Ποιο μοντέλο προκρίνει η σύγχρονη σωφρονιστική αρχιτεκτονική
Η εξαγγελία της ανέγερσης νέων Φυλακών ήταν το πρώτο μεγάλο βήμα που τόλμησε να κάνει – σε αντίθεση με προκατόχους του – ο Υπουργός Δικαιοσύνης, Κώστας Φυτιρής, και αυτό οφείλουμε να του το πιστώσουμε.
Ωστόσο η πορεία από τη λήψη της απόφασης μέχρι την υλοποίηση, εκτός από ανηφορική, είναι και πορεία γεμάτη παγίδες που θα πρέπει να προβλεφθούν και να αποφευχθούν, αν θέλουμε να έχουμε ένα σύγχρονο σωφρονιστικό ίδρυμα που δεν θα στεγάζει απλώς ανθρώπους που ήρθαν κόντρα με τον νόμο, αλλά και θα αναμορφώνει δίνοντάς τους πίσω στην κοινωνία καλύτερους και οπλισμένους με σθένος που θα τους αποτρέψει από οποιαδήποτε μελλοντική υποτροπή.
Για να γίνει όμως αυτό, θα πρέπει οι όποιοι σχεδιασμοί της Κυβέρνησης, να βασιστούν πρώτα και πάνω απ’ όλα σε επιστημονικές διεθνείς κατευθυντήριες, λαμβάνοντας την ίδια ώρα υπόψη τα κυπριακά εγκληματολογικά δεδομένα.
ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
Στις 26 Οκτωβρίου στο πλαίσιο της παρουσίας του ενώπιον της Επιτροπής Οικονομικών της Βουλής, κατά τη διάρκεια της συζήτησης του προϋπολογισμού του Υπουργείου ο Υπουργός Δικαιοσύνης παρουσίασε μια πρώτη ενδεικτική απεικόνιση των νέων Φυλακών που σκοπεύουν να ανεγερθούν στην περιοχή του Άγιου Σωζόμενου, διευκρινίζοντας ωστόσο πως το σχέδιο αποτελεί κατασκευή τεχνητής νοημοσύνης και πρόκειται για ενδεικτική απεικόνιση και όχι το τελικό masterplan.
Η επιστήμη της σωφρονιστικής αρχιτεκτονικής ιστορικά παρουσίασε διάφορα κτηριακά μοντέλα τα οποία με το πέρασμα των χρόνων διαμορφώθηκαν ακολουθώντας την εξέλιξη της ίδιας της σωφρονιστικής επιστήμης η οποία από το αμιγώς τιμωρητικό μοντέλο σωφρονισμού άρχισε σιγά-σιγά να προσεγγίζει το επανορθωτικό-αναμορφωτικό.
Η σύγχρονη αρχιτεκτονική των φυλακών μελετά και υλοποιεί τον σχεδιασμό και τη χωροταξική οργάνωση σωφρονιστικών ιδρυμάτων, έχοντας ως στόχο το αποτέλεσμα να είναι σε θέση να συνδυάσει ασφάλεια, λειτουργικότητα, ανθρώπινες συνθήκες διαβίωσης και κοινωνική επανένταξη κρατουμένων.
Βασικά αρχιτεκτονικά μοντέλα σωφρονιστικών ιδρυμάτων
Η ιστορική εξέλιξη της αρχιτεκτονικής των φυλακών σε γενικές γραμμές πορεύθηκε από τα παραδοσιακά γραμμικά κτήρια εγκλεισμού και τις ακτινωτές διατάξεις προς τις σύγχρονες μικρότερες, αυτοτελείς και περισσότερο ανθρωποκεντρικές μονάδες.
