ALPHA της Κυριακής

Οι ταραχώδεις σχέσεις, η απομυθοποίηση και η έντονη καχυποψία

Στο παζλ του κακού κλίματος στο κυπριακό μετά την τελευταία συνάντηση Χριστοδουλίδη-Έρχιουρμαν στις 28 Ιανουαρίου ήρθε να συμπληρωθεί το άρθρο γνώμης της προσωπικής απεσταλμένης του Αντόνιο Γκουτέρες. Οι αναφορές της κ.Ολγκίν, στην κυπριακή προεδρία της Ε.Ε. αλλά και στις βουλευτικές εκλογές, ως αιτίες για στασιμότητα και μη σύγκλιση πενταμερούς μέχρι τον Ιούλιο, προκάλεσαν έκπληξη στο προεδρικό.

Βεβαίως δεν είναι η πρώτη φορά που η ελληνοκυπριακή πλευρά ενοχλείται από αναφορές ή υπόνοιες ενός απεσταλμένου του γ.γ. του ΟΗΕ, αλλά ένας γενικός κανόνας των τελευταίων χρόνων.

Δικαιολογημένα ή μη, διαχρονικά επικρατούσε η άποψη ότι σε περιόδους κρίσιμες για τη διαδικασία του κυπριακού οι προσωπικοί απεσταλμένοι ή μεσολαβητές, έβλεπαν με μια επιφύλαξη τις θέσεις και τις κινήσεις της ελληνοκυπριακής πλευράς. Σε κάποιους μάλιστα επιχειρήθηκε να μπει η ρετσινιά του «τουρκόφιλου» με υπόνοιες για σκοτεινό ρόλο ενάντια στη διαδικασία. Στο παρελθόν Προέδροι της Δημοκρατίας και πολιτικά κόμματα επιδίωξαν να συγκρουστούν με τους εκπροσώπους του διεθνούς οργανισμού όταν διαπίστωναν λοξοδρόμηση από τις θέσεις της ελληνοκυπριακής πλευράς ή η αντικειμενικότητα κατά τη γνώμη τους έμπαζε νερά.  Ανάλογη στάση τήρησαν και οι Τουρκοκύπριοι με όσους έκριναν με τα δικά τους κριτήρια ότι υπέσκαπταν τη διαδικασία.  

Ο Αλβάρο Ντε Σότο

Η περίπτωση του Αλβάρο Ντε Σότο (Ειδικός Σύμβουλος 1999–2004) αποτελεί καμπή στη σχέση εμπιστοσύνης μεταξύ της ελληνοκυπριακής πλευράς και του ΟΗΕ. Ο Ντε Σότο είχε τον κεντρικό συντονισμό της διαμόρφωσης του Σχεδίου Ανάν.

Στην έκθεση του ο απεσταλμένος ασκεί έντονη κριτική στην ηγεσία της Κυπριακής Δημοκρατίας και ιδιαίτερα στον τότε Πρόεδρο Τάσσο Παπαδόπουλο, υποστηρίζοντας ότι η ελληνοκυπριακή πλευρά δεν διαπραγματεύτηκε με επαρκή βούληση για επίτευξη συμφωνίας, απορρίπτοντας το Σχέδιο Ανάν.

Η δημόσια συζήτηση που ακολούθησε στην Κύπρο, έβαλε στο στόχαστρο τα Ηνωμένα Έθνη θεωρώντας ότι η πλευρά του γ.γ. δεν λειτούργησε αποστασιοποιημένα, προκρίνοντας την έγκριση του σχεδίου χωρίς επαρκή ενημέρωση και διαβούλευση με την κοινωνία.

Ο Ντε Σότο είναι καταταγμένος στα μυαλά αρκετών ως ο άνθρωπος που πίεζε ασφυκτικά και με τετελεσμένα για να ολοκληρωθεί η διαδικασία των συνομιλιών. Δήλωνε μάλιστα ότι οι ελληνοκύπριοι δεν διάβασαν καν το σχέδιο, θέλοντας να δείξει ότι δεν ήταν είμασταν έτοιμοι σε κάθε περίπτωση να δεχτούμε τη λύση. 

