Το Συμβούλιο Παρακολούθησης Κυβερνητικού Έργου του ΔΗΣΥ είναι δεδηλωμένα εμπνευσμένο από την πολιτική παράδοση του σκιώδους υπουργικού συμβουλίου. Πώς συγκρίνεται με κάτι τέτοιο;
Η ύπαρξη των λεγόμενων σκιωδών υπουργικών συμβουλίων παρουσιάζεται κυρίως σε κοινοβουλευτικά συστήματα δημοκρατίας, με πρώτη διδάξασα τη Μεγάλη Βρετανία. Ενδεικτικά, πρόκειται για θεσμό που αφορά την αξιωματική αντιπολίτευση, και ο οποίος είναι πιο εμπεδωμένος σε μέλη της κοινοπολιτείας με παρόμοια συστήματα διακυβέρνησης όπως η Αυστραλία, η Νέα Ζηλανδία, ο Καναδάς και η Νότιος Αφρική. Συναντάται ωστόσο και σε πιο υβριδικά συστήματα, όπως η Γαλλία. Η συγκεκριμένη παράδοση, αν και δεν εφαρμόζεται παντού με τον ίδιο τρόπο, έχει εντούτοις κάποιες συγκεκριμένες αρχές που είναι ίδιες ή όμοιες παντού.
Σε αυτή την πολιτική παράδοση παραπέμπει και το Συμβούλιο Παρακολούθησης Κυβερνητικού Έργου που λάνσαρε ως νέα Πρόεδρος του ΔΗΣΥ η Αννίτα Δημητρίου. Μετά από ενάμιση περίπου χρόνο λειτουργίας του Συμβουλίου Παρακολούθησης Κυβερνητικού Έργου του ΔΗΣΥ, το δείγμα είναι πλέον επαρκές για να εξαχθούν τα πρώτα συμπεράσματα για τη λειτουργία του και πως συγκρίνεται με άλλα πρότυπα σκιωδών υπουργικών συμβουλίων. Το ερώτημα που προκύπτει είναι κατά πόσο το Συναγερμικό shadow cabinet ανταποκρίνεται στις βασικές αρχές ενός σκιώδους υπουργικού συμβουλίου, ή αν τελικώς ο τρόπος λειτουργίας του παραπέμπει περισσότερο σε ένα μηχανισμό συσπείρωσης γύρω από την ηγεσία του και δη την Αννίτα Δημητρίου. Ειδικά, αν δει κανείς τη συγκρότηση και τη σύνθεσή του όπως προκύπτει μετά και από τις τελευταίες προσθήκες που έγιναν.
Τα διδάγματα μιας παράδοσης 150 χρόνων
ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
Σινσινάτι: Λύγισε τη Ραχίμοβα και προκρίθηκε στους «32» η Σάκκαρη
Η Μίλαν του Αμορίμ έβαλε τεσσάρα στη Γιουνάιτεντ
Η πρώτη πρώιμη μορφή μίας σκιώδους κυβέρνησης εμφανίζεται στα μέσα της δεκαετίας του 1870, όταν ο William Ewart Gladstone, ως ηγέτης των Φιλελευθέρων οργανώνει γύρω του μια ομάδα κορυφαίων στελεχών με σκοπό να ασκήσουν αυτό που σήμερα γνωρίζουμε στις κοινοβουλευτικές δημοκρατίες ως αξιωματική αντιπολίτευση. Η ιδέα πίσω από αυτή την εξέλιξη ήταν ότι η αντιπολίτευση πρέπει να διαθέτει μια ηγετική ομάδα που να μπορεί να λειτουργήσει ως εναλλακτική κυβέρνηση. Στις αρχές του 20ου αιώνα η ιδέα άρχισε να παίρνει τη μορφή με την οποία τη γνωρίζουμε σήμερα, δηλαδή το κάθε ένα από τα κορυφαία κοινοβουλευτικά στελέχη της αντιπολίτευσης αποκτούν χαρτοφυλάκια και λειτουργούν ως κοινοβουλευτικοί εκπρόσωποι του κόμματος τους για το χαρτοφυλάκιο που έχουν αναλάβει. Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο όρος shadow cabinet είχε ήδη εδραιωθεί και πήρε την τελική του μορφή. Το κάθε ηγετικό στέλεχος του κόμματος της αντιπολίτευσης αποκτά χαρτοφυλάκιο αντίστοιχο με τους υπουργούς της κυβέρνησης, με σκοπό να ασκεί ο καθένας έλεγχο στον αντίστοιχο υπουργό.
