Με πρωτοβουλία του Λέλλου Δημητριάδη, η Πύλη ανακαινίστηκε ώστε να λειτουργήσει ως πολιτιστικός χώρος — ένας ζωντανός πυρήνας εκθέσεων, συναυλιών και εκδηλώσεων.
Η Πύλη Αμμοχώστου αποτελεί ένα πολυεπίπεδο ορόσημο που φέρει ποικίλα αποτυπώματα από την πλούσια ιστορία της Λευκωσίας. Ταυτόχρονα, είναι μάρτυρας του τρόπου με τον οποίο η πόλη διαπραγματεύεται το παρελθόν της. Κτισμένη μεταξύ 1567 και 1570, σύμφωνα με τα σχέδια του Ιταλού μηχανικού Τζιούλιο Σαβοριάνο, αποτελεί ένα από τα ωραιότερα δείγματα οχυρωματικής αρχιτεκτονικής του 16ου αιώνα στην ανατολική Μεσόγειο. Η εντυπωσιακή της πρόσοψη, φτιαγμένη από τοπικό πωρόλιθο, φέρει αρχιτεκτονικά στοιχεία της Βενετοκρατίας αλλά και σημάδια μεταγενέστερων εποχών. Από αυτήν πέρασαν χιλιάδες ταξιδιώτες και ντόπιοι που μπαινόβγαιναν στη Λευκωσία για αιώνες, πριν μετεξελιχθεί σε μνημείο και, τελικά, αποκτήσει νέες χρήσεις.
Μέχρι τα τέλη της οθωμανικής περιόδου, η Πύλη αποτελούσε αναπόσπαστο μέρος του συστήματος ασφάλειας της πόλης. Σε αντίθεση με τις άλλες δύο πύλες των ενετικών τειχών, δεν ήταν ένα απλό σημείο διέλευσης, αλλά ένα ολόκληρο οικοδομικό σύμπλεγμα. Στο κέντρο της βρισκόταν ένας καμαροσκέπαστος διάδρομος μήκους περίπου 50 μέτρων, εκατέρωθεν του οποίου υπήρχαν δωμάτια για τη φρουρά. Οι βαριές πόρτες της έκλειναν με τη δύση του ήλιου και άνοιγαν με τη χαραυγή, εφαρμόζοντας ένα σύστημα αποκλεισμού και εγκλεισμού που θεωρείτο χρήσιμο για τις αρχές της εποχής. Για την επιτήρηση της τάξης φρόντιζαν οι βλοσυροί τοπτζήδες της οθωμανικής διοίκησης.
Με την άφιξη των Βρετανών, η Πύλη παύει να λειτουργεί ως αυστηρό σημείο ελέγχου και μετατρέπεται σε κόμβο που συνέδεε την πρωτεύουσα με τα χωριά και τις πόλεις της νότιας και ανατολικής Κύπρου. Άνθρωποι και προϊόντα τη διέσχιζαν καθημερινά, μετατρέποντας την εσωτερική της πλευρά στην αρχή ενός πολύχρωμου και ζωντανού κόσμου: του παζαριού. Ο Βρετανός συγγραφέας Harry Charles Luke παρατηρεί, μέσα από το οριενταλιστικό του βλέμμα, αγρότες με βράκες, γαϊδούρια φορτωμένα με μυρωδικά φυτά, ρασοφόρους κάτω από κληματαριές, Τουρκάλες με φερετζέ και εμπόρους στα μικρομάγαζά τους — ένα σκηνικό που επιβεβαιώνει την άμεση σύνδεση της Πύλης με την εμπορική ζωή της πόλης.
Από τη δεκαετία του 1930, η Πύλη Αμμοχώστου, μαζί με άλλα στοιχεία των ενετικών τειχών, εντάσσεται στην κατηγορία των μνημείων, χωρίς ωστόσο να χάσει πλήρως τον χρηστικό της χαρακτήρα. Το Τμήμα Αρχαιοτήτων προχωρά στην «αποκατάστασή» της, αφαιρώντας το τμήμα του υδραγωγείου Σιλιχτάρ που βρισκόταν προσκολλημένο στην πρόσοψή της. Με τον τρόπο αυτό, οι αρχές αποκαλύπτουν με εύγλωττο τρόπο ποιο κομμάτι της κληρονομιάς θεωρείται άξιο διατήρησης: το βενετικό υπόστρωμα αποκαθίσταται, ενώ προσθήκες της οθωμανικής περιόδου αφαιρούνται — όχι όμως όλες. Πάνω από την κεντρική πύλη εξακολουθεί να δεσπόζει η ημικυκλική προεξοχή με την υπογραφή του Σουλτάνου Μαχμούτ Β΄, υπενθυμίζοντας την οθωμανική ανακαίνιση του 1821.
Η επόμενη σημαντική καμπή στον τρόπο με τον οποίο οι αρχές αντιμετώπισαν την Πύλη ήρθε τη δεκαετία του 1980. Με πρωτοβουλία του αεικίνητου δημάρχου Λέλλου Δημητριάδη, η Πύλη ανακαινίστηκε με όραμα και σεβασμό, ώστε να λειτουργήσει ως πολιτιστικός χώρος — ένας ζωντανός πυρήνας εκθέσεων, συναυλιών και εκδηλώσεων. Το έργο αυτό συμπληρώθηκε αργότερα με την ανακαίνιση των προσόψεων στην οδό Αμμοχώστου, που συνδέει την Πύλη με την οδό Ερμού. Η αναβάθμιση της περιοχής ήρθε να αντισταθμίσει, σε κάποιον βαθμό, τα τραύματα των τελευταίων δεκαετιών: τις διακοινοτικές συγκρούσεις του 1963–64 και την τουρκική εισβολή, που μετέτρεψαν τη γειτονιά που την περιβάλλει, τον Ταχτακαλά, από κεντρική περιοχή σε «ακριτική» ζώνη.
Το 2018 ξεκίνησε ένας νέος κύκλος εργασιών αποκατάστασής της Πύλης, ο οποίος μόλις πρόσφατα ολοκληρώθηκε. Έτσι, η Πύλη Αμμοχώστου επανέρχεται ξανά στο προσκήνιο, ικανή να δώσει μια νέα προοπτική σ’ έναν χώρο που για αιώνες υπήρξε σημείο αναφοράς. Ισχυρό πλεονέκτημά της είναι ότι μπορεί να σταθεί απέναντί μας, όχι μόνο ως κατάλοιπο του παρελθόντος, αλλά και ως ένας ενεργός πρωταγωνιστής της κοινωνικής και πολιτιστικής ζωής. Σε μια εποχή που τα μνημεία καλούνται να απευθύνονται σε ολόκληρη την κοινωνία, η Πύλη έχει τη δυνατότητα να λειτουργήσει ως τόπος συνάντησης, διαλόγου και συμμετοχής.
Πηγή κεντρικής φωτογραφίας: Terrabook
