ALPHA της Κυριακής

Τον Σεπτέμβριο 2024, το σύστημα απαλλάχθηκε από έναν ενοχλητικό Γενικό Ελεγκτή. Τον Μάιο 2026, θα τον βρει μπροστά του όταν οι πολίτες του δώσουν το εισιτήριο για τη Βουλή. Ο σπόρος που νόμισαν ότι έκαψαν, θα δώσει καρπούς

Πρόκειται για το «επιχείρημα 8-0». Λέγεται συχνά, ενίοτε καλοπροαίρετα, συχνότερα κακόβουλα, ότι κάποιος που «καταδικάστηκε» ομόφωνα (8-0) από το Ανώτατο Δικαστικό Συμβούλιο (ΑΔΣ), όπως ο επικεφαλής του Άλματος Οδυσσέας Μιχαηλίδης, όχι μόνο είναι ακατάλληλος να διεκδικεί την ψήφο των πολιτών στις βουλευτικές εκλογές, αλλά δεν είναι σε θέση να υποστηρίζει αξιόπιστα το κράτος δικαίου. Μάλιστα, κάποια «βαρόνη», που διετέλεσε Υπουργός Δικαιοσύνης για μερικά φεγγάρια, ζήτησε να του στερηθούν και τα πολιτικά δικαιώματα!  

Πώς είναι δυνατόν, διερωτώνται, να έχεις «καταδικαστεί» για «ανάρμοστη» συμπεριφορά, να αμφισβητείς την απόφαση του ΑΔΣ και να ηγείσαι, συγχρόνως, ενός εκσυγχρονιστικού κόμματος που θέλει να αλλάξει τη χώρα; Το υποκείμενο θέμα, λένε, είναι η εμπιστοσύνη στους θεσμούς. Αν εμπιστεύεσαι τη Δικαιοσύνη, οφείλεις να αποδεχθείς την απόφαση του ΑΔΣ και να υιοθετήσεις το συμπέρασμά της ότι ο «ανάρμοστος» Οδυσσέας Μιχαηλίδης είναι ακατάλληλος για δημόσιο (ακόμη και εκλελεγμένο) αξίωμα. Η άποψη αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία όταν τίθεται από τα ηγετικά στελέχη του ΔΗΣΥ, του κόμματος που επι των κυβερνητικών ημερών του γιγαντώθηκε η διαφθορά. Είναι το ίδιο κόμμα, θυμίζω, με επίτιμο πρόεδρο τον εντιμότατο (αναμφίβολα) Νίκο Αναστασιάδη…

Η Δικαιοσύνη δεν είναι αλγόρθιμος

 Επιτρέψτε μου να ξεκινήσω την απάντηση στο «επιχείρημα 8-0» δια της πλαγίας οδού.

Στις 27 Απριλίου 2026, ο εισαγγελέας του Αρείου Πάγου, στην Ελλάδα, κ. Κ. Τζαβέλλας αποφάσισε ότι δεν συντρέχει κανένας λόγος να ανασυρθεί η υπόθεση των τηλεφωνικών υποκλοπών από το αρχείο. Θυμίζω ότι η δυσώδης αυτή υπόθεση συνιστά μείζον πολιτικό σκάνδαλο στην Ελλάδα, αφού το μισό υπουργικό συμβούλιο, η στρατιωτική ηγεσία, ο αρχηγός της αντιπολίτευσης, βουλευτές, δημοσιογράφοι, κλπ. παρακολουθούνταν, είτε από την ΕΥΠ είτε από ιδιώτες (με το σύστημα Predator), είτε και από τους δύο.

Η ΕΥΠ υπάγεται απ’ ευθείας στο πρωθυπουργικό γραφείο. Μάλιστα ο κ. Μητσοτάκης άλλαξε το νόμο για να τη φέρει υπό την εποπτεία του. Επικεφαλής του γραφείου του, με άμεση αρμοδιότητα την ΕΥΠ, ήταν ο ανεψιός του. Της απόφασης του εισαγγελέα είχε προηγηθεί, πριν από δύο χρόνια, η απόφαση του αντεισαγγελέα κ. Ζήση να θέσει την  υπόθεση των υποκλοπών στο αρχείο. Ο νυν εισαγγελέας έκρινε ότι σωστά η υπόθεση αρχειοθετήθηκε. Σιωπή, λοιπόν. Ουδείς λόγος υπάρχει να ξανασυζητούμε αυτό το θέμα, είπε ο κ. Τζαβέλλας. 

