Τριακόσια χρόνια μετά την έκδοσή τους παραμένουν παγκοσμίως αγαπητά, πώς όμως η σκοτεινή σάτιρα του Τζόναθαν Σουίφτ έγινε παιδικό ανάγνωσμα;
«Λαέ της Λιλιπούπολης, σήκωσε πια παντιέρα», τραγουδούσαν οι κάτοικοι της φανταστικής πόλης στη θρυλική παιδική ραδιοφωνική σειρά «Εδώ Λιλιπούπολη», που δημιουργήθηκε στο Τρίτο Πρόγραμμα της Ελληνικής Ραδιοφωνίας, την περίοδο που διευθυντής του ήταν ο Μάνος Χατζιδάκις. Μια σειρά που, πίσω από το χιούμορ και τη φαντασία, έκρυβε αιχμηρά πολιτικά σχόλια, απευθυνόμενη εξίσου σε μικρούς και μεγάλους.
Πολύ πριν από τη Λιλιπούπολη, όμως, υπήρχε η Λιλιπούτη του Τζόναθαν Σουίφτ. Όταν ο συγγραφέας δημοσίευσε Τα Ταξίδια του Γκιούλιβερ το 1726, δεν είχε σκοπό να ψυχαγωγήσει τα παιδιά. Ήθελε να εκθέσει την ανθρώπινη ματαιοδοξία, την πολιτική υποκρισία, τη διαφθορά και τη βία που κρύβονται πίσω από τον πολιτισμό.
Τριακόσια χρόνια αργότερα, το BBC εξετάζει πώς ένα από τα πιο αιχμηρά σατιρικά έργα της αγγλικής λογοτεχνίας κατέληξε να αντιμετωπίζεται ως μια αθώα ιστορία φαντασίας.
ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
Ένα βιβλίο που δεν γράφτηκε για να μας διασκεδάσει
Ο Σουίφτ είχε δηλώσει ότι στόχος του ήταν να ενοχλήσει τον κόσμο και όχι να τον διασκεδάσει. Και το βιβλίο του ανταποκρινόταν πλήρως σε αυτή την πρόθεση.
Πέρα από τους Λιλιπούτιους και τους γίγαντες, ο Γκιούλιβερ συναντά επιστήμονες που πραγματοποιούν παράλογα και βασανιστικά πειράματα σε ζώα, αλλά και μια κοινωνία ομιλούντων αλόγων, των Χουίνχνμ, που συζητούν ψύχραιμα το ενδεχόμενο εξόντωσης των Γιαχού, ενός ανθρωπόμορφου είδους.
Στο τέλος των περιπλανήσεών του, ο ίδιος ο Γκιούλιβερ έχει αναπτύξει τόσο βαθιά απέχθεια για τους ανθρώπους, ώστε προτιμά να περνά τον χρόνο του με ένα άλογο παρά με την οικογένειά του.
«Ο Σουίφτ ήθελε τα Ταξίδια του Γκιούλιβερ να αποτελούν μια σειρά από σατιρικές επιθέσεις στην ανθρωπότητα, όχι μια περιπέτεια», εξηγεί στο BBC η Άμπιγκεϊλ Γουίλιαμς, καθηγήτρια Αγγλικής Φιλολογίας στο King’s College του Λονδίνου.
Το παράδοξο είναι ότι ο συγγραφέας, επιχειρώντας να παρωδήσει τις δημοφιλείς ταξιδιωτικές αφηγήσεις της εποχής του, δημιούργησε τελικά μία από τις διασημότερες ιστορίες περιπέτειας.
Οι πρώτες περικοπές άρχισαν πριν από 300 χρόνια
Η αλλοίωση του έργου δεν αποτελεί σύγχρονο φαινόμενο. Ξεκίνησε σχεδόν ταυτόχρονα με την κυκλοφορία του.
Ο πρώτος εκδότης του, Μπέντζαμιν Μοτ, παρενέβη στο κείμενο, περιορίζοντας ορισμένες από τις πιο προκλητικές πολιτικές αναφορές και προσθέτοντας υπερασπιστικά σχόλια για τη βασίλισσα Άννα.
