Σε συνέντευξή του, το μέλος του ΕΤΕΚ, Ιάκωβος Χαραλάμπους, θέτει ερωτήματα τεχνικής και οικονομικής φύσης γύρω από τον GSI, αλλά και διαφάνειας
Ο ηλεκτρολόγος μηχανικός και μέλος του ΕΤΕΚ, Ιάκωβος Χαραλάμπους μιλά στον «ALPHA της Κυριακής» και ρίχνει φως σε πολλές άγνωστες πτυχές γύρω από τις ηλεκτρικές διασυνδέσεις και ειδικότερα για τη διασύνδεση Κύπρου – Ελλάδας, τον Great Sea Interconnector. Διατυπώνοντας αμφιβολίες γύρω από το εγχείρημα, σημειώνει πως «όταν και εφόσον ολοκληρωθεί η διασύνδεση, δεν μπορεί σήμερα να θεωρηθεί δεδομένο ότι ο Κύπριος καταναλωτής θα πληρώνει φθηνότερη κιλοβατώρα».
Θέτει συνεπώς ερωτήματα για «το συνολικό κόστος του έργου, τις πιθανές υπερβάσεις, το κόστος χρηματοδότησης, τον βαθμό αξιοποίησης του καλωδίου, τις μελλοντικές τιμές ηλεκτρισμού στις αγορές Κύπρου και Ελλάδας και το μέρος του κόστους που θα ανακτηθεί από τους Κύπριους καταναλωτές».
Διερωτάται παράλληλα: «το σημαντικότερο συμπέρασμα για τη δημόσια συζήτηση γύρω από τον GSI είναι αυτό: με ποιο κόστος, με ποιο ρίσκο και είναι αυτή η καλύτερη ενεργειακή επένδυση για την Κύπρο»;
ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
Βάζει παράλληλα στο τραπέζι ζήτημα διαφάνειας, τονίζοντας πως, «η ίδια η Κυπριακή Δημοκρατία ζήτησε ανεξάρτητο έλεγχο της μελέτης κόστους–οφέλους με ειδική έμφαση στην επίδραση στις τιμές ηλεκτρισμού. Αυτό επιβεβαιώνει ότι το ερώτημα δεν έχει απαντηθεί μόνο από το γεγονός ότι το έργο είναι διασύνδεση ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος. Ο πρώτος σχετικός διαγωνισμός έκλεισε χωρίς ανάθεση, καθώς δεν επιλέχθηκε προσφέρων».
Τι σημαίνει ηλεκτρική διασύνδεση;
Είναι η φυσική σύνδεση δύο διαφορετικών ηλεκτρικών συστημάτων ώστε ηλεκτρική ενέργεια να μπορεί να μεταφέρεται αμφίδρομα από το ένα στο άλλο. Επιτυγχάνεται με υπόγεια καλώδια ή εναέριες γραμμές, υποσταθμούς, συστήματα προστασίας και ελέγχου, και στην περίπτωση του GSI, πολύ μεγάλους σταθμούς μετατροπής στα δύο άκρα. Για τον GSI προβλέπεται σύστημα ισχύος 1.000 μεγαβάτ στην πρώτη φάση, με μέγιστο θαλάσσιο βάθος τα 3.000 μέτρα το οποίο θα επιβεβαιωθεί όταν γίνει η λεπτομερής μελέτη του βυθού. Οι διασυνδέσεις αυξάνουν την ασφάλεια εφοδιασμού, επιτρέπουν εισαγωγές όταν υπάρχει έλλειμμα και εξαγωγές όταν υπάρχει πλεόνασμα, αυξάνουν τον ανταγωνισμό μεταξύ παραγωγών, επιτρέπουν καλύτερη αξιοποίηση των ΑΠΕ και μειώνουν την ανάγκη η κάθε χώρα να διατηρεί μόνη της όλη την εφεδρική ισχύ που μπορεί να χρειαστεί. Για την Κύπρο το ιδιαίτερο όφελος είναι ότι παύει να αποτελεί ένα πλήρως απομονωμένο ηλεκτρικό σύστημα.
