Το φθινόπωρο του 1971, διαφορετικές εκδοχές για το μέλλον του νησιού βρίσκονταν στο τραπέζι… και στο μυαλό των εμπλεκομένων
Στις 18 Οκτωβρίου 1971 ο δημοφιλής Τούρκος τραγουδιστής Barış Manço έφθασε στην Κύπρο για σειρά συναυλιών. Από το αεροδρόμιο Λευκωσίας μεταφέρθηκε με αυτοκίνητο μέχρι την περιοχή του Λήδρα Πάλας, όπου τον ανέμεναν χιλιάδες Τουρκοκύπριοι θαυμαστές του. Εκεί, οι διοργανωτές είχαν ετοιμάσει μια ασυνήθιστη υποδοχή. Τον ανέβασαν τελετουργικά σε μια καμήλα, παραπέμποντας στη μεγάλη τότε επιτυχία του «İşte Hendek, İşte Deve»*, που κυριολεκτικά σημαίνει «ιδού το χαντάκι, ιδού η καμήλα» και θα μπορούσε ελεύθερα να αποδοθεί στα ελληνικά ως «ιδού η Ρόδος, ιδού και το πήδημα». Η εξεύρεση της καμήλας δεν ήταν εύκολη υπόθεση τότε, αφού με την επικράτηση των μηχανοκίνητων μεταφορών, είχε σχεδόν εξαφανιστεί από τους κυπριακούς δρόμους.
Η παράξενη αυτή τελετουργία συνέβαινε σε μια εξίσου παράξενη πολιτική συγκυρία. Οι σχέσεις μεταξύ Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων είχαν σχετικά εξομαλυνθεί σε σύγκριση με την κρίσιμη περίοδο 1963–1968. Από το 1968 βρίσκονταν σε εξέλιξη οι διακοινοτικές συνομιλίες Κληρίδη–Ντενκτάς, με στόχο έναν συνταγματικό συμβιβασμό που θα επέτρεπε στην Κυπριακή Δημοκρατία να λειτουργήσει ξανά πάνω σε μια συμφωνημένη βάση. Μόλις λίγες ημέρες πριν από την άφιξη του Manço, οι υπουργοί Εξωτερικών Ελλάδας και Τουρκίας, Κρίστιαν Ξανθόπουλος-Παλαμάς και Osman Olcay, είχαν συναντηθεί στη Νέα Υόρκη και συμφωνήσει στην ενίσχυση της διαδικασίας των ενδοκυπριακών συνομιλιών.
Πίσω όμως από την επίσημη διπλωματία υπήρχαν και άλλα επίπεδα πολιτικών κινήσεων. Αθήνα και Άγκυρα συζητούσαν μεταξύ τους και για το τι θα ακολουθούσε σε περίπτωση αποτυχίας των διαπραγματεύσεων, ώστε να μην διαταραχθεί η ισορροπία εντός ΝΑΤΟ. Στο παρασκήνιο κυκλοφορούσε το σενάριο μιας διευθέτησης που θα κατέληγε σε διαμελισμό του νησιού μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας που κατ΄ ευφημισμό λεγόταν Ένωση με ανταλλάγματα. Δεν έχει τεκμηριωθεί ότι οι δύο κυβερνήσεις είχαν καταλήξει σε συμφωνία για μια τέτοια λύση. Είναι όμως φανερό ότι το μέλλον της Κύπρου παιζόταν σε περισσότερα από ένα τραπέζια.
ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
Οι δρόμοι της φωτιάς μέσω Κύπρου
Όταν η McLaren του Senna πάτησε στην Κύπρο
Σαν να μην ήταν αρκετά περίπλοκη η κατάσταση, εκείνη την περίοδο είχε προηγηθεί μια άλλη άφιξη στην Κύπρο, αυτή τη φορά μυστική. Στις αρχές Σεπτεμβρίου ο Γεώργιος Γρίβας είχε επιστρέψει κρυφά στην Κύπρο από την Αθήνα, όπου βρισκόταν μετά την κρίση της Κοφίνου το 1967. Τα διαθέσιμα στοιχεία δεν τεκμηριώνουν ότι είχε σταλεί από τη χούντα των Αθηνών· περισσότερο δείχνουν μια επιστροφή με δική του πρωτοβουλία. Υποστηρικτές του ισχυρίζονται ότι σκόπευε να διεξαγάγει αντιχουντικό αγώνα. Ταυτόχρονα, πίστευε ότι ο Μακάριος είχε μετατρέψει την ανεξαρτησία από προσωρινό συμβιβασμό σε μόνιμη στρατηγική. Ο Γρίβας ήθελε να επαναφέρει την Ένωση στο κέντρο της πολιτικής ατζέντας. Σύντομα γύρω του θα συγκροτούνταν η ΕΟΚΑ Β΄.
Ο Γρίβας και η ελληνική κυβέρνηση δεν είχαν αναγκαστικά τον ίδιο σχεδιασμό. Όμως η Αθήνα αντιλαμβανόταν ότι η παρουσία του στην Κύπρο μπορούσε να αποτελέσει χρήσιμο μοχλό πίεσης πάνω στον Μακάριο. Ταυτόχρονα, η τουρκική κυβέρνηση, παρόλο που υποστήριζε τις ενδοκυπριακές συνομιλίες, δεν έπαυε να θεωρεί πώς κάποια μορφή διαίρεσης ήταν η λύση που εξυπηρετούσε καλύτερα τα συμφέροντά της. Το πιο ενδιαφέρον είναι ότι η ελληνοκυπριακή και η τουρκοκυπριακή ηγεσία διατηρούσαν μια σταθερή διγλωσσία: ισχυρίζονταν ότι επιδίωκαν διαφορετικό στόχο αναλόγως του ακροατηρίου στο οποίο απευθύνονταν.
Το φθινόπωρο του 1971, διαφορετικές εκδοχές για το μέλλον του νησιού βρίσκονταν στο τραπέζι… και στο μυαλό των εμπλεκομένων. Ήταν μια στιγμή κατά την οποία τίποτε δεν ήταν οριστικό. Μέσα σε αυτό το κλίμα φανερών αντιπαραθέσεων και υπόγειων διεργασιών, ο Barış Manço ανέβηκε στην καμήλα και με τη συνοδεία νταουλιών και ζουρνάδων, ξεκίνησε μια εντυπωσιακή πομπή στην τουρκική συνοικία της Λευκωσίας, από το Λήδρα Πάλας προς το ξενοδοχείο Σεράι. Στη διαδρομή οι Τουρκοκύπριοι θαυμαστές του φώναζαν ρυθμικά «Barış, Barış». Στα τουρκικά, όμως, barış σημαίνει και ειρήνη. Το πλήθος, βέβαια, φώναζε απλώς το όνομα του αγαπημένου του τραγουδιστή. Στο πλαίσιο των πολιτικών διαπλοκών της Κύπρου του 1971, οι ζητωκραυγές των Τουρκοκύπριων μουσικόφιλων ήταν η πιο αθώα μορφή διφορούμενου νοήματος.
*Σημείωση: το τραγούδι «İşte Hendek, İşte Deve», διασκευάστηκε στα ελληνικά και έγινε το 1999 η επιτυχία «Άγκυρες» που ερμηνεύθηκε από την Καίτη Γαρμπή
