weather widget icon
28.9 °C
ΚΥΡΙΑΚΗ
22.11.2026 7:14
Powered by:
Μέλος του ομίλου
Alpha Cyprus
alpha-letter
ΧΑΡΙΔΗΜΟΣ ΤΣΟΥΚΑΣ

ΧΑΡΙΔΗΜΟΣ ΤΣΟΥΚΑΣ

Η «Φοιτητική Λίστα» δεν κινητοποίησε απλώς, αλλά ενέπνευσε την κοινωνία. Μορφωτικά, ήταν η αφρόκρεμα της χώρας – πάνω από τους μισούς ήταν κάτοχοι διδακτορικών. Οι γυναίκες ήταν το 44% των υποψηφίων

«Τίποτα άλλο στον κόσμο, ούτε όλοι οι στρατοί, δεν είναι τόσο ισχυρό όσο μια ιδέα της οποίας έχει έρθει η ώρα»

Βίκτορ Ουγκώ

Το 2000, οι γονείς τους διαδήλωναν κατά του Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς – του αυταρχικού εθνικιστή ηγέτη, ο οποίος πέθανε το 2006 ενόσω δικαζόταν για εγκλήματα πολέμου στο Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο. Σήμερα, τα παιδιά τους όχι μόνο κατάφεραν να πετύχουν εκεί που απέτυχαν οι γονείς – να αναδείξουν κυβέρνηση, η οποία θα δημιουργήσει σοβαρές προϋποθέσεις να γίνει η Σερβία πραγματικά ευρωπαϊκή χώρα – αλλά κατέστησαν διεθνές πρότυπο αποτελεσματικής αυτο-οργάνωσης για πολιτικούς σκοπούς.

Μπορεί οι δημοκρατικές κινητοποιήσεις στη Σερβία, στις αρχές του 21ου αιώνα, να μην  καρποφόρησαν βιώσιμα, αλλά δεν είναι σα να μην έγιναν. Η κοινωνική ενέργεια δεν χάνεται, μετασχηματίζεται. Το παρελθόν ενσωματώνεται στην τρέχουσα εμπειρία: εμποτίζει αφηγήσεις και προσδοκίες, χρωματίζει προδιαθέσεις και αντιλήψεις. Παλαιές εμπειρίες συσσωρεύονται, μεταπλάθονται και επανεργοποιούνται σε νέες συγκυρίες. Απλά, δεν ξέρουμε πώς και πότε. «Η ιστορία είναι δημιουργία», τόνιζε ο Κορνήλιος Καστοριάδης.

Να θυμηθούμε επί τροχάδην τα γεγονότα. Η πτώση του Μιλόσεβιτς, το 2000, εγκαινίασε μια πολιτικά ταραχώδη περίοδο, η οποία επιφανειακά έληξε με την άνοδο στην εξουσία των επιγόνων του – του υπερεθνικιστικών καταβολών Σερβικού Προοδευτικού Κόμματος και του ηγέτη του Αλεξάνταρ Βούτσιτς (2012). Επί των ημέρων του, ο απροκάλυπτος αυταρχισμός, η καταπάτηση του κράτους δικαίου, η προκλητική ατιμωρησία, ο συστημικός πελατειασμός και η ξεδιάντροπη κλεπτοκρατία πήραν νέα ώθηση. Όλα αυτά μέχρι το μοιραίο συμβάν της 1/11/2024, όταν κατέρρευσε το στέγαστρο του ανακαινισθέντος σιδηροδρομικού σταθμού στο Νόβι Σαντ, σκοτώνοντας 16 άτομα. Όλη η κοινωνία αισθάνθηκε ότι πλακώθηκε από εκείνο το στέγαστρο. Η οργή ήταν διάχυτη. Το δυστύχημα ήταν η θρυαλλίδα για ειρηνική φοιτητική εξέγερση, η οποία, παίρνοντας μορφή χιονοστιβάδας, κατάφερε να γκρεμίσει το καθεστώς Βούτσιτς στις εκλογές της 25/10/2026.

Μετά το Νόβι Σαντ, το φοιτητικό κίνημα εξέφρασε, με πολιτικούς όρους, τη γενικευμένη οργή για τη διαφθορά. Γρήγορα κλιμακώθηκε, ζητώντας διαφάνεια, λογοδοσία και δικαιοσύνη, τερματισμό της ατιμωρησίας και του κρατικού αυταρχισμού, και, τελικά, πολιτική αλλαγή. Η διεθνής κοινή γνώμη έγινε μάρτυρας ενός σπάνιου πολιτικού φαινομένου: ένα κίνημα αυτο-οργανώνεται, διεκδικεί ειρηνικά, αντέχει, κερδίζει την ευρύτερη αποδοχή και συμμετέχει στις εκλογές (ως «Φοιτητική Λίστα»), τις οποίες άνετα κερδίζει απέναντι σε ένα πανίσχυρο καθεστώς (140 έδρες από τις 250!). Ήταν ένα απροσδόκητο οργανωτικό-πολιτικό θαύμα. Πώς συνέβη;

Υπήρχε καύσιμη ύλη, βεβαίως. Το καθεστώς Βούτσιτς, αν και βελτίωσε κάποια οικονομικά μεγέθη (μείωση ανεργίας, αύξηση ξένων επενδύσεων, κλπ.), επέτεινε τη διαφθορά, τον αυταρχισμό, και τη χειραγώγηση της Δικαιοσύνης και των ΜΜΕ, την ίδια στιγμή που η Σερβία προσέβλεπε στην είσοδο στην ΕΕ. Ενώ ο σπινθήρας ήταν το Νόβι Σαντ, τη φωτιά δυνάμωσε και συντήρησε η εκπληκτική αυτο-οργάνωση των φοιτητών.

