Για την υπόλοιπη Ευρώπη, το κρίσιμο ερώτημα είναι ποιες επιπτώσεις θα έχει αυτή η πίεση στις πολιτικές επιλογές του Βερολίνου
Οι περιφερειακές εκλογές στη Γερμανία επιβεβαίωσαν ότι η ενίσχυση της ακροδεξιάς αποκτά πλέον χαρακτηριστικά σταθερής πολιτικής μετατόπισης και όχι συγκυριακής ψήφου διαμαρτυρίας. Το ακροδεξιό κόμμα AfD, εδραιώνεται ως κυρίαρχη πολιτική δύναμη, προκαλώντας ισχυρούς τριγμούς στο πολιτικό σύστημα. Την ίδια ώρα, όμως, το αποτέλεσμα στο Βερολίνο αποκαλύπτει και μια δεύτερη τάση: τμήμα του εκλογικού σώματος αναζητεί διέξοδο και προς τα αριστερά, απομακρυνόμενο από τα παραδοσιακά κόμματα που κυριάρχησαν επί δεκαετίες στην πολιτική σκηνή.
Στο Μεκλεμβούργο-Δυτική Πομερανία το AfD αναδείχθηκε πρώτη δύναμη με 38,2%, υπερδιπλασιάζοντας το 16,7% που είχε λάβει το 2021. Ακόμη μεγαλύτερη ήταν η επιτυχία του AfD στη Σαξονία-Άνχαλτ στις 6 Σεπτεμβρίου, όπου άγγιξε το 43,8%.
Για τον καγκελάριο Φρίντριχ Μερτς το μήνυμα είναι ηχηρό. Στο Μεκλεμβούργο-Δυτική Πομερανία το CDU περιορίστηκε στο 4,9%, μένοντας για πρώτη φορά εκτός κοινοβουλίου γερμανικού κρατιδίου, ενώ στο Βερολίνο έλαβε 18,8%. Ο Μερτς βρίσκεται στην καγκελαρία από τον Μάιο του 2025, ως επικεφαλής κυβέρνησης CDU/CSU-SPD, έχοντας θέσει μεταξύ των προτεραιοτήτων του την οικονομική ανάπτυξη, την ασφάλεια, καθώς και την αυστηρότερη μεταναστευτική πολιτική.
ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
Γιατί ανεβαίνει το AfD
Η εύκολη ερμηνεία θα ήταν να αποδοθεί η άνοδος του AfD αποκλειστικά στο μεταναστευτικό. Η πραγματικότητα ωστόσο φαίνεται να είναι πιο σύνθετη. Οι μετεκλογικές έρευνες της Infratest dimap στη Σαξονία-Άνχαλτ κατέγραψαν ως σημαντικότερο κριτήριο για την πρόθεση ψήφου την κοινωνική ασφάλεια και την επάρκεια του κοινωνικού κράτους, ενώ ακολουθούσαν μεταξύ άλλων η ειρήνη στην Ευρώπη, η οικονομία και η εσωτερική ασφάλεια. Η μετανάστευση βρέθηκε χαμηλότερα, στο 9%, γεγονός που δείχνει ότι η εκλογική συμπεριφορά στη συγκεκριμένη αναμέτρηση διαμορφώθηκε από ένα ευρύτερο συνδυασμό κοινωνικών ανησυχιών.
Η πίεση προς τον καγκελάριο Μέρτς εντάθηκε ακόμη περισσότερο μετεκλογικά: σε δημοσκόπηση της Forsa που δημοσιεύθηκε στις 22 Σεπτεμβρίου, το 55% των ερωτηθέντων δήλωσε ότι ο Μερτς θα πρέπει να παραιτηθεί από την καγκελαρία, έναντι 40% που τάχθηκε υπέρ της παραμονής του.
Στο Μεκλεμβούργο-Δυτική Πομερανία το AfD κατέγραψε κέρδη σε όλες τις ηλικιακές ομάδες, αλλά και σε διαφορετικές επαγγελματικές κατηγορίες. Καθοριστικός παράγοντας ήταν και η προσέλκυση ψηφοφόρων που σε προηγούμενες αναμετρήσεις απείχαν. Η Infratest dimap εκτιμά καθαρό όφελος περίπου 66.000 ψήφων από αυτή την κατηγορία, καθώς επίσης περίπου 48.000 από το SPD και 32.000 από το CDU. Ταυτόχρονα, μόλις το 13% των εκλογέων στο συγκεκριμένο κρατίδιο θεωρούσε το CDU ως το κόμμα με τις καλύτερες λύσεις για την οικονομία, επίδοση ιδιαίτερα χαμηλή για ένα κόμμα που παραδοσιακά επενδύει στο τρίπτυχο Οικονομία-Σταθερότητα-Μεταρρύθμιση.
