Ο κρίσιμος ρόλος των Πρώτων Βοηθειών Ψυχικής Υγείας

Του Δρ. Χαράλαμπου Βρασίδα

• Ιδρυτής και Εκτελεστικός Διευθυντής CARDET και Καθηγητής, Πανεπιστήμιο Λευκωσίας

Στις 13 Ιανουαρίου 2026, το ερευνητικό κέντρο CARDET φιλοξένησε την έναρξη ενός ολοκληρωμένου εκπαιδευτικού προγράμματος Πρώτων Βοηθειών και Υποστήριξης Ψυχικής Υγείας, το οποίο ολοκληρώθηκε σε διάφορα στάδια. Στην εκπαίδευση συμμετείχαν 30 επαγγελματίες υγείας, εκπαιδευτικοί, εργαζόμενοι σε οργανισμούς νέων και σύμβουλοι. Η εκπαίδευση αυτή δεν αποτέλεσε ένα ακόμη πρόγραμμα επαγγελματικής κατάρτισης, αλλά ανέδειξε ένα βαθύτερο προβληματισμό: Πόσο προετοιμασμένοι είμαστε, ως ενήλικες και ως κοινωνία, να αναγνωρίσουμε και να στηρίξουμε την ψυχική υγεία των νέων;

Στην καθημερινότητά μας, ερχόμαστε αντιμέτωποι με στιγμές αβεβαιότητας. Όταν ένας νέος/ μια νέα, ή ένα αγαπημένο πρόσωπο, αρχίζει να απομακρύνεται, όταν εμφανίζονται ανησυχητικά σημάδια που δεν ερμηνεύονται εύκολα, όταν δεν είμαστε βέβαιοι, αν και πώς πρέπει να ενεργήσουμε ή να παρέμβουμε, τότε γεννιούνται ερωτήματα όπως: Ήταν σωστή η αντίδρασή μου; Παρέβλεψα κάποιο προειδοποιητικό σημάδι; Έχω το δικαίωμα να ρωτήσω ή να εμπλακώ;

Η ανάγκη για ύπαρξη δομών, κοινής γλώσσας και πρακτικών δεξιοτήτων, ώστε να αντιμετωπιστεί η αυξανόμενη κρίση ψυχικής υγείας στους νέους, είναι πλέον αδιαμφισβήτητη. Η κατάρτιση γονέων, εκπαιδευτικών, εργαζομένων σε οργανισμούς νέων και ψυχολόγων με αυτές τις δεξιότητες δεν είναι πια προαιρετική, είναι ζωτικής σημασίας.

Τα παγκόσμια στατιστικά δεδομένα ενισχύουν τον επείγοντα χαρακτήρα αυτής της εκπαίδευσης. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, ένας στους επτά εφήβους, ηλικίας 10-19 ετών, ζει με καποια διαταραχή ψυχικής υγείας. Δεν πρόκειται για ένα μεμονωμένο περιστατικό. Αποτελεί μια γενικευμένη πραγματικότητα. Ωστόσο, σχεδόν τα δύο τρίτα των νέων που αντιμετωπίζουν ψυχικές ασθένειες, δεν αναζητούν υποστήριξη, κυρίως λόγω του στίγματος και των διακρίσεων.

Στόχος του προγράμματος κατάρτισης είναι να εξοπλίσει όσους εργάζονται με νέους, ώστε να λειτουργούν ως «πρώτοι βοηθοί» ψυχικής υγείας. Ο πυρήνας της κατάρτισης βασίζεται στο σχέδιο δράσης ALGEE, το οποίο περιλαμβάνει πέντε διακριτά στάδια:

