ALPHA της Κυριακής

Η ιδιότυπη ομοσπονδιακή δομή διακυβέρνησης του Βελγίου που τέθηκε ως παράδειγμα για αντίστοιχες ρυθμίσεις στο κυπριακό

«Αν πάτε στην Ελβετία θα δείτε διαφορετικό σύστημα. Εγώ τους είπα φέρτε μου το βελγικό σύστημα. Και δέχομαι όπως είναι το σύνταγμα που είναι δύο κοινότητες» δήλωνε στον «Alpha της Κυριακή» ο τέως Πρόεδρος της Δημοκρατίας, Νίκος Αναστασιάδης στις 26 Απριλίου. Δήλωση διόλου τυχαία, καθώς όπως και η Ελβετία, έτσι και το Βέλγιο διαθέτει ομοσπονδιακά στοιχεία διακυβέρνησης που ομοιάζουν με τις ρυθμίσεις που βρίσκονται στο τραπέζι των συνομιλιών για το κυπριακό. Μία απλή έρευνα αρκεί για να διαπιστώσει κανείς, ότι όπως και η Ελβετία, έτσι και το Βέλγιο αποτελεί ένα ομοσπονδιακό κράτος μοναδικό στο είδος του, αν και με διαφορετικούς όρους. Η αφετηρία του όμως, παραμένει ίδια με την Κύπρο και την Ελβετία, ως προς το ότι αποτελεί επίσης μία χώρα της οποίας ο γηγενής πληθυσμός έχει διακριτές διαφορές, με τις κοινότητες που τον συνθέτουν διοικούν διακριτά τις περιφέρειές τους. Παρόλα αυτά, το βελγικό σύστημα θεωρείται πιο περίπλοκο, με αρκετά στοιχεία του να αντικατοπτρίζουν πτυχές που θεωρούνται ήδη διαπραγματευτικό κεκτημένο για την επίλυση του κυπριακού, όπως οι δύο ισότιμες πολιτικές κοινότητες και οι περιορισμένες ομοσπονδιακές αρμοδιότητες. Πρόκειται για ομοσπονδιακό μοντέλο που σε αντίθεση με την Ελβετία, οι περιφέρειες της χώρας συνταγματικά είναι εδαφικές και οι αναγνωρισμένες κοινότητες γλωσσικές με αυτές τις δομές και ιδιότητες να διασταυρώνονται. Εξ ού και πρακτικά ομιλούντες, οι δύο μεγάλες κοινότητες της χώρας διοικούν τις εδαφικές περιφέρειες στις οποίες πλειοψηφούν σε μία πολυεπίπεδη και πολυπεριφερειακή δομή.

Σε συνέχεια της σειράς αναλύσεων «Φάκελος Κυπριακό»,  ο «Alpha της Κυριακής» επιχειρεί να ενδοσκοπήσει στο μοναδικό στο είδος του ομοσπονδιακό μοντέλο διακυβέρνησης του Βελγίου, ως ένα από τα παραδείγματα που διαχρονικά τίθεται προς συζήτηση για την επίλυση του κυπριακού.

Το προφίλ του Βελγίου

Το Βέλγιο είναι περίπου τρεις φορές μεγαλύτερο από την Κύπρο, καθώς εκτείνεται σε 30.689 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Ο πληθυσμός της χώρας αριθμεί περί των 11,9 εκατομμυρίων, με το γηγενή πληθυσμό της χώρας να χωρίζεται σε τρεις εθνοτικές κοινότητες. Οι Φλαμανδοί, οι οποίοι ομιλούν μία διάλεκτο της Ολλανδικής γλώσσας, τα Φλαμανδικά, αριθμούν γύρω στα 6,9 εκατομμύρια, όσο και ο πληθυσμός της Φλάνδρας, της Φλαμανδικής δηλαδή περιφέρειας, με το ποσοστό του πληθυσμού της χώρας που έχει τα Ολλανδικά ως μητρική γλώσσα να φτάνει το 60%, καταλαμβάνοντας το βόρειο Βέλγιο. Οι Βαλλωνοί είναι οι γαλλόφωνοι Βέλγοι, ο πληθυσμός τους φτάνει τα 3,7 εκατομμύρια, οι οποίοι κατοικούν αποκλειστικά στη νότια περιφέρεια της Βαλλωνίας και τις Βρυξέλλες, με το ποσοστό τους επί του πληθυσμού της χώρας να κυμαίνεται πέριξ του 40%. Το σύνταγμα της χώρας αναγνωρίζει επίσης τη γερμανόφωνη μειονότητα των 70,000, η οποία κατοικεί στις περιοχές ανατολικά της Λιέγης, στα σύνορα του Βελγίου με τη Γερμανία, έχει τη δική της ξεχωριστή διοικητική δομή εντός της περιφέρειες της Βαλλωνίας, και θεωρείται μία από τις πλέον προστατευμένες και συνταγματικά κατοχυρωμένες μειονότητες στη Ευρώπη. Δέον να σημειωθεί ότι επίσημες γλώσσες του Βελγίου είναι η γαλλική, η ολλανδική – και όχι η φλαμανδική που αναγνωρίζεται ως διάλεκτος – και η γερμανική.