Η σημερινή εικόνα αποτυπώνει ένα μείγμα οικονομικής επισφάλειας και αύξησης του κόστους ζωής, ανησυχίας για το κοινωνικό κράτος και το μεταναστευτικό, αλλά και αυξανόμενης δυσπιστίας απέναντι στο πολιτικό σύστημα. Στην ανατολική Γερμανία προστίθενται οι μακροχρόνιες περιφερειακές ανισότητες και η αίσθηση σημαντικής μερίδας του πληθυσμού ότι η περιοχή εξακολουθεί να βρίσκεται σε μειονεκτικότερη θέση από τη δυτική Γερμανία.
Η άνοδος του AfD, πάντως, δεν περιορίζεται πλέον μόνο στα ανατολικά κρατίδια. Σε άλλη έρευνα της Infratest dimap, που δημοσιεύθηκε αρχές Σεπτεμβρίου, το AfD κατέγραψε ποσοστό 27% στην πρόθεση ψήφου για τις ομοσπονδιακές εκλογές, έναντι 21% του CDU/CSU. Αφενός πρόκειται για δημοσκοπική αποτύπωση και όχι για πρόβλεψη εκλογικού αποτελέσματος, αφετέρου καταδεικνύει ότι η πίεση στο παραδοσιακό κομματικό σύστημα αποκτά πλέον εθνική διάσταση.
Τα διαφορετικά δεδομένα στο Βερολίνο
Το αποτέλεσμα στο Βερολίνο αποτύπωσε μια διαφορετική εικόνα. Το Die Linke, με επικεφαλής την Ελίφ Εράλπ, κατέλαβε την πρώτη θέση με 25,7%, από 12,2% το 2023.
Η ισχυρή παρουσία της Αριστεράς στο Βερολίνο δεν αποτελεί καινούργιο φαινόμενο. Η πόλη έχει μακρά παράδοση ισχυρής εκλογικής παρουσίας του SPD, των Πρασίνων και του Die Linke, με σημαντικές αυξομειώσεις ανά εκλογική περίοδο και έντονες διαφοροποιήσεις μεταξύ ανατολικού και δυτικού Βερολίνου. Η σημερινή άνοδος ωστόσο του Die Linke είναι αξιοσημείωτη: μέσα σε τρία χρόνια υπερδιπλασίασε το ποσοστό της και κατέλαβε την πρώτη θέση.
Το αποτέλεσμα δίνει στην Εράλπ τη δυνατότητα να διεκδικήσει το αξίωμα της δημάρχου και, εφόσον σχηματιστεί η απαιτούμενη κοινοβουλευτική πλειοψηφία, να γίνει η πρώτη πολιτικός του Die Linke που θα ηγηθεί της κυβέρνησης του Βερολίνου. Κεντρικό θέμα της εκστρατείας της ήταν η στέγαση και τα υψηλά ενοίκια, ενώ υποστήριξε και την κοινωνικοποίηση κατοικιών μεγάλων ιδιωτικών εταιρειών έναντι αποζημίωσης.
Η περίπτωση του Βερολίνου δείχνει ότι η δυσαρέσκεια δεν μεταφράζεται παντού σε ψήφο προς την ακροδεξιά. Σε διαφορετικό κοινωνικό και δημογραφικό περιβάλλον, η απομάκρυνση από τα παραδοσιακά κόμματα κινήθηκε προς την αντίθετη κατεύθυνση και εκφράστηκε σε ψήφο στην Αριστερά.
Γιατί αφορά ολόκληρη την Ευρώπη
Η ευρωπαϊκή διάσταση προκύπτει ασφαλώς από το ειδικό βάρος της Γερμανίας. Το AfD αμφισβητεί βασικές κατευθύνσεις της σημερινής γερμανικής και ευρωπαϊκής πολιτικής: τάσσεται υπέρ δραστικού περιορισμού της μετανάστευσης, κατά της συνέχισης της στρατιωτικής βοήθειας προς την Ουκρανία και υπέρ στενότερων σχέσεων με τη Ρωσία (επαναλειτουργία του αγωγού Nord Stream). Στο πρόγραμμά της έχει επίσης υποστηρίξει την αποχώρηση της Γερμανίας από το Eυρώ.