Παράλληλα, η μεγάλη εμπορική επιτυχία του βιβλίου οδήγησε στην κυκλοφορία φθηνότερων και συντομευμένων εκδόσεων, οι οποίες βρήκαν απροσδόκητα θερμή ανταπόκριση στα παιδιά.
Η καθοριστική αλλαγή ήρθε το 1776, όταν ο εκδότης Φράνσις Νιούμπερι παρουσίασε μια ακόμη πιο περιορισμένη εκδοχή. Από αυτήν απουσίαζαν εντελώς η Λαπούτα, με τους επιστήμονες που επιχειρούσαν να εξαγάγουν ηλιακές ακτίνες από αγγούρια, και η χώρα των Χουίνχνμ, όπου ο Σουίφτ διατύπωνε την πιο σκοτεινή κριτική του για την ανθρώπινη φύση.
Απέμειναν κυρίως οι περιπέτειες του Γκιούλιβερ ανάμεσα στους μικροσκοπικούς Λιλιπούτιους και τους γιγάντιους κατοίκους της Μπρόμπντινγκναγκ.
Η πολιτική σάτιρα άρχισε σταδιακά να υποχωρεί μπροστά στο θέαμα.
Οι Βικτωριανοί δεν άντεχαν τον πραγματικό Γκιούλιβερ
Τον 19ο αιώνα, η μεταμόρφωση του βιβλίου απέκτησε και ηθική διάσταση. Οι Βικτωριανοί δυσκολεύονταν να αποδεχτούν τόσο τις σεξουαλικές αναφορές και το χονδροειδές χιούμορ γύρω από τις ανθρώπινες σωματικές λειτουργίες όσο και τη βαθιά απαισιοδοξία του Σουίφτ απέναντι στην ανθρωπότητα
Ο συγγραφέας του Vanity Fair, Γουίλιαμ Θάκερεϊ, χαρακτήρισε το έργο χυδαίο τόσο στη γλώσσα όσο και στη σκέψη, ενώ ο κριτικός Έντμουντ Γκος συνέδεσε τη μισανθρωπία του Σουίφτ με την ψυχική και σωματική του κατάσταση.
«Οι Βικτωριανοί το θεωρούσαν αντιχριστιανικό. Απεχθάνονταν τα σκατολογικά και σεξουαλικά στοιχεία του, όπως και την επίμονη, ζοφερή μισανθρωπία του», εξηγεί στο BBC η ιστορικός Έστερ Γκραντ.
Σύμφωνα με την ίδια, αυτή η αποστροφή συνέβαλε καθοριστικά στην αφαίρεση των πιο δυσάρεστων πλευρών του βιβλίου. Στη θέση της πολιτικής και φιλοσοφικής σάτιρας έμεινε μια καθαρή, ευφάνταστη ιστορία, κατάλληλη για παιδιά.
Το πιο ενοχλητικό στοιχείο ήταν το τέταρτο ταξίδι. Εκεί, ο Σουίφτ δεν περιοριζόταν πλέον στη γελοιοποίηση των πολιτικών ή των κοινωνικών θεσμών. Αμφισβητούσε την ίδια την ιδέα της ανθρώπινης ανωτερότητας.
Όπως επισημαίνει ο μελετητής Ντάνιελ Κουκ, οι αναγνώστες μπορούσαν εύκολα να αποδεχτούν μια σάτιρα για την ανικανότητα των πολιτικών. Η εξομοίωση, όμως, του ανθρώπου με τα αποκρουστικά Γιαχού ήταν πολύ πιο δύσκολο να γίνει ανεκτή.
Η σάτιρα που εξαφανίστηκε μαζί με τις περικοπές
Η αφαίρεση των πιο σκοτεινών κεφαλαίων δεν σήμαινε απλώς ότι το βιβλίο έγινε λιγότερο τρομακτικό. Άλλαξε και ο τρόπος με τον οποίο οι αναγνώστες αντιλαμβάνονταν το μήνυμά του.