Φυσιολογικά η βρετανική πρακτική εξαπλώθηκε και σε άλλα μέλη της Κοινοπολιτείας όπου υφίστατο η κοινοβουλευτική δημοκρατία, δηλαδή σε ανεξάρτητα κράτη που ήταν αποικίες των Βρετανών. Καναδάς, Νότιος Αφρική, Νέα Ζηλανδία και Αυστραλία είναι χαρακτηριστικά παραδείγματα. Αν και υπάρχουν παραλλαγές οι βασικές παράμετροι είναι ίδιες παντού. Η πρακτική σήμερα εφαρμόζεται και σε προεδρευόμενες δημοκρατίες όπως είναι η Τουρκία, η Νιγηρία και οι Φιλιππίνες, αλλά πολύ περισσότερο ως κομματική πολιτική πρακτική παρά ως ένα θεσμικό όργανο του πολιτικού συστήματος. Ο λόγος είναι απλός. Ενώ στα προεδρικά συστήματα ο κοινοβουλευτισμός δεν είναι θεσμικά συνδεδεμένος με την προεδρία του κράτους, στα κοινοβουλευτικά συμβαίνει το αντίθετο. Η ηγεσία του κράτους και άρα η διακυβέρνησή του εξαρτάται από την κοινοβουλευτική πλειοψηφία, και άρα η αντιπολίτευση καθίσταται αξιωματική.
Οι γενικές παράμετροι της σκιώδους κυβέρνησης
Σε κάθε περίπτωση, υπάρχουν οκτώ βασικές παράμετροι που συναντά κανείς οπουδήποτε εφαρμόζεται ο θεσμός της σκιώδους κυβέρνησης.
- Αποτελεί το κύριο όχημα άσκησης αντιπολίτευσης προς την κυβέρνηση, από το βασικό αντιπολιτευτικό κόμμα, και όχι σε οποιοδήποτε κόμμα τυγχάνει να μην βρίσκεται στην κυβέρνηση.
- Σχηματίζει τον καθρέφτη της κυβέρνησης, υπό την έννοια ότι κάθε υπουργός έχει τον αντίστοιχο σκιώδη υπουργό με το ίδιο χαρτοφυλάκιο.
- Κάθε σκιώδης υπουργός έχει συγκεκριμένο χαρτοφυλάκιο, της θεματολογίας του οποίου είναι ο πολιτικός υπεύθυνος και εκπρόσωπος για το κόμμα του.
- Στα καθήκοντα των σκιωδών υπουργών είναι ο συστηματικός έλεγχος της κυβέρνησης στον τομέα ευθύνης τους.
- Οι σκιώδεις υπουργοί είναι επίσης υπεύθυνοι για τη χάραξη της πολιτικής του κόμματός τους για το χαρτοφυλάκιό τους, προβαίνοντας σε εναλλακτικές προτάσεις από αυτές της κυβέρνησης.
- Τα σκιώδη υπουργικά συμβούλια είναι ουσιαστικά «κυβερνήσεις σε αναμονή», αγγλιστί «government in waiting», με τους σκιώδεις υπουργούν να αποτελούν δυνητικά τους υποψήφιους υπουργούς της αντιπολίτευσης σε περίπτωση ανάληψης της εξουσίας.
- Ένα σκιώδες υπουργικό συμβούλιο, δρα υπό τον αρχηγό του κόμματος, δηλαδή της αξιωματικής αντιπολίτευσης (leader of the opposition), ο οποίος αποτελεί τον εν δυνάμει ηγέτη της χώρας.
