Ένας λήπτης αποφάσεων βλέπει το ρόλο του διεκπεραιωτικά ή ρυθμιστικά; Αρκείται να σχολιάζει ή παρεμβαίνει αποτελεσματικά; Θέλει να αντικρύζει την πραγματικότητα ή να δίνει φρούδες ελπίδες;
«Μόνο η πολυπλοκότητα μπορεί να δαμάσει την πολυπλοκότητα»
Stafford Beer, Diagnosing the System
ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
«[…] Μα τα παράθυρα δεν βρίσκονται, ή δεν μπορώ / να τά βρω. Και καλύτερα ίσως να μην τα βρω. / Ίσως το φως θα ’ναι μια νέα τυραννία. / Ποιός ξέρει τί καινούρια πράγματα θα δείξει».
Κωνσταντίνος Καβάφης, Τα παράθυρα
Πώς θα μπορούσε να έχει αποτραπεί το δυστύχημα των Τεμπών; Σε αυτό το ερώτημα κλήθηκαν να απαντήσουν διάφοροι αξιωματούχοι στην Ελλάδα, τα τελευταία τρία χρόνια. Οι πλείστοι, ιδιαιτέρως ο τότε υπουργός Μεταφορών κ. Καραμανλής και ο τότε πρόεδρος του ΟΣΕ κ. Πατέρας απάντησαν ως εξής: αν είχε τηρηθεί ο Γενικός Κανονισμός Κυκλοφορίας του ΟΣΕ δεν θα είχε συμβεί το δυστύχημα!
Αντιστοίχως, αυτή ήταν, ουσιαστικά, η θέση του Διευθυντή των Κτηνιατρικών Υπηρεσιών κ. Πίπη σε εκπομπή του ΡΙΚ (p.m., 17/3/2026): θα είχε αποτραπεί η νόσος του αφθώδους πυρετού, αν οι κτηνοτρόφοι έδειχναν μεγαλύτερη υπευθυνότητα!
Τι κοινό έχουν αυτοί οι ισχυρισμοί;
Πρώτον είναι κοινότοποι, δηλαδή μη διαφωτιστικοί. Τι θα απέτρεπε το Χ; Αν τηρούνταν οι κανόνες για την αποτροπή του Χ. Μα αυτό, ακριβώς, είναι το πρόβλημα: σε έναν ιδανικό κόσμο όλα λειτουργούν στην ιδεώδη τους μορφή, οπότε δεν υπάρχουν προβλήματα. Οι άνθρωποι εφαρμόζουν πάντοτε τους κανόνες, δεν κάνουν λάθη, σκέπτονται το κοινό καλό. Στον πραγματικό κόσμο, όμως, αυτή η παραδοχή δεν ισχύει: οι άνθρωποι κόβουν δρόμο, είναι επιρρεπείς σε λάθη, το ίδιον συμφέρον συχνά κυριαρχεί στη συμπεριφορά τους.
Κανένα τροχαίο δυστύχημα δεν θα συνέβαινε αν οι οδηγοί τηρούσαν απαρέγκλιτα τους κανόνες κυκλοφορίας. Ακριβώς επειδή δεν τους τηρούν, χρειάζονται συστήματα ασφαλείας, μηχανισμοί επιτήρησης, κυρώσεις. Το πραγματικό ερώτημα είναι: με δεδομένη την ανθρώπινη συμπεριφορά, τι κάνεις εσύ ως υπεύθυνος για να προλάβεις και/ή να αναχαιτίσεις το πρόβλημα;
Δεύτερον, οι ισχυρισμοί αυτοί απο-καλύπτουν τον τρόπο που οι αξιωματούχοι βλέπουν το ρόλο τους. Πώς τον βλέπουν; Διεκπεραιωτικά, αμυντικά, παραστασιακά. Ο ρόλος τους, υπονοούν, είναι να θυμίζουν ποιοι είναι οι κανόνες, όταν αυτό απαιτείται, και να διακινούν την επίσημη ενημέρωση, όταν χρειάζεται. Τα κάνουν και τα δύο με τον κλασικό γραφειοκρατικό τρόπο – εγκύκλιοι, σημειώματα, κλπ. – προκειμένου να φανεί (να καταγραφεί) ότι δεν έμειναν αδρανείς, αν κάτι πάει λάθος (ο ρόλος ως παράσταση).