Μετά το δυστύχημα, οργάνωσαν ειρηνικές διαμαρτυρίες, απέκλεισαν τα πανεπιστήμια, και άρχισαν να συζητούν πειθαρχημένα σε συνελεύσεις των Σχολών τους. Συζητούσαν οτιδήποτε είχε να κάνει με το ανυπόφορο τέλμα της Σερβίας, αντιλαμβανόμενοι ότι μόνο με ριζική πολιτική αλλαγή η χώρα έχει μέλλον. Για να αποφύγουν πιθανή χειραγώγηση, συνειδητά δεν ανέδειξαν ηγέτες. Κάθε συνέλευση λ.χ. είχε άλλο πρόεδρο. Δεδομένου ότι τα συμβατικά ΜΜΕ ήταν ελεγχόμενα από το καθεστώς, στράφηκαν με επιτυχία στα social media. Όλες οι αποφάσεις λαμβάνονταν δημοκρατικά, περιλαμβανομένων αυτών για τους υποψήφιους της «Φοιτητικής Λίστας». Δείχνοντας συνετό αυτοπεριορισμό, ουδείς φοιτητής ήταν υποψήφιος. Επέλεξαν διακεκριμένους πολίτες (περιλαμβανομένου π.χ. του πρώην διοικητή της κεντρικής τράπεζας) από όλους τους τομείς, τους οποίους έπεισαν να είναι υποψήφιοι. Η «Φοιτητική Λίστα» δεν κινητοποίησε απλώς, αλλά ενέπνευσε την κοινωνία. Μορφωτικά, ήταν η αφρόκρεμα της χώρας – πάνω από τους μισούς ήταν κάτοχοι διδακτορικών. Οι γυναίκες ήταν το 44% των υποψηφίων.   

Η αυτο-οργάνωση ήταν εντυπωσιακή, αλλά όχι ιστορικά μοναδική. Τη συναντούμε στην ιστορία των κινημάτων και εξεγέρσεων (π.χ. ουγγρική επανάσταση το 1956, γερμανικά εργατικά συμβούλια το 1919, θεσμοί αυτο-κυβέρνησης στην ελεύθερη Ελλάδα το 1941-1944). Πρόκειται για εκείνες τις σπάνιες στιγμές στις οποίες μια συλλογικότητα, αποκτώντας πολιτική αυτοσυνειδησία, θεσμίζει ρητά τον εαυτό της. Απλοί άνθρωποι ανακαλύπτουν την ικανότητά τους να δημιουργούν νέους θεσμούς. Όπως έγραφε ο Καστοριάδης το 1991, με αφορμή τον αγώνα της πολωνικής «Αλληλεγγύης» κατά της κομμουνιστικής δικτατορίας, «πηγή της πολιτικής εφευρετικότητας μπορεί να είναι μόνο η δημιουργικότητα των χιλιάδων ανθρώπων που θα ενωθούν με το κίνημα». Μας το ξαναθύμισαν οι Σέρβοι φοιτητές σήμερα.

Για τους ιδεοληπτικούς, η πολιτική δράση τους είναι «αντισυστημική». Αμφιβάλλω. Οι Σέρβοι φοιτητές δεν αμφισβητούν, γενικώς, τον καπιταλισμό και την αντιπροσωπευτική δημοκρατία (εδώ θα απογοητευόταν ο Καστοριάδης). Ζητούν κάτι πολύ πιο πεζό και συγκεκριμένο: ένα κανονικό κράτος. Σε μια χώρα με προνεωτερικά χαρακτηριστικά, το κίνημα είναι πρωτίστως εκσυγχρονιστικό. «Τι διαφορά κάνουν οι ιδεολογίες, αν το σύστημα δεν λειτουργεί;», δήλωσε ένας υποστηρικτής πανεπιστημιακός στους Financial Times (1/11/26). Όσο κοινότοπο κι αν ακούγεται, η ευρωπαϊκή κανονικότητα είναι το ζητούμενο. Όπως έγραψε ένας φοιτητής ακτιβιστής, «ελπίζουμε σε κάτι θεμελιωδώς ριζοσπαστικό για τη Σερβία: σε κανονικούς, λειτουργικούς θεσμούς» (Guardian, 26/10/26). Αμήν.

Ο κ. Χαρίδημος Τσούκας (www.htsoukas.com) είναι καθηγητής στα Πανεπιστήμια Κύπρου και Warwick, μέλος της Κυπριακής και της Βρετανικής Ακαδημίας