεγγύη, η αναζήτηση βοήθειας συχνά εκλαμβάνεται ως ένδειξη αδυναμίας, με αποτέλεσμα όσοι αντιμετωπίζουν προβλήματα ψυχικής υγείας να αισθάνονται ότι κατακρίνονται ή δεν μπορούν να κατανοηθούν. Ακόμη και το σχολικό προσωπικό ή μέλη της κοινότητας μπορεί να διστάζουν να παραπέμψουν έναν νέο σε ειδικό, από φόβο ότι αυτό θα τον «ακολουθεί» ή θα βλάψει τη φήμη του.

Ωστόσο, οι μη αντιμετωπισμένες δυσκολίες ψυχικής υγείας στην παιδική ηλικία συνδέονται με χαμηλότερες εκπαιδευτικές επιδόσεις, μειωμένες προοπτικές απασχόλησης, αυξημένα προβλήματα σωματικής υγείας και υψηλότερο κοινωνικό και οικονομικό κόστος στην πορεία της ζωής. Για την κοινωνία, αυτό μεταφράζεται σε χαμένο ανθρώπινο δυναμικό, μεγαλύτερη πίεση στα συστήματα υγείας και κοινωνικής πρόνοιας και διεύρυνση των ανισοτήτων. Για τα παιδιά και τους νέους, σημαίνει ότι θα κουβαλούν αποτρέψιμα βάρη στην ενήλικη ζωή.

Στοιχεία τόσο από την Κύπρο, όσο και από το εξωτερικό, δείχνουν ότι η έγκαιρη λήψη υποστήριξης και η πρόληψη, σώζουν ζωές, μειώνουν το μακροπρόθεσμο κόστος και συμβάλλουν στη δημιουργία ανθεκτικών κοινοτήτων. Η πρόσφατη έκθεση της UNICEF,  η οποία αναπτύχθηκε σε συνεργασία με το ερευνητικό κέντρο CARDET, παρέχει συγκεκριμένες συστάσεις και, κυρίως, αναδεικνύει τις απόψεις των ίδιων των νέων.

Οι φιλικές προς τα παιδιά και τους νέους, προσβάσιμες και αξιόπιστες υπηρεσίες είναι καθοριστικής σημασίας. Τα σχολεία, ειδικότερα, διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην έγκαιρη αναγνώριση και υποστήριξη, όμως δεν μπορούν να επωμιστούν αυτό το βάρος χωρίς επαρκείς πόρους, κατάρτιση και σαφείς διαδρομές παραπομπής.

Η ενεργός συμμετοχή των νέων και η δημιουργία ειδικών χώρων για τη νεολαία πρέπει να παραμείνουν στο επίκεντρο της ανταπόκρισης της Κύπρου στην κρίση ψυχικής υγείας. Οι έφηβοι και οι νέοι χρειάζονται ασφαλή και φιλόξενα περιβάλλοντα – στα σχολεία, τα κέντρα νεότητας, τους κοινοτικούς χώρους και στο διαδίκτυο – όπου μπορούν να συναντούν συνομηλίκους, να βρίσκουν αξιόπιστη πληροφόρηση και να ζητούν υποστήριξη χωρίς να στιγματίζονται ή να κατακρίνονται. Οι χώροι αυτοί γίνονται πιο ισχυροί όταν οι ίδιοι οι νέοι συμβάλλουν στον σχεδιασμό και τη συνεχή βελτίωση των δραστηριοτήτων και των υπηρεσιών, ώστε να αντανακλούν τις πραγματικότητες και τις ανάγκες τους.

Με την πρώτη Εθνική Στρατηγική για την Ψυχική Υγεία, η Κύπρος αναγνωρίζει τον αντίκτυπο της επένδυσης στην ψυχική υγεία των νέων, τοποθετώντας τη στο επίκεντρο της δημόσιας σφαίρας και πολιτικής. Οι νέοι συμμετείχαν ενεργά και στη διαμόρφωση της ίδιας της στρατηγικής. Πλέον, εναπόκειται στους εθνικούς και τοπικούς ηγέτες, στους επαγγελματίες υγείας και στους γονείς να προχωρήσουν στην υλοποίησή της. Το μέλλον της Κύπρου θα διαμορφωθεί από το πώς επιλέγουμε να ακούμε και να δρούμε, σήμερα.

Αλέξανδρος Τίφας, Νοσηλευτικός Λειτουργός Ψυχικής Υγείας, Διεύθυνση Νοσηλευτικών Υπηρεσιών Υπουργείου Υγείας

Anahit Minassian, Συντονίστρια Τεχνικής Υποστήριξης για την Ψυχική Υγεία των Νέων, UNICEF Ευρώπης και Κεντρικής Ασίας

Δρ. Χαράλαμπος Βρασίδας,Ιδρυτής καιΕκτελεστικός Διευθυντής CARDET