Ο συσχετισμός Κύπρου – Βελγίου

Θα μπορούσε να πει κανείς ότι το Βέλγιο αποτελεί μία κρατική δομή ακόμη πιο περίπλοκη και από την Ελβετία, γι’ αυτό και δεν ήταν λίγες οι φορές ιστορικά που κατά τη διάρκεια συνομιλιών για το κυπριακό, το παράδειγμά θεωρείτο ως κατάλληλο για μία ομοσπονδιακή Κύπρο. Η πολυπλοκότητα του Βελγίου αντανακλάται, αν και με πολύ διαφορετικό τρόπο και υπόβαθρο, σε αυτή της Κύπρου, η οποία ωστόσο διατηρεί τη μοναδικότητα – σε σχέση και με την Ελβετία – της εθνοτικής βίας, της εισβολής και κατοχής, καθώς και της παρεμβατικής πολιτικής τρίτων κρατών γενικότερα. Κοινό στοιχείο αποτελούν για παράδειγμα οι αποσχιστικές τάσεις των Φλαμανδών στο Βέλγιο και των Τουρκοκυπρίων στην Κύπρο. Μία ακόμη μεγάλη ομοιότητα μεταξύ Κύπρου και Βελγίου συναντάται στη ρίζα της συγκρότησης ομοσπονδιακού κράτους ως ασφαλιστική δικλείδα αποτροπής της μόνιμης διαίρεσης της χώρας. Αντιθέτως, η ομοσπονδοποίηση της Ελβετίας προέκυψε, όπως ανέλυσε την περασμένη βδομάδα ο «Alpha της Κυριακής», μέσα από τη συνένωση αυτόνομων περιφερειών σε ένα μεγαλύτερο, ισχυρότερο και ενωμένο κράτος.

Μία ακόμη ενδιαφέρουσα πτυχή αποτελεί η ιστορική ομοιότητα Βελγίου και Κύπρου, ως προς τον τρόπο συγκρότησης της ομοσπονδιακής τους δομής σε αντιδιαστολή με την Ελβετία και με τη διαφορά ότι στο Βέλγιο έχει εφαρμοστεί ενώ στην Κύπρο όχι. Συγκεκριμένα, το Βέλγιο, αποτελούσε μέχρι και τη λήξη του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου ένα ενιαίο κράτος, το οποίο σταδιακά, και μέχρι τη ριζική τροποποίηση του συντάγματός του το 1993, μετατράπηκε σε ομοσπονδιακό, ως μία λύση διατήρησης της ενότητας της χώρας. Οι λόγοι ομοιάζουν με το παράδειγμα της Κύπρου, καθώς με την άνοδο του Φλαμανδικού κινήματος είχε διαπιστωθεί ότι το ιδιαίτερα συγκεντρωτικό ενιαίο κράτος αδυνατούσε να διαχειριστεί τις βαθιές γλωσσικές, πολιτισμικές, οικονομικές και πολιτικές διαφορές μεταξύ των δύο μεγάλων κοινοτήτων της χώρας. Ομοίως στην Κύπρο, το ενιαίο κράτος αποδεδειγμένα απέτυχε να διασφαλίσει την ενότητα του. Ως αποτέλεσμα, γρήγορα μετά την εισβολή, ο Πρόεδρος Μακάριος υπέγραψε τη της  Συμφωνία Υψηλού επιπέδου του 1977, με την οποία η ελληνοκυπριακή πλευρά, για πρώτη φορά στα χρονικά επισημοποιεί τη δέσμευσή της για μια ομοσπονδιακή λύση στο κυπριακό.

