Μια σπουδή στην κληρονομιά του μοντερνισμού
Όταν ο αρχιτέκτονας Γιάγκος (Ιωάννης) Περικλέους επέστρεψε στην Κύπρο στα τέλη της δεκαετίας του 1930, μετά την ολοκλήρωση των σπουδών του στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, έφερε μαζί του τις νέες αρχιτεκτονικές ιδέες που διαμόρφωναν ήδη τον ευρωπαϊκό χώρο. Μαζί με τον Νικόλαο Ρούσο ίδρυσε στη Λεμεσό το αρχιτεκτονικό γραφείο Ρούσου και Περικλέους και σύντομα αναδείχθηκε σε έναν από τους σημαντικότερους εκφραστές του μοντερνισμού στην Κύπρο. Ανάμεσα στις πολλές του δραστηριότητες, ίσως η πιο καθοριστική του συμβολή υπήρξε η εισαγωγή των αρχών του μοντέρνου κινήματος στον σχεδιασμό των σχολικών κτηρίων. Η έρευνα σε ένα ξεχασμένο αρχείο έφερε στο φως αποκαλυπτικά στοιχεία για ένα ενδιαφέρον επεισόδιο της διαδρομής του αυτής.
Το γραφείο Ρούσου και Περικλέους έκανε μια δυναμική είσοδο στο χώρο της σχολικής αρχιτεκτονικής το 1950 σχεδιάζοντας το νέο κτήριο της Δ΄ Αστικής Σχολής Λεμεσού και λίγο αργότερα αυτό της Α΄ Αστικής Σχολής Λεμεσού. Με τα έργα αυτά εισήγαγε στοιχεία που επρόκειτο να χαρακτηρίσουν τη σχολική αρχιτεκτονική των επόμενων δεκαετιών: καθαρούς γεωμετρικούς όγκους, σκεπασμένες βεράντες, εσωτερικά αίθρια, λειτουργική οργάνωση των χώρων και έμφαση στον φυσικό φωτισμό και αερισμό. Με βάση τις αρχές αυτές σχεδιάστηκαν τα σχολεία που γνώρισαν οι επόμενες γενιές Κυπρίων ως την εξέλιξη από τα παλαιότερα νεοκλασικά εκπαιδευτήρια της αποικιακής περιόδου. Ο μοντερνισμός εισήγαγε ένα νέο αισθητικό λεξιλόγιο και εξέφραζε μια πίστη στην πρόοδο, την ορθολογική οργάνωση και τη διαμόρφωση ενός σύγχρονου μέλλοντος.
Από την Λεμεσό στο Γενί Τζαμί της Λευκωσίας
Την ίδια περίοδο που οι Ρούσου και Περικλέους κατάθεταν το μοντερνιστικό τους πρόγραμμα, η τουρκοκυπριακή κοινότητα, επηρεασμένη από τις μεταρρυθμίσεις του Κεμάλ Ατατούρκ και τον εκσυγχρονιστικό προσανατολισμό της Τουρκικής Δημοκρατίας, αγκάλιαζε επίσης τον μοντερνισμό ως μέσο απομάκρυνσης από το οθωμανικό παρελθόν. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο φαίνεται να εξηγείται και η απόφαση της Επιτροπή Πόλεως(Λευκωσίας) για τα Τουρκικά Σχολεία Στοιχειώδους Εκπαίδευσης (Town Committee for the Turkish Elementary Schools), υπό την ηγεσία του δικηγόρου Οσμάν Ορέκ, να προσεγγίσει το γραφείο Ρούσου και Περικλέους για τον σχεδιασμό ενός νέου σχολείου στην ενορία του Γενί Τζαμί. Μια αμυδρή σημείωση με μολύβι σε χάρτη της Λευκωσίας, που διασώζεται στο αρχείο του Περικλέους, μοιάζει να αποτυπώνει τις σκέψεις του για τον χώρο όπου θα ανεγειρόταν το σχολείο. Το Συμβόλαιο κατασκευής υπογράφτηκε στις 15 Ιανουαρίου 1956 με εμπλεκόμενους φορείς την Επιτροπή για τα Τουρκικά Σχολεία ως εργοδότη, εργολάβο την εταιρεία General Constructions και αρχιτέκτονες το Γραφείο Ρούσου και Περικλέους.