Η διεθνής τάση στη σύγχρονη αρχιτεκτονική προσέγγιση στρέφεται προς μικρότερες οικιστικές μονάδες, φυσικό φωτισμό, πράσινους χώρους, άμεση επιτήρηση, εκπαιδευτικές και θεραπευτικές εγκαταστάσεις και περιβάλλον που προάγει την αξιοπρέπεια και την επανένταξη. Βασική αρχή είναι ότι η φυλακή δεν πρέπει να σχεδιάζεται αποκλειστικά ως χώρος εγκλεισμού και ασφάλειας, αλλά και ως χώρος σωφρονισμού, ανθρώπινης διαβίωσης και προετοιμασίας για την επιστροφή και επανένταξη στην κοινωνία.
Μοντέλο Linear
Το αρχιτεκτονικό μοντέλο Linear (γραμμικό μοντέλο) αποτελεί την απλούστερη και ιστορικά πιο διαδεδομένη μορφή σχεδιασμού φυλακών, με κύριο χαρακτηριστικό την επιμήκη διάταξη των χώρων και την οργανωμένη κυκλοφορία κατά μήκος διαδρόμων.
Εδώ τα κελιά και οι πτέρυγες οργανώνονται κατά μήκος ενός γραμμικού άξονα. Το National Institute of Corrections είχε επισημάνει ότι ο παραδοσιακός γραμμικός σχεδιασμός συνδέεται με intermittent surveillance, δηλαδή περιοδική και όχι συνεχή άμεση επιτήρηση. Αν και εύκολο στην κατασκευή του, το μοντέλο Linear περιορίζει σημαντικά την κοινωνική αλληλεπίδραση των εγκλείστων με αποτέλεσμα την ανάπτυξη της απομόνωσης και της ιδρυματικής μονοτονίας.
Μοντέλο Radial
Το αρχιτεκτονικό μοντέλο Radial (ακτινωτό μοντέλο) αποτελεί έναν από τους παλαιότερους και πλέον αναγνωρίσιμους τύπους αρχιτεκτονικής φυλακών. Βασίζεται στην ανάπτυξη κελιών και πτερύγων γύρω από ένα κεντρικό σημείο, σε ακτινωτή γεωμετρική διάταξη.
Η λογική του συγκεκριμένου μοντέλου είναι η επίτευξη συγκεντρωτικής επιτήρησης και κυκλοφορίας σε έναν κεντρικό κόμβο από τον οποίο ξεκινούν να αναπτύσσονται οι επιμέρους πτέρυγες. Αποτελεί εξελιγμένο μοντέλο του προγενέστερου μοντέλου Panoptican, αλλά πλέον δεν συνίσταται για μια νέα φυλακή που επιδιώκει αποκατάσταση, κοινωνική επανένταξη και ανθρώπινη διαβίωση.
Μοντέλο Pavilion
Το Pavilion Model (Μοντέλο Περιπτέρων ή Ανεξάρτητων Πτερύγων) είναι μια σημαντική αρχιτεκτονική τυπολογία φυλακών του 19ου αιώνα. Χαρακτηρίζεται από πολλαπλά ανεξάρτητα κτήρια ή πτέρυγες κράτησης, διάταξη παράλληλων ή χωριστών κτιριακών όγκων, ενδιάμεσους υπαίθριους χώρους και αυλές, συνδέσεις μεταξύ των κτιρίων μέσω διαδρόμων ή στεγασμένων περασμάτων, καλύτερη αξιοποίηση φυσικού φωτισμού και αερισμού.
Μοντέλο Spine and Wing
Το μοντέλο Spine and Wing (μοντέλο κεντρικού άξονα και πτερύγων) αποτελεί μια χωροταξική τυπολογία σωφρονιστικών ιδρυμάτων στην οποία ένας κεντρικός διάδρομος ή άξονας (Spine) συνδέει τις επιμέρους πτέρυγες (Wings), όπου βρίσκονται οι χώροι διαμονής των κρατουμένων και ενδεχομένως άλλες μονάδες του σωφρονιστικού ιδρύματος.