- Μία σκιώδης κυβέρνηση λειτουργεί ως ένα σώμα, που εργάζεται για να εφαρμόσει ένα συγκεκριμένο ενιαίο πολιτικό όραμα, όπως θα έκανε αν αύριο γινόταν κυβέρνηση.
Η περίπτωση της Κύπρου
Η Κύπρος, αποτελεί προεδρευόμενη δημοκρατία, και άρα ο ηγέτης του κράτους δεν συνδέεται θεσμικά με τη Βουλή των Αντιπροσώπων στο πλαίσιο της διάκρισης της εκτελεστικής, της νομοθετικής και της δικαστικής εξουσίας. Σήμερα, η ΔΗΠΑ, που δεν είναι κοινοβουλευτικό κόμμα έχει δύο Υπουργούς, ενώ το ΔΗΚΟ που είναι η τέταρτη κοινοβουλευτική δύναμη, έχει τέσσερεις. Άρα ενώ η εξουσία του Προέδρου της Δημοκρατίας παραμένει συνταγματικά κατοχυρωμένη, τα κόμματα που τον στηρίζουν δεν σχηματίζουν πλειοψηφία στη Βουλή, όπως ακριβώς συνέβαινε επί θητείας Νίκου Αναστασιάδη.
Την ίδια, ώρα τα δύο μεγαλύτερα της χώρας ανήκουν επίσημα στην αντιπολίτευση. Στην παρούσα παραδοξότητα όπου οι δύο αντίθετοι πολιτικοί πόλοι βρίσκονται ταυτόχρονα εκτός κυβέρνησης, κανείς από τους δύο δε μπορεί να υποστηρίξει ότι αποτελεί την αξιωματική αντιπολίτευση. Γιατί στις εκλογές του 2028, η παρούσα συνθήκη μπορεί να παραμείνει ως έχει. Δεν είναι θέσφατο ότι ένα από τα δύο κόμματα θα αποτελέσει κυβέρνηση, και άρα εγείρεται το ερώτημα, ποιο από τα δύο κόμματα θα μπορούσε να ασκήσει το ρόλο του σκιώδους υπουργικού συμβουλίου. Παρόλα αυτά, όπως έπραξε ο ΔΗΣΥ το ίδιο θα μπορούσε να πράξει και το ΑΚΕΛ χωρίς να χρειάζεται το ένα από τα δύο κόμματα αναγκαστικά να πείσει ποιο είναι η αξιωματική αντιπολίτευση. Αυτό είναι συναντά κανείς σε άλλες προεδρευόμενες δημοκρατίες όπως η Τουρκία, όπου ο σχηματισμός σκιωδών κυβερνήσεων από τα κόμματα ενεργούν ως παράδειγμα προς το λαό για το πως οραματίζονται τη χώρα.
Shadow Cabinet ή μηχανισμός συσπείρωσης;
Πληροί τα κριτήρια το Συμβούλιο Παρακολούθησης Κυβερνητικού Έργου του ΔΗΣΥ; Και ναι και όχι. Αρχικά αξίζει να αναφερθεί ότι από μόνο του το γεγονός ότι για πρώτη φορά βλέπουμε κάτι τέτοιο στη χώρα, αποτελεί καινοτομία, όπως καινοτόμο είναι υπό την έννοια ότι σκιώδεις κυβερνήσεις δεν συνηθίζονται στις προεδρευόμενες δημοκρατίες.
Σε ό,τι αφορά την αντιστοιχία Υπουργείων και Υφυπουργείων με τα μέλη του Συμβουλίου, υπάρχει ξεκάθαρη ασυμφωνία. Υπάρχουν 11 Υπουργεία και 6 Υφυπουργεία. Στο Συναγερμικό Shadow, έχουν συγκροτηθεί 23 χαρτοφυλάκια. Σκιώδεις υπεύθυνοι των χαρτοφυλακίων αυτών δεν αποτελούν βουλευτές, αλλά τουναντίον, όσοι βρισκόντουσαν στο Συμβούλιο και εκλέχθηκαν, αποχώρησαν για να παραχωρήσουν τη θέση τους, σε αρκετές περιπτώσεις σε υποψήφιους των πρόσφατων εκλογών που δεν εκλέχθηκαν.