Ο Περικλέους βρισκόταν τότε σε στενή επαφή με τη Λευκωσία, καθώς την ίδια περίοδο επέβλεπε και την ανέγερση του Αρχιεπισκοπικού Μεγάρου στην ενορία του Αγίου Ιωάννη, λίγα μέτρα νοτιότερα από την ενορία Γενί Τζαμί. Το έργο είχε σχεδιαστεί από τον εξ΄ Ελλάδος αρχιτέκτονα Γεώργιο Νομικό και η υλοποίησή του ανατέθηκε στο γραφείο Ρούσου και Περικλέους. Η παράλληλη εμπλοκή του Γραφείου σε δύο έργα με τόσο διαφορετικούς συμβολισμούς —το διοικητικό κέντρο της Ελληνορθόδοξης Εκκλησίας και ένα τουρκοκυπριακό σχολείο— ήταν ενδεικτική μιας εποχής κατά την οποία τέτοιου είδους συνεργασίες παρέμεναν ακόμη δυνατές, έστω κι αν το πολιτικό περιβάλλον βρισκόταν ήδη σε βαθιά κρίση.
Επιτυχία μετ’ εμποδίων
Η ανέγερση του Σχολείου στο Γενι Τζαμί προχώρησε με βάση τα σχέδια του Γραφείο Ρούσου και Περικλέους, στο πλαίσιο του νομικού καθεστώτος που καθοριζόταν από τις αποικιακές αρχές. Ο φάκελος με τα σχέδια για την κατασκευή του σχολείου που εντοπίστηκε σε ανεξερεύνητο, μέχρι πρότινος, αρχείο του Περικλέους δίνουν μια γλαφυρή εικόνα τόσο της αρχιτεκτονικής πτυχής του έργου όσο και του ιστορικού συγκείμενου της εποχής. Το σχέδιο υπηρετεί με ενάργεια τις αρχές του μοντερνισμού και αποκαλύπτει εμφανώς τη συγγένεια του κτηρίου με την Α’ Αστική Σχολή Λεμεσού που ήταν κι αυτή έργο του ίδιου γραφείου. Σύμφωνα με τις επιθυμίες της Επιτροπής, το Σχολείο στο Γενί Τζαμί ονομάστηκε «Δημοτικό Σχολείο Κεμάλ Ατατούρκ», αποτυπώνοντας τους ισχυρούς δεσμούς της τουρκοκυπριακής κοινότητας με τον ισχυρό άντρα-σύμβολο του τουρκικού έθνους.
Η περίοδος κατασκευής του Σχολείου συνέπεσε με την κατάσταση έκτακτης ανάγκης που ακολούθησε την έναρξη του αγώνα της ΕΟΚΑ και οι διακοινοτικές εντάσεις δεν άφησαν το έργο ανεπηρέαστο. Σε επιστολή του ο εργολάβος αναφέρει καθυστερήσεις λόγω ταραχών στην περιοχή και πρόσθετα έξοδα, τα οποία εισηγείται να μοιραστούν με τον ιδιοκτήτη, κάτι που έγινε αποδεκτό. Παρά τις δυσκολίες, το Σχολείο ολοκληρώθηκε επιτυχώς το 1958. Λίγο μετά την ολοκλήρωση του έφτανε στο τέλος της και μια ολόκληρη εποχή. Η υπογραφή των Συνθηκών Ζυρίχης Λονδίνου το Φεβρουάριο του 1959 σηματοδοτούσε την μετάβαση από την αποικιοκρατία. Ήταν μια μετάβαση που κουβαλούσε τραύματα, αλλά γεννούσε και προσδοκίες. Ο φάκελος του έργου κλείνει συμβολικά με ένα τηλεγράφημα του γραφείου Ρούσου και Περικλέους προς τον Οσμάν Ορέκ, με το οποίο τον συγχαίρουν για τον διορισμό του ως Υπουργού της μεταβατικής κυβέρνησης, το 1959. Μέσα σε λίγες γραμμές αποτυπώνονται οι ελπίδες για ένα κοινό μέλλον που τελικά δεν ήταν τόσο ευοίωνο…