Η βασική ιδέα είναι η συγκέντρωση της κυκλοφορίας και της επιχειρησιακής οργάνωσης σε έναν κύριο άξονα, από τον οποίο αναπτύσσονται οι επιμέρους πτέρυγες. Το Spine and Wing είναι λειτουργικά αποτελεσματικό, αλλά η απλή γραμμική διάταξη με μεγάλους διαδρόμους και παραδοσιακές πτέρυγες δεν αποτελεί από μόνη της το πλέον εξελιγμένο σωφρονιστικό μοντέλο.
Μοντέλο Campus
Το Campus (μοντέλο φυλακής τύπου Campus) εμπίπτει στις σύγχρονες αρχιτεκτονικές προσεγγίσεις για το πώς πρέπει να είναι ένα σωφρονιστικό ίδρυμα σήμερα, όπου η φυλακή οργανώνεται ως ένα σύνολο διακριτών κτηρίων ή πτερύγων μέσα σε έναν ενιαίο και ελεγχόμενο χώρο. Εδώ αντί για ένα μεγάλο συμπαγές κτήριο με πολλαπλούς ορόφους και κεντρικούς διαδρόμους, δημιουργείται ένα συγκρότημα με επιμέρους λειτουργικές μονάδες.
Μοντέλο Podular
Το Podular (μοντέλο Pods) αποτελεί μια από τις σημαντικότερες σύγχρονες προσεγγίσεις στον σωφρονιστικό σχεδιασμό, ιδιαίτερα σε φυλακές και κρατητήρια που βασίζονται στην άμεση επιτήρηση (Direct Supervision).
Η βασική ιδέα είναι ότι οι κρατούμενοι οργανώνονται σε μικρές, σχετικά αυτοτελείς οικιστικές μονάδες (Pods) αντί να συγκεντρώνονται όλοι μαζί σε μεγάλες παραδοσιακές πτέρυγες.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ: «Δεν είναι το master plan»: Τι διευκρινίζει το Υπουργείο Δικαιοσύνης για τις νέες Κεντρικές Φυλακές | AlphaNews
Ουσιαστικό χαρακτηριστικό του συγκεκριμένου μοντέλου είναι η άμεση παρουσία προσωπικού μέσα στον χώρο καθημερινής διαβίωσης είτε υπό μορφή «Direct Supervision» (ο σωφρονιστικός λειτουργός βρίσκεται μέσα στον κοινόχρηστο χώρο και αλληλοεπιδρά άμεσα με τους κρατουμένους), είτε υπό τη μορφή «Remote Supervision» (ο λειτουργός βρίσκεται σε προστατευμένο σταθμό ελέγχου, πίσω από υαλοστάσιο, και παρακολουθεί από απόσταση), είτε υπό τη μορφή «Remote with intermittent supervision» (περισσότερο περιορισμένη φυσική παρουσία προσωπικού στον χώρο).
Σε όλες τις πιο πάνω παραλλαγές του μοντέλου Podular υπάρχουν:
- κελιά περιμετρικά ή σε οργανωμένη διάταξη,
- κοινόχρηστος χώρος ημερήσιας δραστηριότητας,
- χώρος φαγητού και κοινωνικής αλληλεπίδρασης,
- σταθμός προσωπικού με άμεση οπτική επαφή,
- ελεγχόμενη πρόσβαση σε δραστηριότητες και υπηρεσίες.
