Όταν ακόμη και μπροστά στο θάνατο η ταυτότητα γίνεται σημαντικότερη από την ανθρώπινη ζωή
Υπάρχουν στιγμές που μια κοινωνία δοκιμάζεται όχι μόνο από αυτό που συνέβη, αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο αντιδρά. Το πρόσφατο ναυάγιο στα ανοικτά της Κερύνειας είναι μια από αυτές. Άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους, άλλοι αγνοούνται και οικογένειες περιμένουν ακόμη νέα. Ανάμεσα τους και παιδιά, γεγονός που κάνει την τραγωδία ακόμη πιο οδυνηρή.
Κι όμως, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης εμφανίστηκαν σχόλια ακόμη κι από «επώνυμους» που αντιμετώπισαν τον θάνατο όχι ως ανθρώπινη τραγωδία, αλλά ως αφορμή για χαιρεκακία και πανηγυρισμό.
Και εδώ βρίσκεται το σχεδόν φιλοσοφικό ερώτημα. Τι πρέπει να συμβεί μέσα στον άνθρωπο ώστε ο θάνατος ενός άλλου ανθρώπου να πάψει να τον συγκινεί (το λιγότερο) επειδή ο νεκρός ανήκει στην «άλλη πλευρά»;
Η απανθρωποποίηση
Οι κοινωνικοί ψυχολόγοι χρησιμοποιούν τον όρο απανθρωποποίηση (dehumanization) για να περιγράψουν τη διαδικασία κατά την οποία κάποιοι άνθρωποι δεν εκλαμβάνονται ως κανονικοί άνθρωποι.
Ο Nick Haslam, καθηγητής ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιου της Μελβούρνης, διακρίνει τη «ζωομορφική» απανθρωποποίηση που παρατηρείται συχνά στα πλαίσια έντονου ρατσισμού και εθνοτικών συγκρούσεων, όπου ο «άλλος» παρουσιάζεται ως κατώτερος ή ζωώδης.
Έτσι, ένας άνθρωπος μπορεί να θεωρεί τον εαυτό του φιλεύσπλαχνο και ευαίσθητο απέναντι στον πόνο και ταυτόχρονα να αισθάνεται ότι ο θάνατος ενός μέλους της «άλλης» ομάδας δεν είναι σημαντικός ή μάλιστα να του προκαλεί και αισθήματα ικανοποίησης.
Το «εμείς» και το «αυτοί»
Η κοινωνική ψυχολογία έχει εντοπίσει πόσο ισχυρή είναι η ανάγκη του ανθρώπου να χωρίζει τον κόσμο σε «εμείς» και «αυτοί». Στην Κύπρο αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς οι δύο κοινότητες κουβαλάμε διαφορετικές συλλογικές μνήμες, τραύματα και ιστορικές αφηγήσεις. Έρευνες έχουν συνδέσει την κοινωνική ταυτότητα και την αίσθηση θυματοποίησης με πιο αρνητικές στάσεις απέναντι στην άλλη κοινότητα. Το πρόβλημα γίνεται ακόμη σοβαρότερο όταν ο πόνος μετατρέπεται σε «τιμωρία της μοίρας». «Καλά να πάθετε για ότι μας κάνατε».
Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος. Όταν μια ομάδα αισθάνεται ότι η άλλη την αντιμετωπίζει ως λιγότερο ανθρώπινη, μπορεί να μπορεί να ανταποκριθεί με με ακραίες συμπεριφορές.
Κι όμως αυτό μπορεί να αλλάξει
Η απανθρωποίηση μπορεί να αντιμετωπισθεί όσο κι αν αυτό φαντάζει δύσκολο. Μελέτες έχουν δείξει ότι η διακοινοτική επαφή μπορεί να μειώσει τις προκαταλήψεις και να ενισχύσει την υποστήριξη της συμφιλίωσης. Η μη επαφή αποξενώνει τους ανθρώπους και θρέφει διαχωριστικά αφηγήματα. Ένα παιδί ή ένας ενήλικας που έρχεται σε επαφή με κάποιον από τους «άλλους» θα διαπιστώσει ότι τους ενώνουν πολλά περισσότερα από όσα τους χωρίζουν και ότι η χαρά και ο πόνος του άλλου μπορεί να μας αγγίξει αντίστοιχα και εμάς. Κάτι που οι ηγεσίες των δύο κοινοτήτων δεν προώθησαν τόσα χρόνια με αποτέλεσμα οι όποιες προσπάθειες να αφήνονται σε μερίδα της κοινωνίας των πολιτών ή σε οργανωμένα σύνολα. Αλλά αυτό δεν αρκεί. Χρειάζονται πραγματικές εμπειρίες προερχόμενες από τις ηγεσίες στις οποίες ο «άλλος» παύει να είναι μια αφηρημένη κατηγορία αλλά είναι άνθρωπος με οικογένεια, φίλους, όνειρα, φόβους και ελπίδα.
