Η νέα γλώσσα της περιφερειακής ηγεμονίας και τι σημαίνουν όλα αυτά για την Κύπρο
Από τη Συρία και το κουρδικό ζήτημα μέχρι τις νέες στρατιωτικές συμφωνίες με ισχυρά μουσουλμανικά κράτη, το τελευταίο χρονικό διάστημα η Τουρκία επιχειρεί με έντονο τρόπο να επαναπροσδιορίσει τη θέση της στη Μέση Ανατολή. Πίσω από τις επιμέρους πρωτοβουλίες διαμορφώνεται μια ευρύτερη στρατηγική. Πρόκειται για μια πιο ζωηρή αναζήτηση περιφερειακής πρωτοκαθεδρίας σε μια περίοδο ανατροπής των ισορροπιών ισχύος, εντεινόμενης ισραηλινής επιθετικότητας, αλλά και σχετικής αβεβαιότητας για τον μελλοντικό ρόλο των ΗΠΑ στην περιοχή μας.
Βασικές πρωτοβουλίες αναδίπλωσης της επιρροής της Τουρκίας
Από το 2023 μέχρι και σήμερα, η Άγκυρα έκανε αρκετά βήματα προς την προαναφερθείσα κατεύθυνση. Ωστόσο θα μπορούσε να λεχθεί ότι τέσσερις κινήσεις είναι αυτές που αποτυπώνουν με συγκεκριμένο τρόπο τη στρατηγική στόχευση της κυβέρνησης Ερντογάν. Η πρώτη αφορά το κουρδικό ζήτημα. Η διαδικασία που προβάλλεται με το σύνθημα «Τουρκία χωρίς τρομοκρατία» δεν περιορίζεται στην αλλαγή των κοινωνικών ισορροπιών της χώρας. Η Άγκυρα επιδιώκει παράλληλα να περιορίσει τις ένοπλες κουρδικές οργανώσεις και να διαμορφώσει ευνοϊκότερους συσχετισμούς στη Συρία και στο Ιράκ. Η προοπτική μιας «περιοχής χωρίς τρομοκρατία» – όπως είναι η πρόσφατη επέκταση του συνθήματος – συνδέει την εσωτερική ασφάλεια με την αναδιοργάνωση της περιφερειακής τάξης πραγμάτων.
Η δεύτερη σημαντική κίνηση είναι η δημιουργία της «Περιφερειακής Τετραμερούς» (R4), ενός μηχανισμού διπλωματικής συνεργασίας μεταξύ Τουρκίας, Αιγύπτου, Σαουδικής Αραβίας και Πακιστάν. Οι επαφές τους, που απέκτησαν οργανωμένη μορφή τον Μάρτιο του 2026, αποσκοπούν στον συντονισμό απέναντι στις περιφερειακές κρίσεις και στην ενίσχυση της διαπραγματευτικής τους παρουσίας.
Η τρίτη είναι η «Συμμαχία της Μέκκας». Τον Αύγουστο του 2026, Τουρκία, Πακιστάν και Σαουδική Αραβία υπέγραψαν συμφωνία συλλογικής άμυνας, με πρόνοια αντίστοιχης λογικής προς το άρθρο 5 του ΝΑΤΟ: μια εξωτερική ένοπλη επίθεση εναντίον ενός μέλους αντιμετωπίζεται ως επίθεση εναντίον όλων. Η συμφωνία εγκρίθηκε από την τουρκική Εθνοσυνέλευση τον Νοέμβριο. Η τέταρτη είναι η «Συμμαχία του Μπεντίρ», με τη συμμετοχή Τουρκίας, Κατάρ, Πακιστάν και Ινδονησίας. Το μνημόνιο συνεργασίας του Οκτωβρίου 2026 αφορά την αμυντική βιομηχανία, την κοινή παραγωγή οπλικών συστημάτων, την τεχνολογική ανάπτυξη και τις στρατιωτικές δυνατότητες. Δεν πρόκειται για συμφωνία συλλογικής άμυνας αντίστοιχη της Μέκκας, αλλά για ένα πλαίσιο συνεργασίας στο πεδίο της στρατιωτικής βιομηχανίας.
Οι τέσσερις πρωτοβουλίες έχουν διαφορετικό χαρακτήρα, αλλά συγκλίνουν σε δύο αλληλένδετους στόχους. Ο πρώτος είναι η συγκρότηση νέων περιφερειακών μηχανισμών ασφάλειας υπό την καθοδήγηση και τον έλεγχο της Τουρκίας. Ο δεύτερος είναι η ενίσχυση των προοπτικών της Άγκυρας για εξεύρεση νέων αγορών για την σταθεροποίηση και αύξηση της κερδοφορίας της ενισχυόμενης στρατιωτικής της βιομηχανίας.