Ανάμεσα στα σημαντικότερα πλεονεκτήματα του μοντέλου Podular περιλαμβάνονται:
- Ο περιορισμός της ανάγκης μετακίνησης κρατουμένων
- Η διευκόλυνση στον διαχωρισμό ομάδων και κατηγοριών κρατουμένων
- Η ενίσχυση της καθημερινής επικοινωνίας με το προσωπικό (ιδιαίτερα όταν μιλάμε για την παραλλαγή του Direct Supervision)
- Η μείωση των περιστατικών βίας και πειθαρχικών παραβάσεων, όταν συνοδεύεται από κατάλληλη διοίκηση και εκπαίδευση
Οι σημερινές Κεντρικές Φυλακές Κύπρου πάντως, δεν εντάσσονται σε ένα ενιαίο, καθαρό αρχιτεκτονικό μοντέλο, αλλά αποτελούν ένα μικτό, σταδιακά επεκταθέν σωφρονιστικό συγκρότημα, με βασικά χαρακτηριστικά του παλαιού γραμμικού μοντέλου (Linear Model) και μεταγενέστερες προσθήκες πτερύγων σε σχήμα Π. Η σημερινή τους μορφή, συνεπώς, δεν αντιπροσωπεύει τον αρχικό σχεδιασμό του 1894.
Το μοντέλο Φυτιρή
Σε σχέση με την ενδεικτική απεικόνιση των νέων Φυλακών που παρουσίασε ο Υπουργός Δικαιοσύνης, Κώστας Φυτιρής, στην Επιτροπή Οικονομικών αυτή δεν εμπίπτει σε κανένα από τα πιο πάνω μοντέλα σωφρονιστικής αρχιτεκτονικής, αλλά πρόκειται για ένα υβριδικό μοντέλο που συνδυάζει στοιχεία του Campus Μodel και του Pavilion Model με στοιχεία περιμετρικά οχυρωμένου συγκροτήματος (Perimeter Block).
Συνοπτικά θα έλεγε κανείς πως το προτεινόμενο μοντέλο Φυτιρή είναι ένα σωφρονιστικό συγκρότημα τύπου Campus / Pavilion, με αυτοτελείς πτέρυγες κράτησης και περιμετρικά ελεγχόμενη χωροταξική διάταξη.
Από την απεικόνιση που παρουσιάστηκε στην Επιτροπή Οικονομικών διακρίνονται τα εξής χαρακτηριστικά:
Αυτοτελή κτήρια κράτησης: Τέσσερις ανεξάρτητες πτέρυγες(Α, Β, Γ και Δ), χωροθετημένες σε διαφορετικά σημεία του συγκροτήματος.
Μία κεντρική διοίκηση: Βρίσκεται περίπου στο κέντρο, με τις υπόλοιπες λειτουργίες να αναπτύσσονται γύρω του.
Επιπλέον σωφρονιστικές δομές: Ιατρική μονάδα, επισκεπτήριο, εκπαίδευση, εργαστήρια, αθλητικές εγκαταστάσεις και χώροι θρησκευτικής λατρείας που βρίσκονται σε ξεχωριστά κτήρια ή ζώνες.
Εσωτερικό οδικό δίκτυο: Οι εγκαταστάσεις συνδέονται μέσω εσωτερικών δρόμων και διαδρομών.
Περιμετρική προστασία: Το σύνολο του συγκροτήματος περικλείεται από ισχυρή περίφραξη, 13 πύργους επιτήρησης και περιμετρικό δρόμο ασφαλείας.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ: Γήπεδο, κλινική και χώροι προσευχής: Όσα περιλαμβάνει το προσχέδιο του Υπουργείου για τις νέες Φυλακές | AlphaNews
Αρχιτεκτονικά, το συγκεκριμένο σχέδιο θα μπορούσε να ενταχθεί στις σύγχρονες τυπολογίες σχεδιασμού σωφρονιστικών ιδρυμάτων, όπου τα υβριδικά μοντέλα προτιμώνται, χωρίς ωστόσο να υπάρχει διεθνώς ένα και μόνο καθιερωμένο αρχιτεκτονικό πρότυπο που να επιβάλλεται για όλες τις κλειστές φυλακές. Η επιλογή σε κάθε περίπτωση εξαρτάται από το επίπεδο ασφαλείας, τον πληθυσμό των κρατουμένων, τη διαχείριση των κινδύνων και τη φιλοσοφία σωφρονισμού.
