Η υπόθεση Δρουσιώτη ως νέα αφετηρία
Η ερευνητική δημοσιογραφία απαιτεί εχεμύθεια, αυστηρό έλεγχο, λεπτό χειρισμό και διασταύρωση πηγών, ατέλειωτες ώρες έρευνας και επαλήθευσης γεγονότων, βασανιστικά μέτρα προστασίας κατά της παρακολούθησης από κακόβουλους παράγοντες, θεσμικούς και άλλους, και συνεχή συντακτική και νομική υποστήριξη. Αν και έχει εδραιωθεί στην δημόσια συνείδηση ως μοναχική διαδικασία δεν σημαίνει ότι αυτή πρέπει να είναι εγχείρημα ενός μόνο ατόμου. Κάθε άλλο. Η ερευνητική δημοσιογραφία δεν πρέπει ποτέ να είναι εγχείρημα ενός μόνο ατόμου.
Στη Κύπρο όπου τα συστημικά μέσα μαζικής ενημέρωσης, τα mainstream μας, τα οποία στην χειρότερη περίπτωση εξυπηρετούν —στην καλύτερη συμβιβάζονται με— το κυρίαρχο πολιτικό-οικονομικό σύστημα, η ερευνητική δημοσιογραφία – εννοούμε αυτή που απαιτεί μήνες δουλειάς – έχει καταλήξει να εκτελείται από λιγοστούς μοναχικούς δημοσιογράφους που νιώθουν την ηθική υποχρέωση να ερευνούν ζητήματα δημοσίου συμφέροντος.
Κι αυτό, κυρίως, επειδή τα mainstream δεν έχουν την παράδοση, τις δομές και τους πόρους να επενδύσουν σε αυτή, αλλά πιο καταθλιπτικά, επειδή δεν έχουν την διάθεση ή και την τόλμη να ρισκάρουν να βρεθούν στο δίλημμα να ξεσκεπάσουν ζητήματα που ενδεχομένως να τους προκαλέσουν διλήμματα σε σχέση με τα πολιτικά ή οικονομικά συμφέροντα τους ή ακόμα τις ιδεοληψίες των ιδιοκτητών τους η και των μεγάλων χορηγών και διαφημιστών τους.
ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
Για χρόνια η κυπριακή κοινωνία μάθαινε για σοβαρές υποθέσεις διαπλοκής που συνέβαιναν στην χώρα μόνο όταν τις αποκάλυπταν διεθνή ερευνητικά μέσα ενημέρωσης. Τις πλείστες φορές τα πατριωτικά ένστικτα της κοινής γνώμης καθοδηγούνταν να αμφισβητήσουν τις προθέσεις των διεθνών μέσων και κατόρθωναν να μειώσουν τον αντίκτυπο και να θολώσουν τα ευρήματα. Έτσι οι ένοχες καταστάσεις δεν διορθώνονταν και οι ένοχοι σπάνια λογοδοτούσαν.
Υπάρχουν φυσικά θύλακες καλής δημοσιογραφίας – όπως και πολλοί καλοί δημοσιογράφοι – και συχνά αποκαλύπτονται σοβαρά σκάνδαλα. Αυτά όμως τείνουν να αποτελούν συνήθως μέρος κομματικών ανταποδόσεων μεταξύ πολιτικών ή επιχειρηματικών παραγόντων, οι οποίοι εκμεταλλεύονται τα παρακμάζοντα μέσα ενημέρωσης ως μέρος του παιχνιδιού τους.
Σε μεγάλο βαθμό αυτή η τάση επαληθεύτηκε πρόσφατα όχι από την διστακτικότητα για ερευνητική δημοσιογραφία αλλά, απρόσμενα και περιέργως, από την αβλαβή κάλυψη της γενοκτονίας στην Γάζα από τα κυπριακά μέσα στα οποία κυριάρχησε μια άβολη αλλά καθαρά στρατηγική αδιαφορία. Προφανώς για να μην θιγούν σχεδιασμοί και αφηγήματα της κυβέρνησης και τα οικονομικά συμφέροντα εκείνων που την στηρίζουν.
Έτσι, αναπόφευκτα, κάποιοι δημοσιογράφοι, σχεδόν δονκιχωτικά, αναγκάζονται να λειτουργούν στο περιθώριο, παίρνοντας ρίσκα χωρίς να έχουν την άκρως απαραίτητη στήριξη των μηχανισμών ενός στιβαρού και ανεξάρτητου δημοσιογραφικού οργανισμού. Ενός εκδότη ή εκδότριας που στο πλαίσιο της εποπτείας και της δεδομένης τήρησης των κανόνων δημοσιογραφικής δεοντολογίας να μπορεί να ενθαρρύνει και να στηρίζει τους/τις δημοσιογράφους και να αναλαμβάνει την τελική ευθύνη των ερευνών τους.
