ALPHA της Κυριακής

Το νησί νοηματοδοτήθηκε ως τόπος μετάβασης και συνάντησης ανάμεσα στο «οικείο» και το «ξένο», το ασφαλές και το επικίνδυνο

Κατά τη μεσαιωνική περίοδο, η Κύπρος συγκροτήθηκε στη δυτική χριστιανική φαντασιακή γεωγραφία ως ένας κατεξοχήν οριακός χώρος. Θεωρήθηκε το τελευταίο προπύργιο του Χριστιανισμού πριν από τον μουσουλμανικό κόσμο της Μέσης Ανατολής. Η θέση αυτή δεν είχε μόνο γεωγραφική σημασία, αλλά παρήγαγε και ένα ισχυρό συμβολικό φορτίο. Το νησί νοηματοδοτήθηκε ως έσχατο όριο, ως τόπος μετάβασης και συνάντησης ανάμεσα στο «οικείο» και το «ξένο», το ασφαλές και το επικίνδυνο.

Ιδιαίτερα μετά την απώλεια των σταυροφορικών κρατών της Συρίας και της Παλαιστίνης στα τέλη του 13ου αιώνα, η Κύπρος ανέλαβε τον ρόλο ενδιάμεσου τόπου για όσους επιχειρούσαν να προσεγγίσουν τους Αγίους Τόπους. Υπό τη βασιλεία των Λουζινιανών εμφανίστηκε στα προσκυνηματικά και ταξιδιωτικά δίκτυα της εποχής ως ο τελευταίος ασφαλής χριστιανικός σταθμός πριν από την Ιερουσαλήμ. Λειτούργησε ταυτόχρονα ως πρακτικός κόμβος μετακίνησης, εμπορίου και διασύνδεσης μεταξύ χριστιανικού και μουσουλμανικού κόσμου. 

Η οριακότητα της Κύπρου την κατέστησε και χώρο επιβαλλόμενης απομάκρυνσης, στο πλαίσιο επιτιμίων προσκυνημάτων. Στις Κάτω Χώρες του ύστερου Μεσαίωνα, αστικά δικαστήρια και κανονισμοί πόλεων μετέτρεψαν τη γεωγραφική απόσταση σε ποινικό εργαλείο: «οι πιο αποτρόπαιοι κακοποιοί, όπως οι εμπρηστές, στέλνονταν από τις πόλεις του δουκάτου της Βραβάντης (π.χ. τη Λουβαίνη) πολύ συχνά στην Κύπρο, όπου όφειλαν να παραμείνουν για ορισμένο αριθμό ετών». Η αποστολή στην Κύπρο σήμαινε μακρόχρονη απουσία, οικονομική επιβάρυνση, έκθεση σε κινδύνους και κυρίως, απομάκρυνση από την κοινότητα. 

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει μια περίπτωση που εκδικάστηκε στις 28 Μαρτίου 1316: ο κόμης της Ολλανδίας Γουλιέλμος επέβαλε στον Gillis van Baersdorp, καταδικασμένο για ανθρωποκτονία, την ποινή της μετάβασης στην Κύπρο με ρήτρα μη επιστροφής. Το νησί λειτούργησε εδώ ως χώρος αποβολής, με την τιμωρία να μεταφράζεται σε μετακίνηση προς το όριο του κοινωνικά αποδεκτού κόσμου. Πάντως, είναι ενδιαφέρον το γεγονός ότι το επίπεδο διαβίωσης σε μια πόλη όπως την Αμμόχωστο ήταν μάλλον ψηλότερο απ’ αυτό της Λουβαίνης τον 14ο αιώνα…

Οι οριακές περιοχές συνενώνουν, αλλά ταυτόχρονα γίνονται και σημεία τριβής. Υπήρξαν εποχές κατά τις οποίες η Κύπρος αποτέλεσε εφαλτήριο εξόρμησης δυτικών δυνάμεων προς την Ανατολή, ενώ σε άλλες περιπτώσεις δέχτηκε επιθέσεις από δυνάμεις που κυριαρχούσαν στις γειτονικές ακτές. Δεν έλειψαν και τα παραδείγματα όπου οι άρχοντες της Κύπρου επιχείρησαν να υπερβούν τον ρόλο του ορίου και να αναλάβουν πρωτοβουλίες επέκτασης των συνόρων του Χριστιανισμού. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του Πέτρου Α΄, ο οποίος οργάνωσε σταυροφορικές επιχειρήσεις, κατακτώντας και λεηλατώντας περιοχές της Αιγύπτου και της Καραμανίας. Οι ενέργειες αυτές υπογραμμίζουν την αμφισημία της οριακής θέσης της Κύπρου: από τη μία λειτουργούσε ως αμυντικό σύνορο και από την άλλη ως εφαλτήριο επιθετικής επέκτασης.

Στη σύγχρονη εποχή, η οριακότητα της Κύπρου δεν εξαφανίζεται, αλλά μετασχηματίζεται. Ως κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το νησί βρίσκεται στο περιθώριο του ευρωπαϊκού κέντρου, γεγονός που παράγει ένα διαρκές «αντίστροφο προσκύνημα» προς τις Βρυξέλλες. Η πρόσδεση στο ευρωπαϊκό εγχείρημα επενδύει την Κυπριακή Δημοκρατία και τους αξιωματούχους της με θεσμική νομιμοποίηση και συμβολικό κύρος. Παράλληλα, αναδεικνύεται και η προστιθέμενη αξία της Κύπρου ως γέφυρας επικοινωνίας και συνεργασίας με τις χώρες της Μέσης Ανατολής και του Κόλπου, όπως άλλωστε επισημαίνεται και στις προτεραιότητες της Κυπριακής Προεδρίας.

Η γεωγραφική θέση της Κύπρου αποτελεί μια αμείλικτη πραγματικότητα. Ανάλογα με τις συνθήκες και τις πολιτικές αποφάσεις —οι οποίες συχνά λαμβάνονται εκτός του νησιού— μπορεί να μετατραπεί είτε σε πεδίο ανοικτών δυνατοτήτων είτε σε χώρο αυξημένης διακινδύνευσης. Η σκοπιά που βλέπει κανείς τα γεγονότα διαδραματίζει κι αυτή σημαντικό ρόλο. Η πρόσφατη εμπειρία δείχνει ότι ακόμη και όταν οι κίνδυνοι δεν είναι άμεσοι ή δραματικοί, είναι αρκετό να προσλαμβάνονται ως τέτοιοι για να δημιουργήσουν σημαντικές επιπλοκές…