Τι είπε ο κ. Πίπης στην εκπομπή του ΡΙΚ; «Εμείς ενημερώσαμε αμέσως όλους τους αρμόδιους: αγροτικές-κτηνοτροφικές οργανώσεις, Υπουργείο Εξωτερικών, Αστυνομία, κλπ. Να, εδώ έχω όλα τα σημειώματα». Όντως, αυτό έκανε. Αρκεί, όμως; Τι δεν έκανε; Τι έπρεπε να είχε κάνει; Οι καλοί δημοσιογράφοι δεν τον ρώτησαν. Σχεδόν του ζήτησαν συγγνώμη, μάλιστα, για μερικές «δύσκολες» ερωτήσεις που υποτίθεται ότι του έκαναν!
Στις απαντήσεις του ο διευθυντής των Κτηνιατρικών Υπηρεσιών επικεντρώθηκε στην «[προβληματική] νοοτροπία» των κτηνοτρόφων. Κάποιοι ενεργούν καιροσκοπικά, είπε: για ίδιον όφελος, θέτουν σε κίνδυνο την υγεία των κοπαδιών τους και την κτηνοτροφία γενικότερα, αγοράζοντας σανό από τα Κατεχόμενα. Αντιδρούν στη θανάτωση των μολυσμένων κοπαδιών τους, επιδεινώνοντας την κρίση. Σωστές οι επισημάνσεις, αλλά είναι οι παρατηρήσεις ενός σχολιαστή, όχι ενός λήπτη αποφάσεων. Το δάκτυλο δείχνει πάντα τους άλλους, ποτέ τον υπεύθυνο λήπτη αποφάσεων.
Η κορύφωση της ετεροκατηγορικής στάσης του κ. Πίπη (της επίρριψης ευθυνών στους άλλους) επήλθε όταν ρωτήθηκε: «θα σωθεί η κτηνοτροφία στην Κύπρο;». «Εξαρτάται από τους κτηνοτρόφους τους ίδιους», απάντησε. «Αν συνειδητοποιήσουν την κρισιμότητα της κατάστασης και συνεργαστούν [με τις Αρχές]…». Οι απαντήσεις αυτές έχουν ενδιαφέρον: δείχνουν ότι ο ομιλητής δεν αντιλαμβάνεται το ρόλο του ρυθμιστικά, αλλά διεκπεραιωτικά.
Τι θα πει ρυθμιστικά; Με όρους Κυβερνητικής, ο ρυθμιστής (regulator) είναι αυτός που ρυθμίζει τις παραμέτρους λειτουργίας ενός συστήματος, ώστε αυτές να παραμένουν εντός κάποιων προκαθορισμένων, επιθυμητών ορίων. Ο θερμοστάτης λ.χ. ρυθμίζει τη θερμοκρασία. Οι Κτηνιατρικές Υπηρεσίες ρυθμίζουν, μεταξύ άλλων, την υγεία των ζώων των κτηνοτροφικών μονάδων. Το έργο είναι δύσκολο διότι το πρόβλημα είναι σύνθετο και δυναμικό. Ο καλός ρυθμιστής είναι αυτός που διαθέτει τη δέουσα συνθετότητα στην οργάνωση, τη διοίκηση και την τεχνολογία, έτσι ώστε να ανταποκρίνεται επιτυχώς στη συνθετότητα των προβλημάτων που αντιμετωπίζει. Δεν σημαίνει ότι θα είναι πάντα αποτελεσματικός. Όταν όμως δεν είναι, είναι σε θέση να μαθαίνει; Θέτει τα σωστά ερωτήματα στον εαυτό του;