Τρεις σκέψεις ως επιμύθιο
Το Δημοτικό Σχολείο Γενί Τζαμί φαίνεται να είναι από τα τελευταία δημόσια κτήρια που γεννήθηκαν μέσα από μια διακοινοτική συνεργασία. Η συνέργεια αυτή ήταν εφικτή τόσο λόγω του κοινά αποδεκτού θεσμικού πλαισίου, όσο και λόγω της εκτίμησης που έτρεφαν από κοινού οι εμπλεκόμενοι στον αρχιτεκτονικό μοντερνισμό… Το Δημοτικό Σχολείο Γενί Τζαμί της Λευκωσίας υπηρέτησε για δεκαετίες την τουρκοκυπριακή κοινότητα. Η ενορία που το φιλοξενεί έχει αλλάξει δραματικά από την δεκαετία του 50 και έχει ακολουθήσει μια πορεία την έχει πάρει πολύ «πιο μακριά» από την σύγχρονη Λεμεσό απ’ ότι φαίνεται σ’ ένα συμβατικό γεωγραφικό χάρτη. Εντούτοις, παιδιά και ενήλικες που έχουν επαφή με τις σχολικές εγκαταστάσεις, οι οποίες σχεδιάστηκαν από το χέρι του Γιάγκου Περικλέους στις δύο περιοχές έχουν κοινές αναφορές που παραπέμπουν σε μια εποχή που η συνεργασία υπεράνω διαχωριστικών γραμμών ήταν εφικτή και επιθυμητή.
Στη Λευκωσία φιλοξενείται αυτή την περίοδο μια υπαίθρια έκθεση με τίτλο «Modern Nicosia:Heritage of Modern Architecture in a Divided City» που οργανώνεται από το Europa Nostra Heritage Hub in Nicosia. Η έκθεση επιδιώκει να αναδείξει το τρόπο που η μοντέρνα αρχιτεκτονική έχει διαμορφώσει το αστικό τοπίο της Λευκωσίας και περιλαμβάνει κτήρια εκατέρωθεν την πράσινης γραμμής, εντός και εκτός των τειχών. Είναι πραγματικά συναρπαστικός ο τρόπος που μέσα από τη φαινομενική απλότητα της περιγραφής κτηρίων αποκαλύπτονται οι σχέσεις αρχιτεκτόνων και πελατών, αποκρυπτογραφούνται οι σχέσεις μεταξύ των κοινοτήτων και φωτίζονται πτυχές της κοινωνικής, πολιτιστικής και πολιτικής ζωής της πρωτεύουσας. Ας ιδωθεί το άρθρο αυτό μια συμβολή στην αξιόλογη αυτή προσπάθεια που επιδιώκει, μεταξύ άλλων, να αυξήσει την ευαισθητοποίηση για τον αρχιτεκτονικό μοντερνισμό. H βδομάδα διανύσαμε ήταν η Παγκόσμια Εβδομάδα Αρχείων. Η περίσταση αυτή μας δίνει την ευκαιρία να στοχαστούμε για λίγο σχετικά με την σημασία των αρχείων, τα οποία είναι απαραίτητα για οποιαδήποτε επιστημονική έρευνα, αλλά η αξία τους τους επεκτείνεται και πέρα απ’ αυτήν. Είναι ακρογωνιαίος λίθος που στηρίζει την ιστορική μνήμη, τη διαφάνεια και τη συλλογική αυτογνωσία. Η ευθύνη για τη διατήρησή τους είναι μεγάλη και συνδέεται άμεσα με την απρόσκοπτη διασφάλιση της πρόσβασης όλων σε αυτά. Στο πλαίσιο αυτό, η ψηφιοποίηση αποτελεί πλέον αναγκαίο εργαλείο, καθώς προστατεύει τα πρωτότυπα τεκμήρια, διευρύνει την πρόσβαση του κοινού και διασφαλίζει τη μακροχρόνια διάσωση και αξιοποίηση της αρχειακής κληρονομιας.