Η απόφαση του εισαγγελέα του Αρείου Πάγου δεν αντέχει σε στιβαρή λογική κριτική. Συνάγει εσφαλμένα συμπεράσματα από αμφισβητούμενες προκείμενες. Δεν έδωσε τη δυνατότητα στη Δικαιοσύνη να διερευνήσει το θέμα σε μεγαλύτερο βάθος, τα κινητά των παρακολουθούμενων δεν εξετάστηκαν, οι ίδιοι δεν κλήθηκαν να δώσουν μαρτυρίες. Δεν υπάρχει θέμα κατασκοπίας, αποφάνθηκε ο αξιότιμος Εισαγγελεύς, με δαιδαλώδη φρασεολογία, «ελλείψει στοιχείων». Φυσικά, αν δεν αναζητήσεις στοιχεία, πώς θα τα βρεις; Η απόφαση επικρίθηκε σφοδρά από έγκριτους νομικούς και αρθρογράφους που επιμένουν να σκέφτονται.

Εννοείται ότι εμπιστεύομαι τη Δικαιοσύνη ως θεσμό. Θα έχω άδικο, όμως, να υποψιάζομαι, εν προκειμένω, ότι η ηγεσία του Αρείου Πάγου έθεσε τον εαυτό της στην υπηρεσία του κ. Μητσοτάκη; Μη ανασύροντας την υπόθεση από το αρχείο, εμφανώς προστατεύει τον κατ’ εξοχήν υπόλογο πρωθυπουργό. Με δικαστικό μανδύα, παρέχει πολιτικές υπηρεσίες. Γιατί το κάνει; Δεν είναι του παρόντος να το συζητήσουμε, παρά μόνο να παρατηρήσω ότι η Δικαιοσύνη δεν είναι ένας απρόσωπος αλγόριθμος – άνθρωποι αποφασίζουν. Άνθρωποι με τις δικές τους φιλοδοξίες, προκαταλήψεις και αντιλήψεις. Φυσικά, στο κράτος δικαίου, δεν αποφασίζουν αυθαίρετα, αλλά ούτε και αναντίρρητα ορθά.

Ένα δείγμα του πώς προσωπικές επιδιώξεις δύνανται να εμφιλοχωρήσουν στη δικαστική κρίση μάς έδωσε ο κ. Φίλης Αρναούτογλου, πρώην αντιπρόεδρος του Συμβουλίου της Επικρατείας, του ανώτατου διοικητικού δικαστηρίου της Ελλάδας. Στο βιβλίο του «Ελέγχοντας το “πόθεν έσχες” πολιτικών» (Πληθώρα, 2018, Αθήνα), αναδεικνύει πώς ωθείται να σκέπτεται ο ανώτατος δικαστής που ελαύνεται από θεμιτές κατά τα άλλα φιλοδοξίες: όχι μόνο ενθαρρύνεται να επιδιώκει πολιτικές γνωριμίες , αλλά ωθείται «να “στρατευθεί” στην “παράταξη”». Πώς; «Έμπρακτα: δίνω για να δίνεις». Δηλαδή; «Θα πρέπει [ο δικαστής] να προσαρμόσει κατάλληλα την συμπεριφορά του. Και σε υποθέσεις με πολιτική χροιά θα πρέπει να ακολουθήσει την επιθυμία του κόμματος, ρητή ή εικαζόμενη». Συνεχίζει: «Για να προσελκύσεις την συμπάθεια του κόμματος, για να γίνεις αρεστός […] πρέπει να ψηφίζεις κατά τις επιθυμίες του. Και να μην στις είπαν ρητά, πρέπει να τις μαντεύεις». Να κατανοείς, λ.χ. τι θα επιθυμούσε μια κυβέρνηση που βαρύνεται με το σκάνδαλο των τηλεφωνικών υποκλοπών, και να δράσεις αναλόγως.