Ποια είναι, όμως, η ιδεολογική αντίληψη που συνδέει αυτές τις κινήσεις; Και γιατί η Τουρκία διεκδικεί σήμερα έναν ιδιαίτερο ρόλο στον καθορισμό της περιφερειακής τάξης πραγμάτων;
Ένα μέρος της απάντησης φωτίζεται από μια έννοια που αποκτά κεντρική θέση στη διπλωματική γλώσσα της Άγκυρας. Πρόκειται για την έννοια της «περιφερειακής κυριότητας» ή «περιφερειακής ιδιοκτησίας». Ο υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν, είναι το πρόσωπο που επανάφερε την έννοια αυτή σε μια προσπάθεια να θεωρητικοποιήσει την αναζωογόνηση του ενδιαφέροντος της Τουρκίας για μεγιστοποίηση της περιφερειακής επιρροής. Ο Φιντάν υποστηρίζει ότι τα περιφερειακά προβλήματα πρέπει πρωτίστως να αντιμετωπίζονται από τα ίδια τα κράτη της περιοχής. Οι παρεμβάσεις εξωτερικών μεγάλων δυνάμεων, σύμφωνα με αυτή την αντίληψη, συχνά επιδεινώνουν τις κρίσεις αντί να τις επιλύουν. Επομένως, απαιτούνται ισχυρότεροι περιφερειακοί θεσμοί, συνεργασίες και μηχανισμοί ασφάλειας.
Η λογική αυτή θυμίζει μια χαρακτηριστική λαϊκή τουρκική έκφραση «εμείς αρκούμε στους εαυτούς μας». Είναι μια μεταφορική έκφραση της ιδέας της συλλογικής αυτάρκειας από το εθνικό στο περιφερειακό επίπεδο. Τα κράτη μιας περιοχής καλούνται να στηριχθούν στις δικές τους δυνάμεις, αντί να αναζητούν διαρκώς λύσεις από εξωτερικούς προστάτες. Ωστόσο, η έννοια της «περιφερειακής κυριότητας» παρουσιάζει μια ουσιώδη αμφισημία.
Άλλο είναι να αναλαμβάνεις την ευθύνη για μια περιοχή και άλλο να διεκδικείς το δικαίωμα να αποφασίζεις για αυτήν. Η τουρκική έννοια δεν παραπέμπει υποχρεωτικά σε νομική ιδιοκτησία. Περιγράφει περισσότερο μια ενεργητική σχέση προστασίας, ευθύνης και διεκδίκησης αρμοδιότητας. Μπορεί επομένως να σημαίνει συλλογική συνεργασία, αλλά και την αξίωση ενός ισχυρότερου κράτους να αναγνωρίζεται ως προνομιακός διαχειριστής των περιφερειακών υποθέσεων. Είναι σε αυτό το επίπεδο συνεπώς, που η «περιφερειακή κυριότητα» επανέρχεται έντονα ως μια αναζήτηση ηγεμονίας από πλευράς της Άγκυρας.
Η σύντομη ιστορία των αυτοπροσδιορισμών της Τουρκίας
Η αντίληψη αυτή δεν εμφανίστηκε από το πουθενά. Από τη δεκαετία του 1990, η Τουρκία αναζητεί πιο έντονα διαφορετικούς και πειστικούς τρόπους περιγραφής της θέσης της στον κόσμο. Η επιδίωξη της αυτή δεν είναι άσχετη με την βαθιά κοινωνική αλλαγή που βίωσε η ίδια η χώρα, αλλά και γενικότερα η περιφέρεια με το τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Αρχικά παρουσιάστηκε ως «χώρα-γέφυρα» μεταξύ Ανατολής και Δύσης, ως «χώρα-πρότυπο» για τον μουσουλμανικό κόσμο και ως παράγοντας πολιτισμικής σύνδεσης. Μετέπειτα, ιδιαίτερα κατά την περίοδο του ΑΚΡ, ενισχύθηκε η αντίληψη του «κεντρικού κράτους». Δηλαδή μιας δύναμης που δεν περιορίζεται να συνδέει άλλους γεωπολιτικούς χώρους, αλλά διεκδικεί να διαμορφώνει η ίδια τις εξελίξεις.
Η σημερινή «περιφερειακή κυριότητα» αποτελεί συνέχεια αλλά και μετασχηματισμό αυτών των αντιλήψεων. Η Τουρκία δεν παρουσιάζεται πλέον απλώς ως πρότυπο προς μίμηση ή ως φυσικός ηγέτης. Εμφανίζεται ως ο απαραίτητος οργανωτής της περιφερειακής συνεργασίας. Το ηγεμονικό στοιχείο σε αυτή τη διεκδίκηση βρίσκεται στην εξής προσέγγιση της Άγκυρας: όχι στην αφ’ υψηλού αντιμετώπιση των γειτονικών περιοχών, αλλά ναι στην υπογράμμιση της υπεροχής της Τουρκίας. Εδώ βρίσκεται το κλειδί της ανανεωμένης επιθυμίας για στρατηγική αυτονομία. Η Άγκυρα δεν διεκδικεί απαραίτητα το δικαίωμα να διοικεί τα γειτονικά κράτη. Διεκδικεί όμως να αναγνωρίζεται ως αναντικατάστατος παράγοντας στη διαχείριση των προβλημάτων τους.
