Το διακύβευμα είναι μεγάλο. Μια τέτοια έρευνα, σε θεσμικώς ώριμη χώρα, θα μπορούσε να τινάξει στον αέρα την κυβέρνηση και να οδηγήσει σε παραίτηση ακόμα και τον Πρόεδρο
Η σοφιστική είναι μια απαραίτητη δεξιότητα για τον εκάστοτε κυβερνητικό εκπρόσωπο. Πρέπει να μεταμφιέζει τα αναπόφευκτα ψεύδη, να σχετικοποιεί, να στρεβλώνει ή να αποκρύβει την αλήθεια, και να αποκρούει την κριτική με λογικοφανή επιχειρήματα. Δεν είναι εύκολη δουλειά. Ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης επέκριναν τους σοφιστές της αρχαιότητας διότι ανήγαγαν την πολιτική σε αγώνα ρητορικής κατίσχυσης, αποκόπτοντάς την από την αλήθεια και το ευ ζην. Οι παρατηρήσεις τους είναι διαρκώς επίκαιρες.
Ο κυβερνητικός εκπρόσωπος κ. Λετυμπιώτης ευφραδώς υπερασπίζεται τον πολιτικό προϊστάμενό του και τα πεπραγμένα της κυβέρνησής του, καλύπτοντας πολιτικά ύποπτες, περίεργες ή αμφισβητούμενες πράξεις με το απαραίτητο φύλλο συκής. Τα πλείστα ΜΜΕ, αρκούμενα στη λογικοφάνεια της ρητορικής του και μη έχοντας υψηλές απαιτήσεις από τον εαυτό τους, τον διευκολύνουν, αποφεύγοντας να του θέτουν δύσκολα ερωτήματα,. Σε μια διανοητικώς αβαθή δημόσια σφαίρα, η λογικοφάνεια περνιέται για λογική και η Αριστοτελική «δεινότης» (ωφελιμιστική εξυπνάδα) για αρετή. Τα προσχήματα σώζονται, αλλά ο δημόσιος βίος ευτελίζεται: ο κοινός λόγος φτωχαίνει, η ρητορική ιδιοτέλεια κυριαρχεί, το κριτήριο της αλήθειας υποχωρεί.
Θα προσπεράσω τη σοφιστική δικαιολόγηση από τον κ. Λετυμπιώτη της επιλογής του Ελλαδίτη νομικού κ. Χ. Μυλωνόπουλου στην ομάδα ποινικών ανακριτών για την υπόθεση του Κράτους-Μαφία. Τη σύγκρουση συμφέροντος την είδαν όλοι, πλην του κυβερνητικού εκπροσώπου. Η οικειοθελής παραίτηση του κ. Μυλωνόπουλου, όμως, αποκάλυψε τη σαθρή δικαιολόγηση της επιλογής του από την κυβέρνηση.
ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
Πώς απέκρουσε την κριτική ο κ. Λετυμπιώτης για τον επαναδιορισμό του πρώην ανώτατου δικαστή κ. Ανδρέα Πασχαλίδη ως επικεφαλής της Ανεξάρτητης Αρχής Διερεύνησης Ισχυρισμών και Παραπόνων κατά της Αστυνομίας (ΑΑΔΙΠΑ);
Πριν εξετάσουμε το σκεπτικό του, ας θυμηθούμε ότι ο κ. Πασχαλίδης, επιλογή του γνωστού για την αμεροληψία του Γενικού Εισαγγελέα, ερευνά τη δυσώδη υπόθεση του βίντεογκέητ. Το πόρισμά του αναμένεται. Σημειώστε ότι υπό έρευνα είναι το ίδιο το Προεδρικό – ο τότε διευθυντής του Γραφείου του Προέδρου, πρώην υπουργός του, το Ταμείο της Πρώτης Κυρίας, οι φερόμενες πρακτικές εξασφάλισης πολιτικού χρήματος από τον Πρόεδρο, κλπ.
Το διακύβευμα είναι μεγάλο. Μια τέτοια έρευνα, σε θεσμικώς ώριμη χώρα, θα μπορούσε να τινάξει στον αέρα την κυβέρνηση και να οδηγήσει σε παραίτηση ακόμα και τον Πρόεδρο. Μην ανησυχείτε, όμως. Είναι απίθανο ο κ. Πασχαλίδης να παρασυρθεί σε «αντισυστημικές» ακρότητες. Αν κρίνουμε από παλαιότερη συνομιλία του ως πρόεδρος της ΑΑΔΙΠΑ (η ελέγχουσα υπηρεσία) με τον τότε αρχηγό της Αστυνομίας κ. Κύπρο Μιχαηλίδη (ελεγχόμενη υπηρεσία) («Να ‘σαι καλά Κύπρο μου, να ‘σαι καλά… Ό,τι θέλεις να με πιάεις…», Φιλελεύθερος, 24/9/22), η οποία έμοιαζε περισσότερο με κουβέντα κολλητών και λιγότερο με συνομιλία ελέγχοντος και ελεγχόμενου, το πόρισμά του είναι απίθανο να ταράξει τον ύπνο του Προέδρου.