Συμπέρασμα: όταν αμφισβητείς μια δικαστική απόφαση, με εμφανώς πολιτικό χρώμα, δεν είσαι εσύ αυτός που δεν εμπιστεύεται το θεσμό αλλά οι λειτουργοί του θεσμού είναι αυτοί που δεν στέκονται στο ύψος των απαιτήσεων του θεσμού προκειμένου να κερδίσουν την εμπιστοσύνη σου. Δεν ξέρω αν ο κ. Κουλά ή κ. Αννίτα Δημητρίου τα κατανοούν αυτά, αλλά θάπρεπε – δεν είναι δα και πυρηνική μηχανική.

Ο ενοχλητικός Οδυσσέας Μιχαηλίδης και το 8-0

Ερχόμαστε στα δικά μας. Ας τακτοποιήσουμε τις έννοιες, πρώτα.

Πρώτον, στην υπόθεση του Οδυσσέα Μιχαηλίδη το Ανώτατο Συνταγματικό Δικαστήριο δεν ενήργησε ως δικαστήριο αλλά ως  «Συμβούλιο», δηλαδή ως πειθαρχικό όργανο.  Αυτό δεν είναι αμελητέο.

Δεύτερον, ο Οδυσσέας Μιχαηλίδης δεν «καταδικάστηκε». Απολύθηκε. Συγκεκριμένα, γράφει η απόφαση του ΑΔΣ: «κρίνουμε τον [Οδυσσέα Μιχαηλίδη] υπόλογο ανάρμοστης συμπεριφοράς σύμφωνα με τοι Σύνταγμα και επομένως ως υποκείμενο σε άμεση απόλυση από τα καθήκοντά του».  Όπως δείχνει η βιβλιογραφία για τους whistleblowers, μπορείς να απολυθείς από τη δουλειά σου ακριβώς επειδή την κάνεις τόσο ευσυνείδητα που γίνεσαι κάρφος στα μάτια των «ρεαλιστών», των συμβιβασμένων ή των διεφθαρμένων. Η απόλυση δεν αποδεικνύει αναγκαστικά ηθική απαξίωση.

Τρίτον, τι συνιστά «ανάρμοστη» συμπεριφορά είναι θέμα ερμηνείας – συνάρτηση, εν μέρει, των κρατουσών αντιλήψεων και ηθών. Η παπική Εκκλησία λ.χ. αφόριζε και έκαιγε τους αντιφρονούντες ως «αιρετικούς», στο Μεσαίωνα. Βρετανικά δικαστήρια, στις αρχές του 20ου αιώνα, και αμερικανικά δικαστήρια, στη δεκαετία του 1960, καταδίκαζαν τις φεμινίστριες και τους μαύρους ακτιβιστές (και τον Μάρτιν Λούθερ Κίνγκ), αντιστοίχως, για ανάρμοστη και παράνομη συμπεριφορά. Ο Άλαν Τιούρινγκ, ένας από τους μεγαλύτερους μαθηματικούς του 20^ου αιώνα, καταδικάστηκε το 1952 για «μείζονα απρεπή συμπεριφορά» (“gross indecency”) λόγω της ομοφυλοφιλίας του. Δείξε μου τις αντιλήψεις των δικαστών για το ρόλο τους, πες μου για το υπόβαθρό τους και τις φιλοδοξίες τους, και περιέγραψέ μου το συγκείμενο (context) των αποφάσεών  τους, και θα σου προβλέψω, με σχετική ασφάλεια, την απόφασή τους.

Θα μπορούσα να συνεχίσω με πληθώρα άλλων παραδειγμάτων αλλά δεν χρειάζεται. Αυτό που θέλω να πω είναι ότι η έννοια «ανάρμοστη συμπεριφορά», όταν κρίνεται από ένα πειθαρχικό, είναι ιδιαιτέρως εύπλαστη, με μεγάλα ερμηνευτικά περιθώρια∙ δεν είναι ένα στεγνά πραγματολογικό-διαπιστωτικό θέμα (π.χ. κάποιος έκλεψε κάτι). Όποιος ερμηνεύει, αναγκαστικά εκφράζει την αντίληψή του, αναφορικά με τη βούληση του νομοθέτη, για το υπό κρίση θέμα. Το νυν συντηρητικό Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ είναι χαρακτηριστική περίπτωση. Διορισθέντες οι πλείστοι από Ρεπουμπλικάνους προέδρους (ιδιαίτερα τον Τραμπ), συνήθως αποτυπώνουν την πολιτική ιδεολογία τους στις αποφάσεις τους (π.χ. κατάργηση του ομοσπονδιακού δικαιώματος στην άμβλωση,  κλπ.).       