Στο τεχνικό εγχειρίδιο του UNOPS (2023) για τον σχεδιασμό φυλακών υπογραμμίζεται ότι:
- Ο σχεδιασμός πρέπει να ξεκινά από τις πραγματικές λειτουργικές ανάγκες.
- Πρέπει να λαμβάνεται υπόψη η διαφορετική κατηγοριοποίηση των κρατουμένων.
- Η αρχιτεκτονική πρέπει να υποστηρίζει την ασφάλεια, την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και την επανένταξη.
- Απαιτείται ευελιξία για μελλοντικές αλλαγές στη χρήση του ιδρύματος.
Πάντως, το σχέδιο Φυτιρή μπορεί να συνάδει με τις σύγχρονες κατευθυντήριες γραμμές σωφρονιστικής πολιτικής, αλλά η κάτοψη από μόνη της δεν καταδεικνύει ότι το ίδρυμα θα ακολουθεί ένα σύγχρονο, ανθρωποκεντρικό και προσανατολισμένο στην επανένταξη σωφρονιστικό μοντέλο, καθώς μια τέτοια αξιολόγηση εξαρτάται και από άλλους παράγοντες, όπως η εσωτερική αρχιτεκτονική που θα επιλεγεί, η στελέχωση των νέων Φυλακών και ο τρόπος επιτήρησης των κρατουμένων.
Κρίσιμα ερωτήματα που δεν απαντώνται από την απεικόνιση Φυτιρή
| Ζήτημα | Τι πρέπει να εξεταστεί |
| Μέγεθος πτερύγων | Πόσοι κρατούμενοι διαμένουν σε κάθε πτέρυγα και σε πόσες μικρότερες μονάδες χωρίζεται; |
| Επιτήρηση | Υπάρχει άμεση ανθρώπινη επιτήρηση ή κυριαρχεί η έμμεση επιτήρηση μέσω καμερών και κεντρικών σημείων ελέγχου; Ποια θα είναι η αναλογία προσωπικού προς κρατουμένους; |
| Καθημερινή διαβίωση | Υπάρχουν επαρκείς κοινόχρηστοι χώροι και δυνατότητα ουσιαστικής κοινωνικής αλληλεπίδρασης; |
| Πρόσβαση στις υπηρεσίες | Μπορούν όλοι οι κρατούμενοι να χρησιμοποιούν ισότιμα τους εκπαιδευτικούς, ιατρικούς και αθλητικούς χώρους; |
| Επαφή με οικογένεια | Υπάρχουν κατάλληλοι χώροι επισκέψεων και δυνατότητες διατήρησης οικογενειακών δεσμών; |
| Ανθρώπινη αξιοπρέπεια | Υπάρχουν επαρκής φυσικός φωτισμός, αερισμός, ιδιωτικότητα και πρόσβαση σε υπαίθριους χώρους; |
Ειδικά για το τελευταίο σημείο, οι Ευρωπαϊκοί Σωφρονιστικοί Κανόνες προβλέπουν απαιτήσεις για φυσικό φωτισμό, καθαρό αέρα και κατάλληλες συνθήκες στους χώρους διαβίωσης.
Η απάντηση του AI στο μοντέλο Φυτιρή
Ο Υπουργός Δικαιοσύνης παραδέχθηκε πως το ενδεικτικό σχέδιο που παρουσίασε στην Επιτροπή Οικονομικών δημιουργήθηκε με τη βοήθεια του AI. Εμείς δώσαμε στην τεχνητή νοημοσύνη τα δεδομένα της σύγχρονης σωφρονιστικής επιστήμης και αρχιτεκτονικής, ζητώντας να μας δημιουργήσει μία μακέτα ενός σωφρονιστικού ιδρύματος που θα εξυπηρετεί σε συνθήκες εγκλεισμού και ασφάλειας, τον σωφρονισμό, την ανθρώπινη και αξιοπρεπή διαβίωση των κρατουμένων και την προετοιμασία της ομαλής κοινωνικής επανένταξής τους.