Ο κ. Πασχαλίδης επαναδιορίστηκε, για τρίτη φορά, επικεφαλής της ΑΑΔΙΠΑ. Υγεία νάχει, θα έχει συνολικά διατελέσει 15 χρόνια πρόεδρος της Αρχής και, στο πέρας της θητείας του, θα είναι 84 ετών. Πιθανώς είναι ένας ιδιαίτερα ικανός άνθρωπος, ίσως να μην υπάρχουν άλλοι κατάλληλοι για τη θέση αυτή, και, εν πάση περιπτώσει, σύμφωνα με το κοινότοπο κλισέ, δεν έχει τόσο μεγάλη σημασία τι ηλικία έχεις όσο το πώς αισθάνεσαι. Το προσπερνάμε αυτό, όμως.
Το μείζον θεσμικό ερώτημα είναι άλλο: πόσο ανεξάρτητος είναι κάποιος που ερευνά το περιβάλλον του Προέδρου όταν ο επαναδιορισμός του εξαρτάται από τον Πρόεδρο;
Ο κ. Λετυμπιώτης αντέκρουσε την κριτική περί σύγκρουσης συμφέροντος ως εξής:
«Ο Ανδρέας Πασχαλίδης ήταν ήδη Πρόεδρος της ΑΑΔΙΠΑ όταν επιλέγηκε ως ανεξάρτητος ποινικός ανακριτής, και μάλιστα όχι από το Υπουργικό Συμβούλιο. Η προσπάθεια, συνεπώς, να παρουσιαστεί σήμερα η ανανέωση της θητείας του ως δήθεν συναλλαγή στερείται σοβαρότητας και είναι προφανώς ετεροχρονισμένη και ανεδαφική. Οι δύο ιδιότητες είναι θεσμικά διακριτές και η ανανέωση της θητείας του στην ΑΑΔΙΠΑ ούτε δημιουργεί σύγκρουση συμφέροντος ούτε επηρεάζει την ανεξαρτησία της έρευνας».
Γιατί η κριτική «στερείται σοβαρότητας»; Ο κυβερνητικός εκπρόσωπος, βολικά, δεν το εξηγεί. Ουσιαστικά, η δήλωσή του είναι μια μακρά ταυτολογία. Δεν υπάρχει σύγκρουση συμφέροντος επειδή λέω ότι δεν υπάρχει σύγκρουση συμφέροντος! Του αρκεί ο αφορισμός. Προβάλλει μια λογικοφανή αντίρρηση για να παρακάμψει τη λογική ανάλυση. Επειδή διαθέτουμε λογική και δεν μας εγκατέλειψε η κριτική σκέψη, ας μας συγχωρήσει για τον σκεπτικισμό μας.
Δεν είναι εύλογο να υποθέσει κανείς ότι ένα αγαθό που επιθυμεί ο διοριζόμενος (π.χ. ανανέωση θητείας) αλλά ελέγχει ο διορίζων να καταστεί αντικείμενο συναλλαγής με ένα άλλο αγαθό που επιθυμεί ο διορίζων αλλά ελέγχει ο διοριζόμενος (π.χ. ανώδυνο πόρισμα από τον ποινικό ανακριτή); Διαφορετικά: αν εγώ θέλω κάτι που το ελέγχεις μόνον εσύ κι εσύ κάτι που ελέγχω μόνον εγώ, δεν είναι λογικό να εμπλακούμε σε συναλλαγή;
Σύγκρουση συμφέροντος
Τι είναι η σύγκρουση συμφέροντος; Φανταστείτε τον αξιωματούχο Α, ο οποίος έχει δύο ρόλους: τον ρόλο Χ (π.χ. ποινικός ανακριτής) και τον ρόλο Ψ (π.χ. πρόεδρος ΑΑΔΙΠΑ). Σύγκρουση συμφέροντος προκύπτει όταν, δυνητικά, η άσκηση του ενός ρόλου επηρεάζει δυσμενώς την άσκηση του άλλου ρόλου.
Η έννοια του «συμφέροντος» είναι ευρεία. Το «συμφέρον» συνιστά μια δέσμευση, υποχρέωση ή επιθυμία, η οποία απορρέει από ένα ρόλο.
Ο ρόλος Χ του κ. Πασχαλίδη είναι αυτός του ανεξάρτητου ποινικού ανακριτή, ο οποίος ερευνά το περιβάλλον του Προέδρου. Το συμφέρον (η δέσμευση) του κ. Πασχαλίδη στο ρόλο Χ είναι η αμερόληπτη έρευνα.