Είχαν λόγους οι ανώτατοι δικαστές του ΑΔΣ να χαρακτηρίσουν τη συμπεριφορά του Οδυσσέα Μιχαηλίδη ως Γενικού Ελεγκτή «ανάρμοστη»; Είχαν τόσους λόγους, όσους είχε ο Άρειος Πάγος να διατηρήσει την υπόθεση των υποκλοπών στο αρχείο. Οι λόγοι, σε μείζονος σημασίας υποθέσεις, που εμπεριέχουν ερμηνεία και πολιτικό διακύβευμα, κατασκευάζονται. Πάντα υπάρχουν λόγοι να κάνεις ή να μην κάνεις κάτι. Το ερώτημα είναι: ποιες είναι οι προ-καταλήψεις (προ-αντιλήψεις, pre-judgments) με τις οποίες προσεγγίζεις το υπό κρίση θέμα;  Τι θεωρείς μείζον και τι έλασσον;

Το ΑΔΣ ως πειθαρχικό όργανο λειτούργησε, ανεπίγνωστα ή όχι, ως στυλοβάτης του κατεστημένου. Στο παίγνιο ισχύος μεταξύ του γενικού εισαγγελέα και πρώην υπουργού του Αναστασιάδη από τη μια και του πολιτικά αδύναμου γενικού ελεγκτή από την άλλη, πόσο πιθανό ήταν να κερδίσει ο δεύτερος;  Ελάχιστα. Ο γενικός εισαγγελέας είναι ένας από τους δύο ισχυρότερους αξιωματούχους στη χώρα. Ο δε συγκεκριμένος γενικός εισαγγελέας κ. Σαββίδης ήταν επίλεκτο μέλος του πολιτικού συστήματος. Αν απορρίπτονταν η προσφυγή του κατά του γενικού ελεγκτή, θα αναγκαζόταν να παραιτηθεί. Στενός φίλος του Αναστασιάδη, πρώην συνάδελφος του Χριστοδουλίδη στο υπουργικό συμβούλιο, με ισχυρές πολιτικές φιλίες στο σύστημα εξουσίας του ΔΗΣΥ (και όχι μόνο), ο κ. Σαββίδης είναι η επιτομή του κατεστημένου. Ενδεχόμενη παραίτησή του θα ισοδυναμούσε με πολιτικό-θεσμικό σεισμό. Μόνο σε ταινίες συμβαίνουν αυτά.

Και το «0» στο «8-0» πώς εξηγείται; Δεν είναι σύνηθες, αλλά ούτε και ανεξήγητο. Γνωρίζουμε από τη βιβλιογραφία στη λήψη αποφάσεων ότι, σε κρίσιμες στιγμές, δεν χρειάζεται να σου πει κανείς τι να κάνεις, το ξέρεις από μόνος σου. Τα άτομα έχουν ήδη εσωτερικεύσει μια οπτική γωνία – μια προ-αντίληψη – η οποία τους επιτρέπει να συντονισθούν μεταξύ τους αυθόρμητα. Σε μια εφημερίδα λ.χ. ο δημοσιογράφος ξέρει τη «γραμμή» τη και, συχνά ανεπίγνωστα, συμμορφώνεται. Η διαφαινόμενη συμμόρφωση λειτουργεί πολλαπλασιαστικά σε μια ομάδα, επιφέροντας το φαινόμενο της «ομαδοσκέψης» (“groupthink”). Τα μέλη της ομάδας συμμορφώνονται  για να μη χαρακτηρισθούν «αιρετικά» («don’t rock the boat”). Η δικαίωση του Οδυσσέα Μιχαηλίδη θα δυναμίτιζε όχι μόνο τη γενική εισαγγελία αλλά και τις άρρητες παραδοχές της κατεστημένης θεσμικής τάξης, εφόσον θα έδειχνε ότι είναι ορθό ένας δημόσιος αξιωματούχος να λειτουργεί όχι μόνο ευσυνείδητα, αλλά, κυρίως, με παρρησία, υψώνοντας το ανάστημα, όταν απαιτείται, σε αποφάσεις του γενικού εισαγγελέα και του βοηθού του. Στην Κύπρο που γνωρίζουμε αυτό δεν είναι αποδεκτό.