Η έννοια της «περιφερειακής κυριότητας» αποκτά έτσι τέσσερις βασικές ιδεολογικές διαστάσεις. Πρώτον, την περιφερειοποίηση της στρατηγικής αυτονομίας. Η Τουρκία επιδιώκει να περιορίσει την εξάρτηση των γειτονικών περιοχών από τη Δύση, χωρίς απαραίτητα να αποκλείει τη συνεργασία μαζί της. Στόχος είναι να μην μπορεί κανένας εξωτερικός παράγοντας να αποφασίζει για την περιοχή παρακάμπτοντας την Άγκυρα. Δεύτερον, την ιστορική και πολιτισμική νομιμοποίηση. Η οθωμανική κληρονομιά, οι πολιτισμικές ομοιότητες, οι εθνοτικές και θρησκευτικές συγγένειες επιστρατεύονται για να θεμελιώσουν την αξίωση ενός ιδιαίτερου τουρκικού ρόλου. Τρίτον, τη μετάβαση από τη ρητή ηγεμονική αξίωση στη γλώσσα της συνεργασίας. Η Τουρκία εμφανίζεται ως εισηγητής της περιφερειακής συνεννόησης και τα υπόλοιπα κράτη ως ισότιμοι εταίροι. Ωστόσο, η ρητορική ισότητα δεν καταργεί τις πραγματικές ανισότητες ισχύος. Τέταρτον, τη νομιμοποίηση της προστατευτικής λειτουργίας. Η Άγκυρα παρουσιάζει την ενίσχυση της παρουσίας της ως αναγκαία για τη σταθερότητα, την ασφάλεια και την προστασία των περιφερειακών συμφερόντων.
Αυτές οι ιδεολογικές επιδιώξεις αποκτούν υλική υπόσταση μέσα από τις τεχνολογικές και στρατιωτικές δυνατότητες της Τουρκίας. Η αμυντική βιομηχανία δεν αποτελεί απλώς πηγή εξαγωγικών εσόδων. Η βασική στόχευση είναι να μπορεί να δημιουργεί μακροχρόνιες σχέσεις εξάρτησης, συνεργασίας και πολιτικής επιρροής.
Ο ανταγωνισμός με το Ισραήλ προσδίδει στη στρατηγική αυτή πρόσθετη σημασία. Απέναντι σε μια ισραηλινή πολιτική με βασικό χαρακτηριστικό την αποσταθεροποίηση της περιοχής, η Τουρκία επιδιώκει να προβάλλει την οικοδόμηση ισχυρών και συγκεντρωτικών εξουσιών, περιφερειακών συμμαχιών και μηχανισμών συλλογικής ασφάλειας, ως ένα αντίβαρο. Δεν πρόκειται, ωστόσο, για δύο πλήρως διαμορφωμένα και ομοιογενή στρατόπεδα. Οι χώρες της περιοχής διατηρούν διαφορετικά συμφέροντα, ενώ η συνεργασία με την Τουρκία δεν συνεπάγεται αυτομάτως μια άμεση αντιπαράθεση με το Ισραήλ. Επομένως, η περιφερειακή κυριότητα μπορεί να ερμηνευθεί ως μια νέα γλώσσα αναζήτησης ηγεμονίας. Μιας ηγεμονίας που περιλαμβάνει την ίδια στιγμή την μείωση της έντασης άμεσης υποταγής, αλλά και τη διεκδίκηση πρωτοκαθεδρίας μέσω της συνεργασίας, της προστασίας και της αναγνώρισης.
Τι σημαίνουν όλα αυτά για την Κύπρο;
Η Κυπριακή Δημοκρατία δεν βρίσκεται έξω από αυτούς τους ανταγωνισμούς. Η εμβάθυνση της εξάρτησης της από το Ισραήλ δεν συνεπάγεται αυτομάτως αποτελεσματική αποτροπή της Τουρκίας. Αντίθετα, μπορεί να αξιοποιείται από την Άγκυρα ως πρόσθετο επιχείρημα για τη στρατιωτική και πολιτική ενίσχυση της παρουσίας της στην Ανατολική Μεσόγειο και στην κατεχόμενη Κύπρο.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η συνεργασία της Κυπριακής Δημοκρατίας με το Ισραήλ προκαλεί την επεκτατική πολιτική της Τουρκίας. Αυτή έχει βαθύτερες ιστορικές και στρατηγικές ρίζες. Σημαίνει όμως ότι η αποτελεσματικότητα των επιλογών της Κυπριακής Δημοκρατίας πρέπει να αξιολογείται με βάση τις πραγματικές περιφερειακές ισορροπίες και όχι μόνο τις διμερείς συμμαχίες. Το κρίσιμο ερώτημα για την Κύπρο δεν είναι απλώς με ποιον συνεργάζεται, αλλά ποια περιφερειακή τάξη διαμορφώνεται γύρω της, ποιος διεκδικεί το δικαίωμα να καθορίζει τους κανόνες της και με ποιο περιεχόμενο.
Νίκος Μούδουρος
Επίκουρος Καθηγητής, Τμήμα Τουρκικών και Μεσανατολικών Σπουδών
Πανεπιστήμιο Κύπρου