Μια ιογενής ζωονόσος μεταδίδεται εκθετικά – η πολυπλοκότητα του υπό διαχείριση προβλήματος εκτινάσσεται. Ποια πρέπει να είναι η αντίστοιχη πολυπλοκότητα του ρυθμιστή για να αντιμετωπίσει το πρόβλημα; Αρκούν τα υπηρεσιακά σημειώματα; Είναι σαν να προσπαθείς μα σβήσεις μια μεγάλη φωτιά ρίχνοντας νερό με το ποτήρι. Έστειλε αμέσως η Κτηνιατρική Υπηρεσία ένα SMS σε κάθε κτηνοτρόφο, αντίστοιχο του (ανύπαρκτου) 112, με συγκεκριμένες οδηγίες; Επισκέφτηκαν λειτουργοί της κάθε φάρμα, ευθύς αμέσως, για να ελέγξουν αν εφαρμόζονται οι οδηγίες; Απομόνωσε πάραυτα τις γειτνιάζουσες με τα κατεχόμενα κτηνοτροφικές μονάδες; Γενικότερα, υπάρχει στη Δημοκρατία σχέδιο έκτακτης ανάγκης για την αντιμετώπιση μολυσματικών ζωονόσων, με την εμπλοκή της Κτηνιατρικής, της Αστυνομίας, των δυνάμεων του ΟΗΕ στη γραμμή αντιπαράταξης, κλπ., το οποίο να ενεργοποιείται αμέσως σε τέτοιες περιπτώσεις; Αν ναι, ποιος τίθεται επικεφαλής; Γίνονται προσομοιώσεις; Επικαιροποιείται;
Όποιος αντιλαμβάνεται το ρόλο του ρυθμιστικά, ξεκινά από τον εαυτό του, θέτοντας τα σωστά ερωτήματα: τι θα μπορούσα να έχω κάνει για να αυξήσω τη ρυθμιστική μου ικανότητα; Δεδομένου ότι η ανθρώπινη φύση είναι αυτή που είναι (ατελής!), πώς οργανώνω τις υπηρεσίες μου καλύτερα (πιο σύνθετα) για να παρεμβαίνω αποτελεσματικότερα; Πώς μπορώ να δρω προληπτικά, με τη μέγιστη αποτελεσματικότητα; Με άλλα λόγια, ο αρμόδιος καλείται να λειτουργεί όχι ως σχολιαστής των εξελίξεων αλλά ως οξυδερκής κριτής του εαυτού του.
Είπε και κάτι άλλο ενδιαφέρον ο κ. Πίππης. «Ήταν ξεκάθαρα τα πράγματα. Εμείς δεν θέλαμε να το δούμε. Δεν έχουμε άλλη επιλογή». Αναφερόταν την ανάγκη εφαρμογής των ευρωπαϊκών πρωτοκόλλων και τις αναπόφευκτες θανατώσεις ζώων.
Πώς αντέδρασε στον αφθώδη πυρετό το πολιτικό σύστημα; Τόσο η Υπουργός Γεωργίας κ. Παναγιώτου, όσο και ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας κ. Χριστοδουλίδης, συνεπικουρούμενοι από τα φιλοκυβερνητικά κόμματα, δεσμεύτηκαν ότι θα ζητούσαν παρεκκλίσεις από τα ευρωπαϊκά πρωτόκολλα, γνωρίζοντας ότι αυτές δεν θα δίνονταν. Παρόμοια ήταν η στάση της Προέδρου της Βουλής κ. Δημητρίου, η οποία εξέφρασε «τη μεγάλη ανησυχία» της για τις θανατώσεις ζώων. Πώς το είπε ο κ. Πίππης; «Δεν θέλαμε να το δούμε». Γιατί οι ταγοί μας να θέλουν να το δουν; «Ίσως το φως θα ’ναι μια νέα τυραννία». Θα έπρεπε να γίνουν δυσάρεστοι!