Υπάρχουν σήμερα καλώδια ίδιου μήκους και βάθους με τον GSI;
Όχι πλήρως συγκρίσιμα σε συνδυασμό μήκους, βάθους και τάσης. Υπάρχουν πολύ μακριές διασυνδέσεις και υπάρχουν πολύ βαθιές, αλλά το Κρήτη–Κύπρος συνδυάζει μεγάλη απόσταση και βάθη. Η τεχνολογία των υποθαλάσσιων διασυνδέσεων έγινε για να εξυπηρετεί διασυνδέσεις σε μικρότερα βάθη και η πλειονότητα των υποθαλάσσιων διασυνδέσεων είναι σε βάθη λιγότερα των 750μ. Για παράδειγμα, όταν ολοκληρωθεί η διασύνδεση Σικελίας και Σαρδηνίας σε απόσταση 480χλμ και βάθος 2150μ., θα αποτελέσει παγκόσμιο ρεκόρ.
Αφού άρχισε η κατασκευή του καλωδίου, δεν αποδεικνύεται ότι η τεχνολογία υπάρχει;
Αποδεικνύεται ότι ο κατασκευαστής είχε τεχνική λύση την οποία θεωρούσε κατασκευάσιμη και είχε αναλάβει συμβατική υποχρέωση. Η Nexans είχε ήδη λάβει σημαντικές πληρωμές και κατασκεύαζε το καλώδιο από το 2025. Δεν σημαίνει όμως ότι είχε ήδη ολοκληρωθεί η πιστοποίηση όλου του συστήματος στα 3.000μ. Αυτό ολοκληρώθηκε σταδιακά το 2026. Είναι παρόμοιο με την κατασκευή ενός νέου τύπου αεροσκάφος: μπορούν να κατασκευάζονται εξαρτήματα πριν ολοκληρωθεί η πλήρης πιστοποίηση του τελικού συστήματος. Το μεγάλο ερωτηματικό αφορά την πόντιση του καλωδίου σε τέτοιο βάθος και όχι η κατασκευή του.
Γιατί αποτελεί μεγάλο ερωτηματικό η πόντιση του καλωδίου;
Επειδή το έργο συνδυάζει πρωτοφανές βάθος, πολύ μεγάλο μήκος και δύσκολες συνθήκες εγκατάστασης:
- Τεράστιο μηχανικό φορτίο: σε βάθος 3.000μ. κρέμεται από το πλοίο πολύ μεγάλο μήκος και βάρος καλωδίου. Πρέπει να ελέγχεται συνεχώς η τάση, ώστε το καλώδιο να μην κοπεί, τσακίσει ή λυγίσει πέρα από τα επιτρεπτά όρια.
- Ακριβής έλεγχος της διαδρομής: το πλοίο πρέπει να τοποθετήσει το καλώδιο σε προκαθορισμένο διάδρομο, αποφεύγοντας απότομες κλίσεις, ρήγματα, ασταθή ιζήματα, υποθαλάσσιες κατολισθήσεις και άλλα εμπόδια.
- Καιρικές και θαλάσσιες συνθήκες: κύματα, άνεμοι και θαλάσσια ρεύματα επηρεάζουν τη θέση και τη μηχανική καταπόνηση του καλωδίου. Στη θάλασσα της Μεσογείου γίνονται καθημερινά σεισμοί – έστω και μικροί – με υποθαλάσσιες κατολισθήσεις και ρήγματα. Τα κατάλληλα χρονικά παράθυρα εργασίας μπορεί να είναι περιορισμένα.
- Πολύ μεγάλο μήκος: η επιτυχής δοκιμή ενός τμήματος σε βάθος 3.000μ. δεν ισοδυναμεί με συνεχή εγκατάσταση περίπου 900χλμ. Όσο μεγαλώνει η διαδρομή, αυξάνονται η διάρκεια των εργασιών και η πιθανότητα τεχνικής ή επιχειρησιακής δυσκολίας.
- Ενώσεις καλωδίων: επειδή η διαδρομή δεν μπορεί συνήθως να καλυφθεί με ένα ενιαίο μήκος, απαιτούνται εξαιρετικά αξιόπιστες ενώσεις, οι οποίες πρέπει να αντέχουν τόσο την πόντιση όσο και δεκαετίες λειτουργίας.
