Σε συμβολικό επίπεδο η φυλακή δύσκολα απομακρύνεται από το «κέντρο» της πόλης
Από την οθωμανική περίοδο μέχρι τη βρετανική αποικιοκρατία και τις μεταγενέστερες δεκαετίες, ο χώρος των Κεντρικών Φυλακών δεν υπήρξε ποτέ ουδέτερος. Αντανακλούσε κάθε φορά τους κυρίαρχους μηχανισμούς επιτήρησης και σωφρονισμού, καθώς και τις αντιλήψεις της εξουσίας και της κοινωνίας για τους εγκλείστους. Κατά την οθωμανική περίοδο οι φυλακές στεγάζονταν πλάι στο Σεράι, τον πυρήνα της διοικητικής εξουσίας. Ο τόπος αυτός υπογράμμιζε τον τιμωρητικό χαρακτήρα της κράτησης και την ανάγκη της εξουσίας να διατηρεί τους κρατούμενους υπό στενή επιτήρηση. Οι φυλακισμένοι —στην πλειονότητά τους μη Κύπριοι και προερχόμενοι από διάφορες περιοχές της αυτοκρατορίας— αποτελούσαν μια ανεπιθύμητη και κοινωνικά απομονωμένη ομάδα.
Με τη βρετανική διοίκηση (1878) η λειτουργία των Φυλακών εντάχθηκε σε μια πιο «ορθολογική», αποικιακή λογική. Ο πρώτος Ύπατος Αρμοστής, Sir Garnet Wolseley, έσπευσε να αποστείλει στην Ανατολία τους 266 κατάδικους που κληρονόμησε από τους Οθωμανούς, επιχειρώντας ουσιαστικά μια εκκαθάριση του αστικού χώρου από ένα σώμα που θεωρούνταν ξένο. Ταυτόχρονα, οι βρετανικές αρχές επιδίωξαν να απομακρύνουν τη φυλακή από το διοικητικό κέντρο, επιλέγοντας την τοποθέτησή της εκτός των τειχών. Ενδιάμεση λύση υπήρξε η μεταφορά τους στο Μεγάλο Χάνι, στο εμπορικό κέντρο της πρωτεύουσας. Μνήμες από ανθρώπους που έζησαν στα τέλη του 19ου αιώνα παρουσιάζουν τους ελαφροποινίτες να πωλούν τα προϊόντα τους στο παζάρι, σέρνοντας τις αλυσίδες τους στους δρόμους και συγκροτώντας μια ιδιότυπη κοινωνική ομάδα που βρισκόταν ταυτόχρονα εντός και εκτός της πόλης. Οι ίδιοι οι κρατούμενοι χρησιμοποιήθηκαν και σε έργα κοινής ωφέλειας, μεταξύ των οποίων και η οικοδόμηση των νέων Φυλακών στην περιοχή δυτικά των τειχών — μια εικόνα με σαφή στοιχεία τραγικής ειρωνείας.
Καθώς η Λευκωσία επεκτεινόταν τη δεκαετία του 1930, ο νέος χώρος κράτησης περικυκλώθηκε σταδιακά από τον αστικό ιστό. Την ίδια περίοδο οι πολιτικές εξελίξεις πυροδότησαν δυναμικές που μετέβαλαν την κοινωνική πρόσληψη των φυλακών. Η πρώτη μεγάλη ανανοηματοδότηση συντελέστηκε μετά τα Οκτωβριανά του 1931, όταν η αποικιακή εξουσία άρχισε να εγκλείει στις Κεντρικές Φυλακές πολιτικούς κρατουμένους. Η ριζική ανατροπή ήρθε με τον αγώνα της ΕΟΚΑ (1955–1959). Οι Κεντρικές Φυλακές μετατράπηκαν τότε σε κατεξοχήν χώρο κράτησης αγωνιστών και θανατοποινιτών. Η δημιουργία των Φυλακισμένων Μνημάτων εντός του συγκροτήματος μετέβαλε δραματικά το συμβολικό φορτίο του τόπου. Οι απαγχονισθέντες και πεσόντες που θάφτηκαν εκεί αναγνωρίστηκαν ως αγωνιστές της ελευθερίας, γεγονός που καθαγίασε τις Κεντρικές Φυλακές στη συλλογική μνήμη.
ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
Ωστόσο, η σχέση τόπου και κοινωνικής πρόσληψης δεν παρέμεινε σταθερή. Η περίοδος των αρχών της δεκαετίας του 1970 και ιδιαίτερα τα γεγονότα του 1974 εισήγαγαν μια νέα, πιο διχαστική διάσταση στην αντίληψη της κοινωνίας για τις Κεντρικές Φυλακές. Αρχικά, τα στελέχη της ΕΟΚΑ Β΄ πλήθαιναν στις φυλακές, καθώς η πορεία εξάρθρωσης της παράνομης οργάνωσης κορυφωνόταν. Οι ρόλοι κρατουμένων και φυλάκων μεταβλήθηκαν δραματικά με το πραξικόπημα —έστω και πρόσκαιρα— πριν η τουρκική εισβολή μετατρέψει την περιοχή των Φυλακών σε πεδίο μάχης. Τα γεγονότα αυτά δεν παρήγαγαν ενιαίο αφήγημα, αλλά τροφοδότησαν ανταγωνιστικές μνήμες.
Σήμερα, σε μια πλέον πυκνοδομημένη δυτική Λευκωσία, η μετατόπιση των πεπαλαιωμένων Κεντρικών Φυλακών εκτός του αστικού ιστού θα μπορούσε να απελευθερώσει έναν πολύτιμο χώρο και να τον μετατρέψει σε τόπο δημόσιας χρήσης και ιστορικής περισυλλογής. Παρά ταύτα, σε συμβολικό επίπεδο η φυλακή δύσκολα απομακρύνεται από το «κέντρο» της πόλης: λειτουργεί ως δείκτης του τρόπου με τον οποίο οι πολίτες αντιλαμβάνονται την απονομή της δικαιοσύνης. Το δημόσιο ενδιαφέρον δεν εξαντλείται σε όσους βρίσκονται πίσω από τα τείχη, αλλά επεκτείνεται και γύρω από εκείνους που καταφέρνουν παραμένουν εκτός τους, ανκαι στη συνείδηση των πολιτών είναι καταδικαστέοι. Στη σιωπηλή αυτή ζώνη της προσλαμβανόμενης ατιμωρησίας δοκιμάζεται η εμπιστοσύνη των πολιτών προς την πολιτεία και αποκαλύπτονται τα όρια της ποινικής τάξης να λειτουργήσει ως μηχανισμός κοινωνικής νομιμοποίησης του κράτους δικαίου.