Αντιθέτως, στην τουρκοκυπριακή κοινότητα, όπου το σχέδιο υπερψηφίστηκε, ο Ντε Σότο αντιμετωπίστηκε σε ένα μεγάλο βαθμό θετικά.

Ο Αλεξάντερ Ντάουνερ

Η θητεία του Αυστραλού διπλωμάτη Αλεξάντερ Ντάουνερ (2008–2014) κατέγραψε διαφορετικής φύσεως αμφισβητήσεις.

Κατά την περίοδο των διαπραγματεύσεων Χριστόφια–Ταλάτ και μετέπειτα Αναστασιάδη–Έρογλου, προέκυψαν δημόσιες επικρίσεις από πολιτικά κόμματα. Η δημόσια συζήτηση στην Κύπρο ενίσχυσε την αντίληψη ότι ο απεσταλμένος δεν ήταν επαρκώς αποστασιοποιημένος από γεωπολιτικά συμφέροντα, και ειδικά από τη στάση της Τουρκίας και του Ηνωμένου Βασιλείου ως εγγυητριών δυνάμεων.

 Κατά τη διάρκεια της θητείας του στην Κύπρο ετοιμάστηκε το έγγραφο των συγκλίσεων στην εσωτερική πτυχή του Κυπριακού το οποίο επιχειρήθηκε να υπογραφεί από τον Πρόεδρο Χριστόφια και τον Τ/κ ηγέτη Μεχμέτ Αλί Ταλάτ στην παρουσία του γενικού γραμματέα του ΟΗΕ το 2010, χωρίς αποτέλεσμα. 

Το έγγραφο προκάλεσε και την περίοδο εκείνη αλλά και αργότερα σωρεία αντιδράσεων. ΑΚΕΛ, ΔΗΚΟ, ΔΗΣΥ, ΕΔΕΚ και Οικολόγοι ήγειραν θέματα αξιοπιστίας για τον Ντάουνερ, απορρίπτοντας άλλοι εμμέσως και άλλοι ευθέως το έγγραφο ακόμα και τον ίδιο προσωπικά.

Ο Νίκος Αναστασιάδης όταν πλέον εξελέγη Πρόεδρος της Δημοκρατίας απέστειλε επιστολή στον γ.γ.  Μπαν Κιμούν με την οποία ενημέρωνε ότι ο Ντάουνερ προσπαθεί να υποσκάψει την αξιοπιστία του, για τον τρόπο με τον οποίο προσέγγιζε τη διαπραγματευτική διαδικασία.

 Ο Ντάουνερ αποχώρησε «μαυροπινακισμένος» από το νησί τον Ιανουάριο του 2014.  10 χρόνια μετά, το Καλοκαίρι του 2024 επισκέφθηκε τον Ερσίν Τατάρ στα κατεχόμενα με δημοσιογραφικές πληροφορίες να αναφέρουν τότε, ότι εργαζόταν ως σύμβουλος εξωτερικής πολιτικής της Τουρκίας και των κατεχομένων.  

Ο Έιντε και η κριτική Αναστασιάδη

Η θητεία του Έσπεν Μπάρθ Έίντε (2014–2017) συνέπεσε με την πιο εντατική φάση διαπραγματεύσεων μετά το Σχέδιο Ανάν, η οποία κορυφώθηκε στη διάσκεψη του Κράν Μοντανά το 2017.

 Μετά το ναυάγιο, ο Πρόεδρος Αναστασιάδης δήλωσε επανειλημμένα ότι ο Έιντε προέβαινε σε δηλώσεις που δημιουργούσαν «λανθασμένες εντυπώσεις» και ότι υπήρχε «υπερβολική βιασύνη για κατάληξη».

Οι δηλώσεις του κ. Έιντε κατά τον Νίκο Αναστασιάδη δεν  αντικατόπτριζαν επαρκώς τις ευθύνες της Τουρκίας για θέματα όπως οι εγγυήσεις και τα τουρκικά στρατεύματα και υποβάθμιζαν την πρόοδο που, κατά την άποψη της ελληνοκυπριακής πλευράς, είχε επιτευχθεί επί εσωτερικών θεμάτων. Μάλιστα ο τέως Πρόεδρος του καταλόγισε ότι «ψεύδεται δημοσίως» υποσκάπτοντας το διεθνές δίκαιο. 