Το AfD παραμένει μέχρι σήμερα εκτός κυβερνητικών συνεργασιών με τα υπόλοιπα μεγάλα κόμματα. Η συνεχιζόμενη εκλογική του άνοδος, εντούτοις, αυξάνει την πίεση στο γερμανικό κομματικό σύστημα και περιορίζει τις διαθέσιμες επιλογές για τον σχηματισμό κυβερνητικών πλειοψηφιών.
Σε ομοσπονδιακό επίπεδο, καθοριστικό ρόλο παίζει και η ίδια η αρχιτεκτονική του γερμανικού πολιτικού συστήματος. Η αναλογική κατανομή των εδρών καθιστά εξαιρετικά δύσκολη την εξασφάλιση αυτοδύναμης κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας από ένα μόνο κόμμα και οι κυβερνήσεις συνεργασίας αποτελούν εδώ και δεκαετίες τον κανόνα. Όσο τα υπόλοιπα μεγάλα κόμματα διατηρούν τον αποκλεισμό του AfD από κυβερνητικές συνεργασίες, η εκλογική της άνοδος δεν μεταφράζεται αυτομάτως σε συμμετοχή στην ομοσπονδιακή κυβέρνηση. Όσο όμως αυξάνεται η κοινοβουλευτική της δύναμη, τόσο περιορίζονται οι διαθέσιμοι συνδυασμοί για τον σχηματισμό πλειοψηφίας μεταξύ των υπόλοιπων κομμάτων.
Η γερμανική εξέλιξη αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία εάν ιδωθεί παράλληλα με όσα συμβαίνουν στη Γαλλία. Οι επόμενες προεδρικές εκλογές θα διεξαχθούν τον Απρίλιο και εφόσον χρειαστεί δεύτερος γύρος, τον Μάιο.
Το Rassemblement National (RN) φαίνεται να διευρύνει σημαντικά την εκλογική του επιρροή. Σε μεγάλη έρευνα της Ipsos BVA που πραγματοποιήθηκε αρχές Σεπτεμβρίου, η Μαρίν Λε Πέν συγκέντρωσε ποσοστό κοντά στο 33%-35% των προθέσεων ψήφου στον πρώτο γύρο.
Μια ενδεχόμενη γαλλική προεδρία του RN, σε συνδυασμό με περαιτέρω ενίσχυση του AfD στη Γερμανία, θα μπορούσε να μεταβάλει τις πολιτικές ισορροπίες στην EE και να αυξήσει την πίεση στην Ευρωζώνη ή και για αλλαγές σε ζητήματα όπως η μετανάστευση, η άμυνα, η στήριξη προς την Ουκρανία και η κατανομή αρμοδιοτήτων μεταξύ των κρατών-μελών και των ευρωπαϊκών θεσμών. Η σημασία μιας τέτοιας εξέλιξης είναι τεράστια, καθώς Γαλλία και Γερμανία αποτελούν τις δύο μεγαλύτερες οικονομίες της ΕΕ και βρίσκονται επί δεκαετίες στον πυρήνα των σημαντικότερων ευρωπαϊκών αποφάσεων.
Για την υπόλοιπη Ευρώπη, το κρίσιμο ερώτημα είναι ποιες επιπτώσεις θα έχει αυτή η πίεση στις πολιτικές επιλογές του Βερολίνου. Όσο οι ρωγμές στο κυρίαρχο κομματικό σύστημα συνεχίζονται, τόσο μεγαλύτερο μέρος της πολιτικής ενέργειας θα απορροφάται από την προσπάθεια των κυβερνητικών κομμάτων να απαντήσουν στην εσωτερική δυσαρέσκεια.
Οι επόμενοι μήνες θα δώσουν απαντήσεις κυρίως για δύο πράγματα: εάν η κυβέρνηση Μερτς μπορεί να ανακτήσει εμπιστοσύνη κυρίως στο πεδίο της οικονομίας και της κοινωνικής πολιτικής και εάν η άνοδος του AfD στην ανατολική Γερμανία θα μετατραπεί σε αντίστοιχη, διατηρήσιμη δυναμική σε εθνικό επίπεδο. Από τις απαντήσεις σε αυτά τα δύο ερωτήματα θα εξαρτηθεί σε σημαντικό βαθμό και το αποτύπωμα των γερμανικών πολιτικών εξελίξεων στην υπόλοιπη Ευρώπη.
*Διευθυντή Επικοινωνίας στη ΓΝΩΡΑ Σύμβουλοι Επικοινωνίας