- Περιορισμένες δυνατότητες επισκευής: ο εντοπισμός, η ανάκτηση και η επισκευή καλωδίου σε βάθος 3.000μ. είναι πολύ δυσκολότερα και ακριβότερα από ό,τι σε ρηχά νερά.
- Περιορισμένος αριθμός κατάλληλων πλοίων: ελάχιστα πλοία παγκοσμίως διαθέτουν την απαιτούμενη μεταφορική ικανότητα, εξοπλισμό ελέγχου τάσης και δυνατότητα εργασίας σε τόσο βαθιά νερά. Η διαθεσιμότητά τους επηρεάζει κόστος και χρονοδιάγραμμα.
- Γεωπολιτικός κίνδυνος: πιθανή διακοπή ερευνών ή εργασιών μπορεί να προκαλέσει αποχώρηση και επανακινητοποίηση του πλοίου, με σημαντικό πρόσθετο κόστος.
Υπάρχουν μελέτες που να επιβεβαιώνουν ότι το έργο μπορεί να υλοποιηθεί και είναι βιώσιμο τεχνικά και οικονομικά;
Υπάρχουν παλιές μελέτες και τεχνικές αξιολογήσεις που υποστηρίζουν ότι το έργο μπορεί να υλοποιηθεί και ότι ενδέχεται να προσφέρει σημαντικά οικονομικά και ενεργειακά οφέλη, βάσει όμως των παλιών δεδομένων για βάθη 2000μ.
Μπορεί η Nexans να ολοκλήρωσε το 2026 την πιστοποίηση του συστήματος καλωδίου για εγκατάσταση, ωστόσο είναι ο κατασκευαστής και συμβαλλόμενος του έργου. Συνεπώς, η πιστοποίηση δεν αποτελεί από μόνη της ανεξάρτητη αξιολόγηση ολόκληρου του έργου. Επίσης, η πιστοποίηση του καλωδίου δεν καλύπτει αυτομάτως όλους τους κινδύνους των περίπου 900χλμ διαδρομής.
Σε ό,τι αφορά την οικονομική βιωσιμότητα του έργου, η Ευρωπαϊκή Ένωση ενέκρινε επιχορήγηση περίπου €657,9 εκατ. για το σκέλος Κύπρου–Κρήτης. Ωστόσο, η αξιολόγηση το 2016 προειδοποιούσε ότι τα αποτελέσματα έπρεπε να αντιμετωπίζονται με προσοχή, επειδή ήταν ιδιαίτερα ευαίσθητα σε παραδοχές για τη μελλοντική παραγωγή ηλεκτρισμού. Επιπλέον, αφορούσε παλαιότερο σχεδιασμό, διαφορετικό κόστος και διαφορετικό χρονοδιάγραμμα.
Η ένταξη στα ευρωπαϊκά έργα και η επιχορήγηση αποτελούν σοβαρές θετικές ενδείξεις, αλλά δεν εγγυώνται ότι το τελικό κόστος δεν θα αυξηθεί, το καλώδιο θα χρησιμοποιείται στον προβλεπόμενο βαθμό, τα έσοδα θα καλύπτουν το κόστος, η τιμή της κιλοβατώρας στην Κύπρο θα μειωθεί και οι γεωπολιτικές καθυστερήσεις δεν θα μεταβάλουν τη βιωσιμότητα.
Με αυτά τα δεδομένα, συμφωνείτε ότι τα μέχρι στιγμής αιτήματα χρηματοδότησης μοιάζουν με άμαξα που μπαίνει μπροστά από τα άλογα;
Το γεγονός ότι ζητήθηκε χρηματοδότηση πριν από την τελική πιστοποίηση του καλωδίου δεν αποδεικνύει από μόνο του ότι η διαδικασία ήταν ανορθολογική. Χωρίς έγκαιρη χρηματοδότηση, ένα τέτοιο έργο δεν θα μπορούσε καν να προχωρήσει στις απαιτούμενες δοκιμές.