Ο ρόλος Ψ είναι αυτός του προέδρου της ΑΑΔΙΠΑ, του οποίου η ανανέωση επίκειται. Το συμφέρον του κ. Πασχαλίδη στο ρόλο Ψ είναι υπαρξιακής φύσεως: να διατηρήσει το ρόλο του.
Την ανανέωση του ρόλου Ψ την αποφασίζει ο Πρόεδρος, δηλαδή ο ελεγχόμενος από τον ρόλο Χ. Ενώ ο ρόλος Χ απαιτεί αμεροληψία έναντι του ερευνώμενου, για την ανανέωση του ρόλου Ψ απαιτείται η εύνοια του διορίζοντος, ο οποίος τυχαίνει να είναι ελεγχόμενος. Ο κ. Πασχαλίδης καλείται να είναι και αμερόληπτος και ευνοούμενος!
Να το πω διαφορετικά: από τη μια μεριά καλούμαι αμερόληπτα να αποφανθώ για την πιθανή εμπλοκή του Προέδρου και ανθρώπων του στενού περιβάλλοντός του στην υπόθεση βίντεογκέητ (συμφέρον-δέσμευση που απορρέει από τον ρόλο Χ), ενώ, από την άλλη, επιθυμώ τα οφέλη που απορρέουν από την ανανέωση της θητείας ενός άλλου ρόλου μου (συμφέρον προερχόμενο από τον ρόλο Ψ), την οποία ανανέωση θα αποφασίσει το πρόσωπο που ερευνώ. Όσο πιο πολύ επιθυμώ την ικανοποίηση του ενός «συμφέροντος», τόσο πιο πολύ θα αδυνατώ να υπηρετήσω το άλλο «συμφέρον».
Αν ο κ. Πασχαλίδης ήθελε να διεκπεραιώσει το ρόλο Χ (ποινικός ανακριτής) με αξιοπιστία, θα έπρεπε να αποποιηθεί την ανανέωση του ρόλου Ψ (πρόεδρος ΑΑΔΙΠΑ). Θα έχανε, βέβαια, ένα σεβαστό εισόδημα…Αν η κυβέρνηση νοιαζόταν για την αμεροληψία της έρευνας για το βίντεογκέητ, θα απέφευγε να φέρει τον κ. Πασχαλίδη ενώπιον τέτοιας σύγκρουσης συμφέροντος, μη ανανεώνοντας τη θητεία του. Θα έχανε, όμως, ένα σημείο πίεσης…
Η σύγκρουση συμφέροντος είναι ανεπιθύμητη διότι μειώνει την αξιοπιστία της διαδικασίας λήψης αποφάσεων: παράγει αβεβαιότητα αναφορικά με την εμπιστευσιμότητα της κρίσης του ατόμου. Η σύγκρουση συμφέροντος δεν αναφέρεται σε υποκειμενική κατάσταση (τι πιστεύω εγώ για τον τρόπο διεκπεραίωσης των ρόλων μου), αλλά σε μια εμπειρικώς επαληθεύσιμη πραγματικότητα, η οποία σχετίζεται με τις δεδομένες δεσμεύσεις του κάθε ρόλου.
Με άλλα λόγια, η σύγκρουση συμφέροντος είναι αντικειμενική, όχι υποκειμενική. Αυτό θα πει ότι οποιοδήποτε παρατηρητής, με τον οποίο μοιράζομαι κοινές αξίες, μπορεί να εντοπίσει, κατ’ αρχήν, τα συγκρουόμενα συμφέροντα που υπηρετούν οι ρόλοι μου. Σε τέτοια περίπτωση, δεν μπορούμε να εμπιστευτούμε την ακεραιότητα της κρίσης του. Ακριβώς επειδή η κρίση του, καθότι είναι εν μέρει στοχαστική-διαισθητική, προϋποθέτει ένα πλαίσιο εμπιστοσύνης για την αποτελεσματική άσκησή της, αυτό το πλαίσιο εμπιστοσύνης διαβρώνεται στο βαθμό που γνωρίζουμε ότι ο αξιωματούχος βιώνει σύγκρουση συμφέροντος.
Οι σοφιστές ήταν ευφυέστατοι άνθρωποι. Ο κ. Λετυμπιώτης δεν είναι εξαίρεση. Γνωρίζει τα παραπάνω. Χρησιμοποιεί τη «δεινότητά» του για να υπερασπίσει τον προϊστάμενό του, αδιαφορώντας για την αλήθεια και την ποιότητα του δημόσιου βίου. Ξέρει ότι μπορεί να το κάνει χωρίς συνέπειες. Δεν συμβαίνει για πρώτη φορά. Τι συνέπειες είχε για τον Βοηθό Γενικό Εισαγγελέα η διαπίστωση ότι σταμάτησε την ποινική δίωξη πρώην πελάτη του;