Σε αντίθεση με την συνήθη πρακτική και παρά την πρόνοια του άρθρου 14 του καταστατικού του ΔΗΣΥ που ορίζει ότι του Συμβουλίου προεδρεύει ο Πρόεδρος του κόμματος και εκπροσωπείται από τον Πρόεδρο του κόμματος, η συγκρότηση του Συμβουλίου δε θυμίζει ένα τυπικό σκιώδες υπουργικό. Σύμφωνα με το καταστατικό, εν τη απουσία του Προέδρου του κόμματος, προεδρεύει ο Συντονιστής ο οποίος μάλιστα μπορεί να εκπροσωπεί το Συμβούλιο ταυτόχρονα με τον Πρόεδρο του κόμματος και ασχέτως της απουσίας του.
Ταυτόχρονα με το Συμβούλιο, στον ΔΗΣΥ υπάρχουν και οι Γραμματείες Πολιτικής οι οποίες ναι μεν λειτουργούν σε ένα πλαίσιο αλληλουχίας και συγκοινωνούντων δοχείων με το Συμβούλιο, χωρίς όμως οι Επίτροποι των Γραμματείων να υποκαθίστανται από τα μέλη του Συμβουλίου. Άρα, με βάση το ίδιο το καταστατικό του ΔΗΣΥ, οι σκιώδεις υπουργοί του δεν προΐστανται επί των τομέων πολιτικής στο κόμμα, την ίδια ώρα που τα ηγετικά στελέχη του κόμματος κατέχουν είτε κοινοβουλευτικά είτε άλλα κομματικά αξιώματα.
Παράλληλα, παρά τις δημόσιες παρεμβάσεις του Συμβουλίου, επειδή αυτές γίνονται εξωκοινοβουλευτικά, δεν έχουν την ίδια αξιωματική βαρύτητα με αυτή των βουλευτών, οι οποίοι θα μπορούσαν να αναλάβουν ρόλους σκιωδών υπουργών, δεδομένης της συμμετοχής τους σε κοινοβουλευτικές επιτροπές που ως γνωστόν χωρίζονται σε πολύ παρόμοια πλαίσια, αντίστοιχα με τα υπουργεία και υφυπουργεία.
Σημειώνεται παράλληλα, ότι η Πρόεδρος του ΔΗΣΥ, αποτελεί ταυτόχρονα και Πρόεδρο της Βουλής, την δεύτερη τη τάξει πολίτη του κράτους, και αντικαταστάτρια του Προέδρου της Δημοκρατίας εν τη απουσία του, κάτι που καθιστά αυτόματα δυσλειτουργικό ή τουλάχιστον ελλιπές ή προβληματικό το εγχείρημα. Ειδικότερα αν σκεφτεί κανείς ότι η ηγέτιδα του κόμματος καλείται σε κάποιες χρονικές περιόδους και να ασκεί αντιπολίτευση και να υποκαθιστά την κυβέρνηση.
Ευλόγως τίθεται το ερώτημα λοιπόν εάν το Συμβούλιο αποτελεί όντως ένα shadow cabinet στο πλαίσιο των διεθνών προτύπων ή αν απλώς αποτελεί ένα όχημα συσπείρωσης γύρω από την ηγεσία του κόμματος και ειδικότερα της Αννίτας Δημητρίου ενόψει. Ιδιαίτερα αν δει κανείς τα πρόσωπα που έχουν διοριστεί το τελευταίο διάστημα όπως και το γεγονός ότι πολλά χαρτοφυλάκια έχουν «εφευρεθεί» για να διανεμηθούν σε άτομα της εμπιστοσύνης της Προέδρου, ή ακόμα και σε άτομα που ενδεχομένως να δυσαρεστήθηκαν από το αποτέλεσμα των βουλευτικών εκλογών. Όλα αυτά ενόψει Προεδρικών εκλογών, με τον ανταγωνισμό εντός κόμματος για το ποιος θα πάρει το χρίσμα για το 2028 να παρατείνει την εσωστρέφεια εντός του κόμματος.