1. Προσέγγιση, Αξιολόγηση, Βοήθεια (Α): Το πρώτο, και συχνά δυσκολότερο, στάδιο είναι η αναγνώριση από πιθανά προειδοποιητικά σημάδια και η προσέγγιση για μια πρώτη άτυπη κουβέντα. «Παρατήρησα ότι ήσουν πιο ήσυχος/ή τελευταία. Πώς είσαι;»
2. Ακρόαση χωρίς επικρίσεις (L): Το στάδιο αυτό υπογραμμίζει ότι η ακρόαση δεν στοχεύει στην άμεση «επίλυση» του προβλήματος. Περιλαμβάνει εντούτοις, εργαλεία και πρακτικές ενεργητικής ακρόασης, όπως η σιωπή και ο αναστοχασμός, και αποφεύγει φράσεις που ακυρώνουν το βίωμα του άλλου ατόμου, όπως «Πέρασα χειρότερα», «Μην το σκέφτεσαι τόσο πολύ».
3. Παροχή υποστήριξης και ορθής πληροφόρησης (G): Το στάδιο αυτό μειώνει την αίσθηση απομόνωσης, μεταφέροντας ξεκάθαρα το μήνυμα στους νέους ότι «Δεν είστε μόνοι», χωρίς ψευδείς διαβεβαιώσεις τύπου «Όλα θα πάνε καλά αύριο».
4. Ενθάρρυνση Επαγγελματικής Βοήθειας (Ε): Στο στάδιο αυτό αναδεικνύεται η σημασία της συνεργασίας με ειδικούς. Ένας εκπαιδευτικός δεν θεραπεύει την κατάθλιψη, οφείλει όμως να γνωρίζει πώς να φέρει σε επαφή ένα νέο άτομο με τον κατάλληλο και εγκεκριμένο επαγγελματία υγείας.
5. Ενθάρρυνση της Αυτοβοήθειας (Ε): Το τελικό στάδιο επικεντρώνεται στην ενδυνάμωση των νέων να ανακτήσουν τον έλεγχο μέσω μικρών βημάτων, κάνοντας απλές καθημερινές συνήθειες/χόμπι όπως: το περπάτημα, η μουσική ή η σύνδεση με φίλους.

Ιδιαίτερη έμφαση στο πρόγραμμα κατάρτισης, δίνεται στην αποδόμηση μύθων που συχνά «παραλύουν» τους ενήλικες και «φιμώνουν» τη νεολαία. Αντιλήψεις όπως ότι «η ψυχική ασθένεια είναι σημάδι αδυναμίας» ή ότι το να ρωτάς για αυτοκτονία «βάζει την ιδέα στο κεφάλι τους», καταρρίπτονται τεκμηριωμένα. Το πρόγραμμα κατάρτισης τονίζει ότι η ψυχική υγεία βρίσκεται σε ένα συνεχές που αφορά όλους/όλες μας, και επηρεάζεται από βιολογικούς, κοινωνικούς και περιβαλλοντικούς παράγοντες, και όχι από ελαττώματα χαρακτήρα. Παράλληλα, αντιμετωπίζονται οι τρεις μορφές στίγματος: δημόσιο στίγμα (αρνητικές στάσεις της κοινωνίας), αυτοστιγματισμός (εσωτερίκευση της ντροπής) και θεσμικό στίγμα (συστημικές πολιτικές που περιορίζουν τη φροντίδα).

Οι εργαζόμενοι με νεαρά άτομα ή/και σε οργανισμούς νέων, μαθαίνουν ότι πρέπει να θέτουν ως προτεραιότητα την ασφάλεια, πάνω από όλα. Εκπαιδεύονται να ρωτούν ευθέως, «Σκέφτεσαι να κάνεις κακό στον εαυτό σου;» και να μην υπόσχονται ποτέ απόλυτη μυστικότητα, εάν μια ανθρώπινη ζωή βρίσκεται σε κίνδυνο. Αυτή η ικανότητα διασφαλίζει ότι σε στιγμές κρίσης, ο ενήλικας έχει εκπαιδευτεί και μπορεί να λειτουργεί υπεύθυνα ως σταθεροποιητικός παράγοντας και όχι ως ενισχυτής της κρίσης, προκαλώντας αρνητικές συνέπειες.