Οι αναφορές του Έιντε λίγες μέρες μετά το ναυάγιο για «ένα σύγχρονο κυπριακό κράτος χωρίς δικαίωμα επέμβασης», καταδικάστηκαν από το λεγόμενο «υπουργείο» εξωτερικών. Η ανακοίνωση ανέφερε ότι ο Έιντε δεν ήταν ουδέτερος και καταχράστηκε τη θέση του.  

Τελικά αποχώρησε από το νησί το 2019 σε ένα ψυχρό κλίμα. Σήμερα είναι ο Υπουργός Εξωτερικών της Νορβηγίας και συνέβαλε με τον τρόπο του στην άρση του εμπάργκο πώλησης όπλων κατά της Κυπριακής Δημοκρατίας που ίσχυε τα τελευταία 65 χρόνια.

Τον Έιντε διαδέχθηκε η Τζέιν Χολ Λούτ (2018–2021) η οποία ανέλαβε ως απεσταλμένη του γ.γ. με εντολή να διαμορφώσει «όρους αναφοράς» για επανέναρξη συνομιλιών μετά το ναυάγιο του Κράν Μοντανά.

Δημοσιεύματα της εποχής αναφέρουν ότι επιχείρησε να φέρει στο τραπέζι ένα ελλειμματικό προσχέδιο για τους όρους αναφοράς, το οποίο παρέκαμπτε τα θέματα της ασφάλειας και των εγγυήσεων λειτουργώντας, ως «πλασιέ» των τουρκικών θέσεων.  

Γιατί ενοχλήθηκε το προεδρικό

Ήδη μετά το άρθρο της Μαρία Άνχελα Ολγκίν, έχουν δημιουργηθεί τα πρώτα σύννεφα στις σχέσεις της με την ε/κ πλευρά  η οποία την αντιμετωπίζει με σχετική επιφύλαξη. Μία κατάσταση πολύ διαφορετική από το πανηγυρικό κλίμα που υπήρξε με τον διορισμό της.

Τα όσα αποτυπώθηκαν δια της πένας της αξιολογήθηκαν από κάποιους- εντός και εκτός- προεδρικού ως υποστηρικτικά προς τον Τουρκοκύπριο ηγέτη. Μάλιστα υπήρχε στο τραπέζι ακόμα και η σκέψη για να σταλεί επιστολή στον γ.γ. του ΟΗΕ, η οποία θα ήγειρε προβληματισμό για τη στάση της. Όταν όμως ο ίδιος ο διεθνής οργανισμός τη στήριξε δημόσια μετά τη δημοσίευση του άρθρου της, έγιναν δεύτερες σκέψεις για το πόσο επωφελές για την ελληνοκυπριακή πλευρά θα ήταν μια καταγγελτική επιστολή στα Ηνωμένα Έθνη. 

Το προεδρικό είδε την προηγούμενη Κυριακή, ένα άρθρο στο οποίο η ελληνοκυπριακή πλευρά φαινόταν ως φταίχτης για το μούδιασμα και το κακό κλίμα που επικρατεί μεταξύ των δύο ηγετών. Η ανάγνωση που γίνεται από διπλωματικούς κύκλους είναι ότι έχει πειστεί από την βούληση του Τ/κ ηγέτη.  Η ίδια φέρεται να έχει δει ένα διαφορετικό κλίμα το οποίο άλλαξε απότομα, αφού από τις διακηρύξεις περί  δύο κρατών μέσα σε ένα μήνα, γινόταν λόγος για πολιτική ισότητα και επίκληση των ψηφισμάτων του συμβουλίου ασφαλείας.  Ίσως για αυτό η προσωπική απεσταλμένη είχε αποδεχτεί από την αρχή τη μεθοδολογία και τα τέσσερα σημεία του Έρχιουρμαν, ως μέρος των συζητήσεων μεταξύ των δύο ηγετών. Καταγράφεται ωστόσο ότι δεν έκανε κάτι αντίστοιχο τουλάχιστον προς το παρόν για τις προτάσεις του Νίκου Χριστοδουλίδη σε σχέση με την καταγραφή των συγκλίσεων και της βάσης λύσης.