Στο αρχικό έργο, ο Σουίφτ στρεφόταν εναντίον της εξουσίας, της θρησκευτικής μισαλλοδοξίας, της αποικιοκρατίας και της ανθρώπινης αλαζονείας.
Η δική του πολιτική διαδρομή εξηγεί εν μέρει αυτή την οργή. Μετά την κατάρρευση της κυβέρνησης με την οποία συνδεόταν, το 1714, ο συγγραφέας αισθάνθηκε ότι είχε χάσει την πολιτική του επιρροή. Παράλληλα, η σχέση του με την Ιρλανδία, όπου είχε γεννηθεί, ήταν αντιφατική: την αντιμετώπιζε συχνά με περιφρόνηση, αλλά υπερασπιζόταν την αυτονομία της απέναντι στην αγγλική κυριαρχία.
Αυτή η πολιτική διάσταση αποτυπώνεται και στη Λαπούτα, το ιπτάμενο νησί που μπορεί να συνθλίψει τις πόλεις όσων αμφισβητούν την εξουσία του.
Για την Γκραντ, η σκληρότητα του Σουίφτ δεν αποτελεί απαραίτητα απόδειξη ότι μισούσε τους ανθρώπους. Αντίθετα, μπορεί να υποδηλώνει την επιθυμία του να τους αναγκάσει να αναγνωρίσουν όσα προτιμούσαν να αγνοούν.
Ο συγγραφέας, εξηγεί, παρουσιάζει την ανθρωπότητα στην πιο αποκρουστική της μορφή επειδή θέλει να ταρακουνήσει τους αναγνώστες και να τους βγάλει από την αδράνεια, ενώ γύρω τους συμβαίνουν φρικτά πράγματα.
Ένα παιδικό παραμύθι που ο δημιουργός του δεν θα αναγνώριζε
Τριακόσια χρόνια μετά, Τα Ταξίδια του Γκιούλιβερ συγκαταλέγονται στα πιο διασκευασμένα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας.
Από τις παιδικές εκδόσεις μέχρι τις ταινίες της Disney και τη μεταφορά του 2010 με τον Τζακ Μπλακ, ο Γκιούλιβερ συνεχίζει να ταξιδεύει σε φανταστικούς κόσμους. Μόνο που στις περισσότερες από αυτές τις εκδοχές απουσιάζει μεγάλο μέρος της κριτικής που έκανε το πρωτότυπο τόσο προκλητικό.
Ο Τζορτζ Όργουελ, αντίθετα, διέκρινε στο έργο κάτι πολύ πιο ανησυχητικό. Περιέγραψε τον Σουίφτ ως έναν «αναρχικό Τόρι» και αναγνώρισε στην κοινωνία των Χουίνχνμ μια πρώιμη απεικόνιση του σύγχρονου ολοκληρωτισμού.
Ο Ράντγιαρντ Κίπλινγκ είχε συνοψίσει το παράδοξο της υστεροφημίας του Σουίφτ, επισημαίνοντας πως ο συγγραφέας προσπάθησε να διατυπώσει ένα κατηγορητήριο εναντίον ολόκληρης της ανθρωπότητας, αλλά τελικά άφησε πίσω του ένα παιδικό βιβλίο.
Αυτό είναι και το μεγαλύτερο παράδοξο των Ταξιδιών του Γκιούλιβερ. Ένα έργο που γράφτηκε για να ξεσκεπάσει τις πιο δυσάρεστες πλευρές της ανθρώπινης φύσης έγινε παγκοσμίως αγαπητό όταν αυτές ακριβώς οι πλευρές αφαιρέθηκαν.
Η Άμπιγκεϊλ Γουίλιαμς θεωρεί ότι ο Σουίφτ θα απογοητευόταν από αυτή την εξέλιξη. Ωστόσο, αναγνωρίζει και μια τελευταία ειρωνεία: επειδή μεγάλο μέρος της γραφής του βασίζεται στις παρεξηγήσεις, ο συγγραφέας μπορεί τελικά να διασκέδαζε με το γεγονός ότι το διασημότερο έργο του εξακολουθεί να παρερμηνεύεται.
Πηγή: in.gr