Η απάντηση της τεχνητής νοημοσύνης ήταν πως μια πιο προοδευτική κατεύθυνση σε σχέση με αυτή του μοντέλου Φυτιρή, θα ήταν ένα υβριδικό μοντέλο που δεν θα περιοριζόταν στον συνδυασμό των μοντέλων Campus / Pavilion, αλλά συμπεριλάμβανε τα χαρακτηριστικά και του μοντέλου Podular – με άμεση επιτήρηση-direct supervision όπου οι συνθήκες το επιτρέπουν.
Σε αυτή την περίπτωση δεν έχουμε απλά ανεξάρτητα κτήρια μέσα σε έναν περιφραγμένο χώρο, αλλά μικρότερες και περισσότερο αυτοτελείς μονάδες διαβίωσης, σχεδιασμένες έτσι ώστε να ενισχύεται η καθημερινή ανθρώπινη επαφή, η άμεση παρουσία σωφρονιστικού προσωπικού και η εύκολη πρόσβαση των κρατουμένων σε δραστηριότητες.
Η βασική διαφορά σε αυτή την πρόταση σε σχέση με το σχέδιο του Υπουργού Δικαιοσύνης είναι ότι το υβριδικό μοντέλο «Campus/Pavilion- Podular Direct Supervision» δεν περιορίζεται στο να δείξει πώς κατανέμονται τα κτήρια στον όλο χώρο, αλλά προσδιορίζει και το πώς οργανώνεται ο ίδιος ο χώρος κράτησης και η καθημερινή ζωή μέσα σε αυτόν.
Το μοντέλο αυτό συνδυάζει τρεις αρχιτεκτονικούς τύπους:
- Campus: Το σύνολο των εγκαταστάσεων οργανώνεται σε ένα ενιαίο, ελεγχόμενο συγκρότημα.
- Pavilion: Πολλαπλά ανεξάρτητα κτήρια ή πτέρυγες κράτησης
- Podular: Κάθε πτέρυγα χωρίζεται σε μικρότερες μονάδες διαμονής με τύπο επιτήρησης «Direct Supervision» όπου το προσωπικό βρίσκεται μέσα στην οικιστική μονάδα και έχει άμεση επαφή με τους κρατουμένους.
Πώς θα έμοιαζε αυτό το μοντέλο
Τα βασικά χαρακτηριστικά του μοντέλου αυτού θα ήταν:
- Μικρότερες μονάδες διαβίωσης, αντί για μεγάλες απρόσωπες πτέρυγες.
- Περιορισμένος αριθμός κρατουμένων ανά μονάδα, ώστε να είναι εφικτή η εξατομικευμένη διαχείριση.
- Χώρος κοινής διαβίωσης και δραστηριοτήτων.
- Σταθμός σωφρονιστικού λειτουργού μέσα στον χώρο διαβίωσης, όπου το επίπεδο ασφαλείας το επιτρέπει.
- Φυσικός φωτισμός, υπαίθριοι χώροι και δυνατότητα ουσιαστικής καθημερινής δραστηριότητας.
- Πρόσβαση σε εκπαίδευση, εργασία, υγειονομική περίθαλψη και προγράμματα επανένταξης.
Αξίζει να σημειωθεί ότι η προσέγγιση του εν λόγω μοντέλου αναφέρεται και στην αμερικανική βιβλιογραφία, ενώ τα χαρακτηριστικά μικρότερης κλίμακας πτερύγων, ανθρώπινης επαφής και αποκατάστασης, υποστηρίζονται και από τις κατευθύνσεις της UNOPS και από εκείνες της Penal Reform International.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ: «Είναι AI»: Τι λέει ο Φυτιρής για το σχέδιο των νέων Φυλακών που παρουσίασε στη Βουλή | AlphaNews