Η παρομοίωση γίνεται όμως βάσιμη εάν: οι καταναλωτές αρχίσουν να πληρώνουν πριν αποδειχθεί το καθαρό όφελος για αυτούς, δεν υπάρχει επικαιροποιημένη ανεξάρτητη μελέτη κόστους–οφέλους, δεν έχει καθοριστεί αξιόπιστο τελικό κόστος, δεν έχουν ποσοτικοποιηθεί οι γεωπολιτικές καθυστερήσεις, δεν είναι σαφές ποιος αναλαμβάνει τις υπερβάσεις ή τον κίνδυνο μη ολοκλήρωσης, δεν έχει παρουσιαστεί η αναμενόμενη επίδραση στους λογαριασμούς σε σεντ ανά κιλοβατόρα και δεν έχουν συγκριθεί ισότιμα εναλλακτικές λύσεις, όπως αποθήκευση και εγχώρια ευέλικτη παραγωγή.
Χρειάζεται επίσης διάκριση μεταξύ τριών διαφορετικών αποφάσεων:
- Ευρωπαϊκή επιχορήγηση CEF: μειώνει το κόστος που διαφορετικά θα έπρεπε να χρηματοδοτηθεί. Όμως δεν επιβεβαιώνει από μόνη της την τελική οικονομική βιωσιμότητα.
- Χρηματοδότηση από επενδυτές ή τράπεζες: προϋποθέτει αξιολόγηση της δυνατότητας αποπληρωμής και κατανομής των κινδύνων.
- Ανάκτηση χρημάτων από τους καταναλωτές: απαιτεί αυστηρότερη διαφάνεια, επειδή ο κίνδυνος μεταφέρεται σε πρόσωπα που δεν αποφασίζουν αν θα επενδύσουν αλλά είναι υπόχρεα να πληρώνουν. Δηλαδή αν πάει κάτι λάθος το κόστος θα το επωμισθεί ο καταναλωτής και αυτό πρέπει να είναι ξεκάθαρο.
Μία μελέτη βιωσιμότητας δεν υπολογίζει και τις γεωπολιτικές διαστάσεις, όπως η Τουρκία;
Μία ολοκληρωμένη μελέτη βιωσιμότητας οφείλει να εξετάζει και τις γεωπολιτικές διαστάσεις του έργου. Στην περίπτωση του GSI, πρέπει να αξιολογηθεί ειδικά ο κίνδυνος παρεμπόδισης ή καθυστέρησης των ερευνών, της πόντισης και ενδεχόμενων μελλοντικών επισκευών λόγω των θέσεων της Τουρκίας. Δεν αρκεί μια γενική αναφορά στο γεωπολιτικό ρίσκο. Απαιτούνται συγκεκριμένα σενάρια καθυστέρησης, αλλαγής διαδρομής ή μη ολοκλήρωσης, με υπολογισμό του πρόσθετου κόστους και σαφή προσδιορισμό του μέρους που θα αναλάβει κάθε κράτος, επενδυτής ή καταναλωτής. Παράλληλα, η ύπαρξη γεωπολιτικού κινδύνου δεν σημαίνει από μόνη της ότι το έργο είναι ανέφικτο. Σημαίνει ότι η βιωσιμότητά του δεν μπορεί να αξιολογηθεί αξιόπιστα χωρίς να συνυπολογιστεί αυτός ο κίνδυνος.
Στην περίπτωση του GSI, ο παράγοντας Τουρκία πρέπει να εξεταστεί τουλάχιστον για πιθανή παρεμπόδιση ή καθυστέρηση των ερευνών και της πόντισης, αλλαγή της διαδρομής, άρα πρόσθετο μήκος καλωδίου, καθυστερήσεις στο χρονοδιάγραμμα, αυξημένο κόστος πλοίων, ασφάλισης και χρηματοδότησης, προστασία του καλωδίου κατά τη λειτουργία και τις επισκευές, και κίνδυνο προσωρινής ή μόνιμης αδυναμίας ολοκλήρωσης.
Ο ΑΔΜΗΕ έχει αναγνωρίσει δημοσίως ότι το γεωπολιτικό ρίσκο είχε προβλεφθεί και ότι οι σχετικοί χειρισμοί γίνονται πλέον σε διπλωματικό επίπεδο, επειδή υπερβαίνουν τις αρμοδιότητές του. Αυτό δείχνει ότι ο κίνδυνος είναι πραγματικός και όχι απλώς θεωρητικός.