Ή, ακόμη, όπως ίσως θα έπρεπε να είχε γίνει στην περίπτωση της πιο πρόσφατης έρευνας του κ. Μακάριου Δρουσιώτη, να αρθρώσει αυτό που ο αρχισυντάκτης της Washington Post, Ben Bradlee, διαγράφοντας προτάσεις από το προσχέδιο ενός κειμένου στα πρώτα στάδια της έρευνας για το Watergate, είχε πει στους Woodward και Bernstein: “Get some harder information next time.”
O κ. Δρουσιώτης, στην περίπτωση της έρευνας του Κράτος Μαφία, είχε εξασφαλίσει τις απαραίτητες ‘σκληρές πληροφορίες’, όπως ο ίδιος ισχυρίζεται, διότι ήταν ‘μέσα στο δωμάτιο’ όταν τα γεγονότα εκτυλίσσονταν. Η επιβεβαίωση σημαντικού μέρους των αποτελεσμάτων της έρευνας του από το πόρισμα της Αρχής κατά της Διαφθοράς είναι ενδεικτική.
Η πιο πρόσφατη ελαττωματική έρευνα του όμως – η οποία, αυστηρά ομιλούντες, δεν μπορεί να θεωρηθεί καν δημοσιογραφική – στοίχισε στον ίδιο αλλά κυρίως διάβρωσε την εμπιστοσύνη του κοινού στην δημοσιογραφία σε μια εποχή που η δημοκρατία την έχει τόσο ανάγκη. Το βαρύτερο πλήγμα εναντίον του δημοσίου συμφέροντος και της δημοκρατίας ήρθε όμως από την θρασύτητα του πολιτειακού κατεστημένου το οποίο έχοντας πληγεί από την πρώτη έρευνα του κ. Δρουσιώτη εργαλειοποίησε τις αδυναμίες της δεύτερης και ενεργοποίησε απαράδεκτο διωγμό κατά του δημοσιογράφου.
Μια πολιτεία, με ασυνέπεια αναλογικότητας, η οποία με άνετη υποκρισία εκστομίζει κούφιες διακηρύξεις υπέρ της ελευθεροτυπίας και της ελευθερίας έκφρασης αλλά με την ίδια άνεση, επέλεξε να εκφοβίσει τον δημοσιογραφικό κόσμο μετατρέποντας ένα δημοσιογράφο σε διερευνώμενο και καταγγελλόμενο. Φτηνή προειδοποίηση προς όλους όσους ενδεχομένως τολμήσουν να διερευνήσουν κάθε επόμενη περίπτωση διαφθοράς. Μια ύπουλη κίνηση που θέλει να διευρύνει και να συσκοτίσει την απόσταση ανάμεσα στην εξουσία και τους πολίτες εξουδετερώνοντας τον μεσάζοντα, τα μέσα ενημέρωσης.
Αναμενόμενο ίσως από μια πολιτεία που μόλις παρέδωσε την προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ αλλά ακόμα δεν έχει κυρώσει την ευρωπαϊκή οδηγία περί προστασίας των δημοσιογράφων και των δημοσιογραφικών πηγών (EMFA). Κάτι που όφειλε να πράξει από τον Αύγουστο του 2025.
Κόντρα σε αυτά όμως, η υπόθεση Δρουσιώτη πρέπει να αποτελέσει την αφετηρία για ένα νέο ξεκίνημα της κυπριακής δημοσιογραφίας. Αντί – όπως φαίνεται ότι γίνεται – να διχάσει τον δημοσιογραφικό κόσμο θα πρέπει να τον ενώσει έτσι ώστε το ερευνητικό έργο να μην καταλήγει να γίνεται δοκιμασία του ενός αλλά αποτελεσματική συνεργασία των πολλών.
Υποσημείωση: Μια πρώτη σχετική προσπάθεια αποτελεί το Κυπριακό Δίκτυο Ερευνητικής Δημοσιογραφίας CIReN, μια πρωτοβουλία του Ινστιτούτου Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης ΙMME με την στήριξη του Organised Crime and Corruption Reporting Project OCCRP. Από το 2024 το CIReN αποτελεί ένα αυτόνομο, ανεξάρτητο μη κερδοσκοπικό οργανισμό κάτω από την συντακτική διεύθυνση και ιδιοκτησία των δημοσιογράφων του. Xωρίς επιχειρηματικά συμφέροντα από επενδυτικές η τεχνολογικές εταιρείες, χωρίς διαφημίσεις, χρηματοδοτούμενο από ιδρύματα που στηρίζουν την ανεξάρτητη δημοσιογραφία, από συνδρομές και δωρεές των αναγνωστών του και, πιο σημαντικά, από συμπράξεις με άλλους δημοσιογραφικούς και ερευνητικούς φορείς: www.ciren.cy
Ο Νικόλας Καρύδης είναι διευθυντής του ΙΜΜΕ: www.imme–universitas.org