Παράλληλα, το πρόγραμμα κατάρτισης αναγνωρίζει ότι κανένας επαγγελματίας δεν μπορεί να σηκώσει μόνος του το βάρος της ψυχικής υγείας των νέων. Αντίθετα, επικυρώνει ότι ο ρόλος ενός επαγγελματία στη δημιουργία ενός ασφαλούς περιβάλλοντος είναι εξίσου σημαντικός με τον ρόλο του ψυχολόγου στην παροχή θεραπείας. Επιπλέον, το πρόγραμμα κατάρτισης υπογραμμίζει την ανάγκη και την κρισιμότητα για ακολούθηση σαφών, διακριτών πρωτοκόλλων παραπομπής, αναγνωρίζοντας δηλαδή ποιον πρέπει να ειδοποιήσει/εμπλέξει και σε ποιο στάδιο. Είναι σαφές, ότι η αποτελεσματική υποστήριξη βασίζεται σε μια απρόσκοπτη ακολούθηση της διαδικασίας που περιγράφηκε επάνω, διασφαλίζοντας ότι σε όλα τα στάδια, το νέο άτομο που αντιμετωπίζει προβλήματα ψυχικής υγείας, θα λάβει την απαραίτητη βοήθεια.

Τέλος, δεν μπορούμε να μιλάμε για υποστήριξη της νεολαίας χωρίς να προβάλουμε το ψυχολογικό κόστος για τους ίδιους τους παρόχους φροντίδας. Το πρόγραμμα κατάρτισης εισάγει τις έννοιες της Κόπωσης (συναισθηματική εξάντληση από τη φροντίδα) και του Δευτερογενούς Τραύματος (εσωτερίκευση του τραύματος των άλλων).

Το μήνυμα είναι σαφές: η αυτοφροντίδα δεν είναι πολυτέλεια ή εγωιστική πράξη, αλλά αποτελεί επαγγελματική ανάγκη. Η αναγνώριση σημαδιών εξουθένωσης – όπως σωματική εξάντληση ή αποστασιοποίηση – είναι η πρώτη άμυνα του οργανισμού. Η εφαρμογή ορίων και τεχνικών διαχείρισης του άγχους διασφαλίζει ότι οι επαγγελματίες φροντίδας μπορούν να διατηρήσουν την ισορροπία ανάμεσα στην εργασία τους και στην προσωπική τους ψυχική υγεία.

Είναι προφανές ότι οι Πρώτες Βοήθειες Ψυχικής Υγείας είναι κάτι περισσότερο από ένα σύνολο δεξιοτήτων. Συμβάλλουν στη μετάβαση από μια κουλτούρα σιωπής σε μια κουλτούρα ενεργούς υποστήριξης. Εκπαιδεύοντας εκπαιδευτικούς, εργαζόμενους σε οργανισμούς νέων, ψυχολόγους και γονείς στο ίδιο πλαίσιο, δημιουργούμε ένα πραγματικό δίχτυ ασφαλείας. Διασφαλίζουμε ότι όταν ένα νέο άτομο θα βρει τελικά το θάρρος να πει: «Δεν είμαι καλά», θα υπάρχει κάποιος/α έτοιμος/η να ακούσει, να δράσει και ένα σύστημα ικανό να το υποστηρίξει.

Το πρόγραμμα κατάρτισης αναπτύχθηκε και υλοποιήθηκε από το CARDET, στο πλαίσιο του έργου «Υποστήριξη της Ψυχικής Υγείας και της Φροντίδας για την Ευημερία των Ευάλωτων Παιδιών και Νέων». Το εν λόγω έργο χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση μέσω του Μέσου Τεχνικής Υποστήριξης και υλοποιείται από τη UNICEF σε συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Παράλληλα, πραγματοποιείται σε συνεργασία με το Υπουργείο Υγείας της Κυπριακής Δημοκρατίας, με το CARDET να έχει τον συντονισμό και την υλοποίηση σχετικών δράσεων, οι οποίες στηρίζονται από το Συμβούλιο Νεολαίας και τον Οργανισμό Νεολαίας.