ALPHA της Κυριακής

Όταν η σιγή δεν συμπίπτει με την αδιαφορία

Η απόλυτη σιγή. Έτσι συνοψίζεται ο τρόπος που καλύπτουν τα ισραηλινά ΜΜΕ την επικείμενη επίσκεψη του Γ.Γ. του ΟΗΕ, Αντόνιο Γκουτέρες, στην Κύπρο. Μία σιγή που εξηγείται από το γεγονός ότι, πρώτιστο θέμα της ισραηλινής επικαιρότητας αυτήν την περίοδο είναι η ενεργός ανάμιξη ή μη του IDF στο μέτωπο Ιράν-ΗΠΑ και όσα διαδραματίζονται σε Λίβανο, Δυτική Όχθη και Γάζα, καθότι έχουν άμεση σχέση με την καθημερινότητα των πολιτών της χώρας.

Η έννοια της σιγής δεν συμπίπτει με εκείνην της αδιαφορίας. Το ισραηλινό ενδιαφέρον για τα κυπριακά πράγματα παραμένει υπαρκτό, παρότι εκάστοτε κυβερνήσεις της γειτονικής μας χώρας απέφευγαν επιμελώς να εκφράσουν μία καθαρή, δημόσια, θέση, οποτεδήποτε σημειωνόταν κάποια εξέλιξη που ίσως θα μπορούσε να ταράξει κύκλους και λιμνάζοντα νερά. Από την άλλη, από το 2010 και εντεύθεν, το Κυπριακό άρχισε να αναφέρεται συχνότερα σε διαδικτυακές αναρτήσεις του Βενιαμίν Νετανιάχου, του Υπουργού Άμυνας Ισράελ Κατς, άλλων υπουργών των κυβερνήσεών του ή ακόμα του γιού του, Γιαΐρ. Ο τελευταίος μάλιστα χρησιμοποιεί λάβρες εκφράσεις κατά της τουρκικής κατοχής. Ωστόσο, όπως εύκολα μπορεί κανείς να διαπιστώσει, σε καμία από τις ισραηλινές αναρτήσεις δεν διαφαίνεται ποια ακριβώς λύση του Κυπριακού θα μπορούσε να θεωρηθεί «καλή» για τα επίσημα ισραηλινά μέτρα και σταθμά. Και όταν το παρόν δεν λύνει απορίες κατά τρόπο ξεκάθαρο, η αναδρομή στο παρελθόν είναι «μια κάποια λύσις».

Ασπίδα προστασίας

Όταν ξέσπασε ο Αγώνας της ΕΟΚΑ στα μέσα της δεκαετίας του ’50, η ισραηλινή πολιτική ηγεσία δεν ήθελε επ’ ουδενί η Βρετανία να αποχωρήσει από την Κύπρο. Εάν συνέβαινε κάτι τέτοιο, το Ισραήλ θα έχανε μία βασική ασπίδα προστασίας στην Ανατολική Μεσόγειο, ενώ θα βρισκόταν περικυκλωμένο από εχθρικές αραβικές χώρες. Παρότι η Τουρκία σύστησε πλήρεις διπλωματικές σχέσεις με το Ισραήλ το 1949, ξεκαθάρισε από πολύ νωρίς ότι ο τουρκικός παράγοντας δεν θα λάμβανε καμία απολύτως αντιαραβική ή φιλοϊσραηλινή πρωτοβουλία χωρίς ένα βρετανικό θετικό νεύμα. Όσο για την πιθανότητα της Ένωσης της Κύπρου με την Ελλάδα, ο τότε ισραηλινός ΥΠΕΞ, Μοσέ Σαρέτ, είχε εκφραστεί αρνητικά, λαμβάνοντας υπόψιν την έντονη ψυχρότητα που εκδήλωνε με κάθε ευκαιρία η Αθήνα ως προς τον νεοσύστατο ισραηλινό παράγοντα. Η ανάγκη διατήρησης της ελληνικής κοινότητας στην Αίγυπτο και η εξάρτηση της ελληνικής οικονομίας από το αραβικό πετρέλαιο συνέτειναν στην διαμόρφωση μίας «άκομψης» στάσης διαρκείας έναντι του Ισραήλ. Κάθε κράτος έχει υποχρέωση και δικαίωμα να ορίζει εκείνο τις δικές του προτεραιότητες.

Η χρυσή τομή

Η ανεξαρτητοποίηση της Κύπρου αποτέλεσε για το Ισραήλ την «χρυσή λύση». Η Κύπρος δεν μετατράπηκε σε νομό μία χώρας «μη φιλικής» όπως η Ελλάδα και οι βρετανικές στρατιωτικές βάσεις θεωρήθηκαν ως διατήρηση της «ασπίδας προστασίας έναντι των Αράβων». Από την άλλη, το βέτο του Τουρκοκύπριου Αντιπροέδρου ως προς την διαμόρφωση της κυπριακής ‘ενιαίας’ εξωτερικής πολιτικής, αποτελούσε για τους Ισραηλινούς μία εξαιρετικά λειτουργική διπλωματική δικλείδα ασφαλείας έναντι του «αραβόφιλου» Μακάριου. Παράλληλα όμως, ακόμα και μετά τα γεγονότα του 1963, παρότι η μακαριακή διακυβέρνηση δεν έκρυβε τη συμπάθειά της προς τις αραβικές επιδιώξεις, συνέχιζε να εξυπηρετεί αθόρυβα και αποτελεσματικά τις προσπάθειες του Ισραήλ να μην νιώσει τις συνέπειες του αραβικού εμπορικού εμπάργκο. Τα κυπριακά λιμάνια και αεροδρόμια παρέμειναν προσβάσιμα για το Ισραήλ και η ισραηλινή πρεσβεία δεν σταμάτησε ποτέ να λειτουργεί στην Λευκωσία (ενώ την ίδια εποχή στην Αθήνα η ισραηλινή διπλωματία χρειάστηκε να εφεύρει περιφραστικές διατυπώσεις για να αιτιολογήσει την εκεί παρουσία της).