Το προεδρικό ενόχλησε περισσότερο η αναφορά στις εκλογές αφού ο Νίκος Χριστοδουλίδης δεν είναι όντως ενταγμένος σε κάποιο κόμμα.  Η κ. Ολγκίν φάνηκε όμως να συνδέει τον Νίκο Χριστοδουλίδη με τις βουλευτικές εκλογές, παραπέμποντας ενδεχομένως σε σχέσεις της κυβέρνησης με κόμματα, στα οποία οι εξελίξεις στο κυπριακό μπορεί να τους προκαλέσουν ζητήματα και διαφωνίες με το προεδρικό.

Η προεδρία του Συμβουλίου της Ε.Ε., εξ αιτίας της οποίας μεταξύ άλλων η κ. Ολγκίν κήρυξε στασιμότητα στη διαδικασία μέχρι τον Ιούλιο, σίγουρα δεν διευκολύνει τη διαδικασία. Όπως το 2012 όταν και πάλι η Κύπρος κρατούσε τα ηνία της Ε.Ε. έτσι και σήμερα, υπάρχει η άποψη ότι αυτή η περίοδος δεν προσφέρεται για ουσιαστικές διαπραγματεύσεις στο κυπριακό, καθώς η Τουρκία αμφισβητεί τη νομιμοποίηση της Κυπριακής Δημοκρατίας ως προεδρεύουσας. Επίσης αν η Λευκωσία επιχειρούσε να αξιοποιήσει την Προεδρία για να προωθήσει το εθνικό ζήτημα, θα μπορούσε να κατηγορηθεί για εργαλειοποίηση του ευρωπαϊκού της θεσμού.  

Πάντως διπλωματικοί κύκλοι εκτιμούν πως για τα Ηνωμένα Έθνη, δεν πέρασε απαρατήρητη η παρουσία της Κυπριακής Δημοκρατίας στο Συμβούλιο Ειρήνης του Τράμπ. Ένα νέο εγχείρημα του Αμερικανού Προέδρου, που στόχο έχει όπως λέει να αντικαταστήσει τον ρόλο των Ηνωμένων Εθνών. Γι αυτόν ακριβώς τον λόγο, οι ίδιοι κύκλοι υπογραμμίζουν πως θα πρέπει να είμαστε ιδιαίτερα προσεκτικοί ούτως ώστε να μην σταλεί σε καμία περίπτωση το μήνυμα πως είμαστε υποστηρικτικοί σε κινήσεις που υποσκάπτουν τα Ηνωμένα Έθνη.

Αυτό που σημειώνεται, είναι ότι το ναυάγιο του Κραν Μοντανά ακολουθεί -έστω και άδικα- την κυβέρνηση, με αποτέλεσμα τα Ηνωμένα Έθνη να βλέπουν με σχετική καχυποψία τις προθέσεις της ε/κ πλευράς. Άλλωστε, ο γ.γ του ΟΗΕ, έχει προσωπική γνώση και άποψη για το τι έγινε τότε. 

Το προεδρικό θεωρεί ότι το άρθρο της προσωπικής απεσταλμένης δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα, γιατί άλλωστε ο ίδιος ο Νίκος Χριστοδουλίδης δήλωσε επανειλημμένα και στο παρελθόν ότι η προεδρία και οι βουλευτικές δεν επηρεάζουν με κανένα τρόπο τις συνομιλίες στο κυπριακό. Από την άλλη τα όσα γράφει δεν αποτελούν τυχαίες αναφορές. Αν η γνώμη της είναι όντως αυτή που αποτύπωσε, αναμένεται να διαφανεί αν η ελληνοκυπριακή πλευρά θα προχωρήσει με κινήσεις που θα αποτινάξουν την καχυποψία και θα ενισχύσουν την πεποίθηση πως η Λευκωσία είναι πράγματι έτοιμη να επανεκκινήσει ο διάλογος.