Αυτή ακριβώς ήταν η μεγάλη τομή που επέφερε ο Οδυσσέας Μιχαηλίδης στην άσκηση του ρόλου του ως γενικός ελεγκτής: ο ακέραιος αξιωματούχος υπερβαίνει, ενίοτε, τα στενά όρια του ρόλου του προκειμένου να υπηρετήσει τον κοινωφελή σκοπό της υπηρεσίας του. Αν δεν έχει άλλη επιλογή, ίσως χρειαστεί να συμπεριφερθεί αντισυμβατικά, χάριν του κοινού καλού. Αν λ.χ. διαπιστώσει τεκμηριωμένα ότι οι επικεφαλής της Νομικής Υπηρεσίας ασκούν τις αρμοδιότητές τους μεροληπτικά, οφείλει να προβάλλει αντιρρήσεις και να ενημερώσει την κοινή γνώμη. Σε αντιδιαστολή, κάτι τέτοιο δεν έκανε η Αρχή κατά της Διαφθοράς όταν, ενώ κατέγραψε την αμνησία του Βοηθού Γενικού Εισαγγελέα για τον τερματισμό ποινικής δίωξης πρώην πελάτη του, δεν έκανε το επόμενο βήμα: να καταγράψει ότι η μη δίωξη πρώην πελάτη, ανεξάρτητα από τους λόγους για τους οποίους συνέβη, συνιστά αντικειμενικά σύγκρουση συμφέροντος.

Όλη τη διαφορά στην άσκηση του ρόλου την κάνει ο χαρακτήρας του φορέα του. Η αντιρρητική στάση προϋποθέτει ηθικό ανάστημα – να μη διστάσει ο αξιωματούχος να γίνει δυσάρεστος. Ο κ. Μιχαηλίδης δεν δίστασε, κι αυτό εκτίμησε (και εκτιμά) η κοινωνία. Δεν είναι τυχαίο που, σε δημοσκοπήσεις, πάνω από το 70% των πολιτών δεν πείσθηκε από την απόφαση του ΑΔΣ. Οι πολίτες ξέρουν ποιος καταδίωξε τη διαφθορά και ποιοι την προστάτευσαν.   

Το «8-0» είναι τίτλος τιμής για τον Οδυσσέα Μιχαηλίδη. Αντιμίλησε στο σύστημα. Ύψωσε το ανάστημα και απολύθηκε. Είδε τη σταδιοδρομία του να τερματίζεται. Παραδόξως, όμως, η απόφαση του ΑΔΣ ήταν, τελικά, ιδιαίτερα θετική: ώθησε τον Οδυσσέα Μιχαηλίδη στην πολιτική, έφερε κοντά του ανθρώπους που δεν θα ενεργοποιούνταν πολιτικά, ανέδειξε τα θέματα της διαφθοράς στο δημόσιο διάλογο. Τον Σεπτέμβριο 2024, το σύστημα απαλλάχθηκε από έναν ενοχλητικό Γενικό Ελεγκτή. Τον Μάιο 2026, θα τον βρει μπροστά του όταν οι πολίτες του δώσουν το εισιτήριο για τη Βουλή. Ο σπόρος που νόμισαν ότι έκαψαν, θα δώσει καρπούς.

Ο κ. Χαρίδημος Τσούκας (www.htsoukas.com) είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κύπρου, μέλος της Κυπριακής και της Βρετανικής Ακαδημίας, και αναπληρωτής επικεφαλής του κινήματος «Άλμα».