Μία πολυεπίπεδη ομοσπονδιακή δομή

Το Βέλγιο έχει μια βαθιά διαιρεμένη πολιτιστικά και γλωσσικά κοινωνία, που αποφάσισε ότι ο εδαφικός  διαχωρισμός των δύο μεγάλων κοινοτήτων της, με τα απαραίτητα συναινετικά στοιχεία ήταν ο δρόμος για την ενότητα του κράτους. Για να επιτρέψουν σε όλες τις κοινότητες να ζουν αρμονικά κάτω από μία κρατική στέγη οι Βέλγοι επινόησαν μία πολυεπίπεδη ομοσπονδιακή δομή που αποτελεί μοναδικό παράδειγμα παγκοσμίως. Η μοναδικότητα του Βελγίου έγκειται στο ότι η ομοσπονδιακή του δομή διαιρείται σε τρία επίπεδα.

Στο πρώτο επίπεδο βρίσκονται οι κοινότητες, με βάση διαχωρισμού τη γλώσσα και τον πολιτισμό, όπου οι συνταγματικά κατοχυρωμένες εξουσίες τους αφορούν ζητήματα άμεσα συνδεδεμένα με τον άνθρωπο και όχι με το έδαφος:

– παιδεία

– πολιτισμός

– νεολαία

– αθλητισμός

– υγεία

– κοινωνική πρόνοια.

Σε δεύτερο επίπεδο βρίσκονται οι τρεις περιφέρειες: η Φλάνδρα, η Βαλλονία και η μεικτή περιφέρεια των Βρυξελλών, με τις αρμοδιότητές τους να αφορούν το χώρο και το έδαφος:

– οικονομία

– γεωργία

– ενέργεια

– περιβάλλον

– χωροταξία

– πολεοδομία

– δημόσια έργα

– συγκοινωνίες.

Σημειώνεται ότι οι περιφέρειες, χωρίζονται περαιτέρω σε 10 επαρχίες, 5 σε κάθε μία από τις γλωσσικά διαχωρισμένες περιφέρειες, οι οποίες ωστόσο δεν αποτελούν ομοσπονδιακές μονάδες, ασκώντας αποκεντρωμένες αρμοδιότητες που τους αποδίδονται από τις περιφέρειες στις οποίες ανήκουν. Παρά ταύτα, αξίζει να αναφερθεί ότι σε μία από τις Βαλλονικές επαρχίες, βρίσκεται το γεωγραφικό τμήμα της χώρας που υπάγεται στη μικρή γερμανόφωνη κοινότητα.

Σε ό,τι αφορά το τρίτο επίπεδο ομοσπονδιακή διοίκησης του Βελγίου, το κεντρικό κράτος, διατηρεί μόνο τις ελάχιστες απαραίτητες εξουσίες που απαιτούνται για την ενότητα του κράτους:

– εξωτερική πολιτική

– νομισματική πολιτική

– ανώτατη δικαιοσύνη

– κοινωνικές ασφαλίσεις

– εθνική φορολογία

– δημόσιο χρέος

– αστυνομία

– ποινικό και αστικό δίκαιο.

Δεδομένου ότι σε κάθε ομοσπονδία η κάθε ομοσπονδιακή μονάδα διαθέτει τη δική της κυβέρνηση και κοινοβούλιο, και ότι οι ομοσπονδιακές δομές του Βελγίου χωρίζονται στα τρία, εντοπίζεται άλλη μία μοναδικότητα του συγκεκριμένου μοντέλου, η οποία προκαλεί την πολυπλοκότητα που αποτελεί και το βασικό συστατικό της ενότητας του δαιδαλώδους βελγικού κράτους. Οι τρεις Κοινότητες, τρεις περιφέρειες και το κεντρικό κράτος, διαθέτουν από μία κυβέρνηση και από ένα διθάλαμο κοινοβούλιο. Εξαίρεση αποτελεί η Φλάνδρα, η οποία συγχώνευσε τις κυβερνήσεις και τα κοιβούλια της φλαμανδικής περιφέρειας και φλαμανδικής κοινότητας, άρα οι Φλαμανδοί έχουν μία κυβέρνηση και ένα κοινοβούλιο στην περιφέρειά τους. Με αυτό τον τρόπο σχηματίζονται οι περίφημες έξι κυβερνήσεις και έξι κοινοβούλια του Βελγίου.