Χαρακτηριστικό το παράδειγμα του ξαδέρφου μου που έφυγε στον πόλεμο και έκανε οικογένεια στη ξενιτιά. Όταν ήρθε με την οικογένεια για πρώτη φορά, ήθελε να δείξει στα παιδιά του τον τόπο που γεννήθηκε και μεγάλωσε. Στην επιστροφή μας στις ελεύθερες περιοχές δεν βρίσκαμε την έξοδο του οδοφράγματος και μας βοήθησε ένας Τουρκοκύπριος. Βγήκε από το δρόμο του και μας πήρε στο οδόφραγμα. Αποχαιρετώντας μας έδωσε στα παιδιά σοκολάτες και μπισκότα που είχε αγοράσει για τα δικά του παιδιά. Η αντίδραση του ξαδέρφου χαρακτηριστική. «Θα συγχίσουμε τα μωρά τωρά»! Βλέπετε με άλλο αφήγημα μεγάλωσαν τόσα χρόνια.
Αν λοιπόν οι ηγεσίες των δύο κοινοτήτων, τα σχολεία, οι θεσμοί επιλέξουν να καλλιεργούν τον φόβο, τη διχόνοια και τη μνήμη ως εργαλείο αντιπαράθεσης, τότε ο «άλλος» θα παραμένει πάντα εχθρός. Αν αντίθετα επιλέξουν την αλήθεια, την αναγνώριση και την ανθρώπινη επαφή, τότε υπάρχει πραγματική πιθανότητα να σπάσει ο κύκλος της απανθρωποποίησης. Υπάρχει το παράδειγμα της Νοτίου Αφρικής με την Επιτροπή Αλήθειας και Συμφιλίωσης. Δεν θα ξεχάσω την επίσκεψη μου στο Μουσείο του Απαρτχάιντ στο Johannesburg, ένα χώρο που δεν λειτουργεί μόνο ως τόπος μνήμης, αλλά και ως υπενθύμιση ότι η αναμέτρηση με την αλήθεια του παρελθόντος μπορεί να γίνει προϋπόθεση για τη συμφιλίωση και την υπέρβαση του διχασμού.
Το πραγματικό τεστ ανθρωπιάς
Κι’ εδώ είναι το πραγματικό τεστ που πρέπει να περάσουμε και οι δύο κοινότητες. Είναι εύκολο να είμαστε άνθρωποι απέναντι σε εκείνους που αγαπάμε. Το δύσκολο είναι να παραμείνουμε άνθρωποι απέναντι σε εκείνους που έχουμε μάθει να θεωρούμε «άλλους». Το ζητούμενο δεν είναι να συμφωνήσουμε όλοι σε όλα ούτε να είμαστε οι ίδιοι. Γιατί τη στιγμή που η εθνικότητα, η θρησκεία ή η πολιτική ταυτότητα αποφασίζει ποιος αξίζει να τύχει πένθους και ποιος όχι, δεν έχουμε απλώς πρόβλημα με τον «άλλο». Έχουμε πρόβλημα με τον ίδιο τον ανθρώπινο μας εαυτό.
Υστερόγραφο: Είδα τις προάλλες σε ένα podcast να επανέρχεται με έντεχνο τρόπο το αφήγημα για το καταδικαστέο «εκάμαμε τσι εμείς πολλά» που δήθεν λέγεται για να δικαιολογήσει τα αίσχη που διέπραξε ο τουρκικός στρατός και οι ακραίοι Τουρκοκύπριοι κατά τη διάρκεια της εισβολής. Κανείς δεν χρησιμοποιεί αυτή την έκφραση για να δικαιολογήσει αυτά τα εγκλήματα. Κι αν το κάνει είναι απαράδεκτος. Η φράση αυτή λέγεται για να δείξει ότι και δικοί μας ακραίοι περιέπεσαν σε αίσχη και εγκλήματα πολέμου. Κάτι που δεν μάθαμε και ούτε καταδικάσαμε ποτέ. Όχι επίσημα τουλάχιστον. Το ίδιο κάνουν βέβαια και στην άλλη κοινότητα. Αναπαράγουν αυτό που τους βολεύει. «Οι κακοί οι Έλληνες». Ένας λαός λοιπόν, αν θέλει να πάει μπροστά πρέπει να ακούει την αλήθεια όσο σκληρή κι αν είναι από τα πιο επίσημα χείλη. Αν θέλουμε βέβαια να πάμε μπροστά και να δούμε το μέλλον με αισιοδοξία. Αν δεν θέλουμε, ας συνεχίσει η κάθε πλευρά το δικό της διαχωριστικό αφήγημα και καλή τύχη και στις δύο κοινότητες όπως μας ευχήθηκε με νόημα ο Αντόνιο Γκουτέρες το 2017.