Μετά τα δραματικά γεγονότα του 1963, κομβικής σημασίας υπήρξε η απόφαση της τότε Υπουργού Εξωτερικών, Γκόλντα Μέιρ, να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι «ο Μακάριος είναι αυτός που διακυβερνά την Κύπρο και επομένως, εμείς θα μιλάμε μόνο με αυτόν και με κανέναν άλλον». Παρ’ όλα αυτά, οι φιλικές σχέσεις του Μακαρίου με τον Νάσερ και το Κίνημα των Αδεσμεύτων, είχαν τεθεί κατά καιρούς στο μικροσκόπιο, καθιστώντας τον Κύπριο Πρόεδρο αντιπαθή στα ισραηλινά μέσα της εποχής. Όσο για τις διακοινοτικές ένοπλες συγκρούσεις μεταξύ Ε/Κ και Τ/Κ, η ισραηλινή κοινή γνώμη γινόταν κοινωνός ολοσέλιδων ρεπορτάζ που τόνιζαν την ανθρωπιστική πτυχή των συγκρούσεων, ενώ εντυπωσιακή ήταν η αν μη τι άλλο σκόπιμα ουδέτερη παρουσίαση των τεκταινομένων. Δεν ήταν τυχαίο ότι κατά την περίοδο 1960-1974 οι σχέσεις του Ισραήλ τόσο με την (φιλοαραβική)  Ελλάδα όσο και με την (ουδετερόφιλα φιλοβρετανική) Τουρκία, διένυαν διακυμάνσεις. Το βασικό ενδιαφέρον των Ισραηλινών επικεντρωνόταν στο ότι «ευτυχώς, οι βρετανικές βάσεις υπάρχουν ακόμα».

Εντός ορίων

Τα τετελεσμένα της τουρκικής εισβολής του 1974 αντιμετωπίστηκαν στο Ισραήλ εξ αντιδιαστολής, υπό την εξής έννοια: Σε απόρρητες ισραηλινές διπλωματικές εκθέσεις συναντάμε συχνά το αναπάντητο ρητορικό ερώτημα «μα γιατί η διεθνής κοινότητα είναι τόσο ευαίσθητη για τα εδάφη που κατέλαβε το Ισραήλ το 1967, ενώ η Τουρκία αντιμετωπίζεται με περισσή ευγένεια για τα όσα πολλά έκανε στην Κύπρο».

Μία δεύτερη, κομβικής σημασίας, επιλογή της ισραηλινής πλευράς ήταν να μην ενδώσει στις πιέσεις της Τουρκίας της δεκαετίας του ’80 να αναγνωρίσει την «ΤΔΒΚ», ενώ την ίδια στιγμή η Ελλάδα του Ανδρέα Παπανδρέου βίωνε την πιο φιλοαραβική περίοδο της εξωτερικής της πολιτικής. Η αιτία ήταν εξίσου απλή: Το Ισραήλ ήταν απόλυτα λογικό και αναμενόμενο να φέρει το βάρος της ‘δικής του’ κατοχής εδαφών. Δεν ήταν, όμως, καθόλου λογικό και αναμενόμενο να αιτιολογήσει ή να υποστηρίξει μία άλλη κατοχή, η οποία τύγχανε να μην είναι δική του.. Παρ’ όλα αυτά, το παράνομο λιμάνι της Αμμοχώστου εξυπηρέτησε κατά καιρούς ισραηλινά ιδιωτικά επιχειρηματικά συμφέροντα – ένα δεδομένο που τόσο το Ισραήλ, όσο και η Τουρκία επιλέγουν να λησμονούν, κάθε πλευρά για τους δικούς της διαφορετικούς λόγους.

Μοιραίες φράσεις και πραγματικότητα

Σήμερα πια, ενώ Ελληνοκύπριοι, Τουρκοκύπριοι, Ελλάδα, Τουρκία, Βρετανία και ΟΗΕ, συνεχίζουν να αναζητούν ποιο τελικά θα είναι το ακριβές περιεχόμενο της λύσης που ονομάζεται «Διζωνική Δικοινοτική Ομοσπονδία» με κάθε πιθανή παραλλαγή, το ισραηλινό ερώτημα παραμένει πολύ απλούστερο: Ποιος κυπριακός παράγοντας θα κληθεί να καθορίσει την ενιαία κυπριακή εξωτερική πολιτική. Οι θεσμικές ισορροπίες του μελλοντικού κυπριακού πολιτειακού συστήματος και την μοιραία φράση «checks and balances» να στροβιλίζει το μυαλό όλων όσων καταπιάστηκαν με την κυπριακή διένεξη, λίγο ενδιαφέρουν την ισραηλινή Realpolitik. Εάν υποθέσουμε ότι σήμερα, εν έτει 2026, το Ισραήλ θα κληθεί να επιλέξει ποια κυπριακή κοινότητα θα πρέπει να έχει τον πρώτο και τελευταίο λόγο στην διαμόρφωση της κυπριακής εξωτερικής πολιτικής, δεν χωρεί καμία αμφιβολία ποια πλευρά θα επέλεγε.

Όμως, όπως όλα δείχνουν, είναι πολύ νωρίς ακόμα για τέτοιου είδους υποθετικές ερωτήσεις