Άλλη μία εξαίρεση στο ομοσπονδιακό σύστημα της χώρας, αποτελεί η περιφέρεια των Βρυξελλών, της οποίας ο προσδιορισμός δεν γίνεται βάσει γλώσσας, καθώς αναγνωρίζεται από το σύνταγμα ως δίγλωσση περιφέρεια. Παραδόξως, βρίσκεται εντός της γεωγραφικής επικράτειας της φλαμανδικής περιφέρειας, ωστόσο ο πληθυσμός της είναι κατά πλειοψηφία γαλλόφωνος. Εντούτοις, στη βάση του διαχωρισμού των ομοσπονδιακών πυλώνων βάσει και της γλώσσας, στις Βρυξέλλες, πέραν του ότι οι πολίτες εξυπηρετούνται και στα φλαμανδικά και στα γαλλικά, λειτουργούν δύο διαφορετικά εκπαιδευτικά συστήματα και δύο διαφορετικά πολιτιστικά συστήματα.

Το περίπλοκο ομοσπονδιακό μοντέλο του Βελγίου μπορεί να είναι δαιδαλώδες, έχει ωστόσο ως βάση του την αρχή της ισοτιμίας, όπου η αρχή της απλής πληθυσμιακής πλειοψηφίας δεν είναι κυρίαρχη. Το σύστημα διαθέτει τέτοιους μηχανισμούς, ώστε να αποκλείεται η δυνατότητα της μίας κοινότητας να επιβληθεί έναντι της άλλης. Χαρακτηριστκό είναι το γεγονός ότι παρά το ότι οι Φλαμανδοί αποτελούν τη μεγάλη πλειοψηφία της χώρας, εντούτοις το σύνταγμα προβλέπει την ισότιμη εκπροσώπηση των εθνοτικών ομάδων στο Υπουργικό Συμβούλιο. Απαιτούνται ειδικές πλειοψηφίες για πολλές συνταγματικές και θεσμικές αλλαγές, ενώ χαρακτηριστική είναι η διαδικασία «συναγερμού». Ο μηχανισμός επιτρέπει σε μία εθνοτική ομάδα να αναστείλει προσωρινά τη νομοθετική διαδικασία όταν θεωρεί ότι απειλούνται ζωτικά της συμφέροντα. Πρόκειται ουσιαστικά για το μηχανισμό για τον οποίο φημίζεται η συχνότητα με την οποία το Βέλγιο βρίσκεται σε πολιτικά αδιέξοδα, που όμως ούτε ανατρέπουν την τάξη και την εύρυθμη λειτουργία της χώρας, αλλά ούτε και την καθημερινότητα των πολιτών ή την ενότητα του κράτους.

Μέσα από την αρχή της αποκλειστικής κατανομής αρμοδιοτήτων, το Βέλγιο έχει καταφέρει να μετατρέψει την πολυπλοκότητα του συστήματός σε ενοποιητικό στοιχείο. Η κάθε αρμοδιότητα ή εξουσία στη χώρα ανήκει αποκλειστικά σε ένα επίπεδο ομοσπονδιακής μονάδας, χωρίς να υπάρχει μία γενική ιεραρχία που να επιτρέπει στο κεντρικό κράτος να ποδηγετήσει τις περιφέρειες ή τις κοινότητες, και άρα τις εθνοτικές ομάδες του βελγικού πληθυσμού. Κάθε ομοσπονδιακή μονάδα είναι κυρίαρχη σε ό,τι αφορά τις αρμοδιότητες που τις αναθέτει το σύνταγμα, το οποίο διαθέτει πρόνοιες που επιβάλλουν το στενό συντονισμό και συνεργασία μεταξύ των κυβερνήσεων και των κοινοβουλίων του κεντρικού κράτους, των περιφερειών και των κοινοτήτων, ώστε να παραμένει πάντοτε σαφής ο διαχωρισμός των αρμοδιοτήτων για να αποφεύγονται οι συγκρούσεις σε ζητήματα που το επικαλύπτει το άλλο.

 Η αναφορά του Ολλανδοαμερικανού στοχαστή Άρεντ Λίπχαρτ ότι «το Βέλγιο νομιμοποιείται να ισχυριστεί ότι είναι το πιο ενδεδειγμένο είδος της δημοκρατίας που είναι κατάλληλο για βαθιά διαιρεμένες κοινωνίες στον σύγχρονο κόσμο», όχι μόνο είναι εύστοχη, αλλά υποδεικνύει γιατί διαχρονικά αποτελεί παράδειγμα στις διαπραγματεύσεις για επίλυση του κυπριακού.