Συνυπογράφουν:

• Μαρία Δαμανάκη, πρώην Ευρωπαία Επίτροπος Θαλάσσιων Υποθέσεων και Αλιείας
• Χριστόδουλος Χαραλάμπους, πρόεδρος, Παγκύπριας Οργάνωσης Επαγγελματιών Αλιέων

«Οι νόμοι που υπάρχουν μόνο στα χαρτιά δεν πετυχαίνουν τίποτα». Δεν πρόκειται για σύνθημα. Αντικατοπτρίζει την πραγματικότητα που περιγράφουν οι μικρής κλίμακας αλιείς και αναδεικνύει ένα ευρύ χάσμα ανάμεσα στις δεσμεύσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης και την υλοποίησή τους στη θάλασσα. Περισσότερο από μία δεκαετία μετά την τελευταία μεταρρύθμιση της Κοινής Αλιευτικής Πολιτικής (ΚΑΠ), η ΕΕ συζητά ξανά αν πρέπει να την επανασχεδιάσει, παρότι το πλαίσιό της είναι κατάλληλο για τον σκοπό του και αποδίδει βιώσιμα αποτελέσματα στην αλιεία, όταν εφαρμόζεται ορθά.

Αυτό που συνεχίζει να αποτυγχάνει είναι η υλοποίησή της. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η νομική δέσμευση για τερματισμό της υπεραλίευσης μέχρι το 2020, μια προθεσμία που παραμένει ανεκπλήρωτη.

Πουθενά αυτό το χάσμα δεν αποτυπώνεται πιο έντονα  από τη Μεσόγειο, και ιδιαίτερα στην Κύπρο και την Ελλάδα, όπου τα αποθέματα λιγοστεύουν ολοένα και περισσότερο, λόγω των επιταχυνόμενων συνεπειών της κλιματικής κρίσης και της εξάπλωσης ξενικών ειδών. Η Μεσόγειος παραμένει η πιο υπεραλιευμένη θάλασσα στον κόσμο και οι μικρής κλίμακας αλιείς βιώνουν άμεσα αυτές τις συνέπειες. Ωστόσο, οι Κύπριοι αλιείς δεν ζητούν πιο χαλαρούς κανόνες ή μια νέα πολιτική. Ζητούν αποτελεσματική εφαρμογή της υφιστάμενης νομοθεσίας και στήριξη από τις εθνικές αρχές. Χωρίς αυτά, το μέλλον της αλιείας ως επάγγελμα τίθεται σε κίνδυνο. Αν η Ευρώπη αναβάλει τη λήψη ουσιαστικών μέτρων μέχρι να ολοκληρωθεί ακόμη μία παρατεταμένη μεταρρύθμιση, κινδυνεύει να χάσει την επόμενη γενιά αλιέων και να απογυμνώσει τις παράκτιες οικονομίες.

Η εμπειρία των Κυπρίων και Ελλήνων αλιέων αντανακλά ένα ευρύτεροευρωπαϊκό ζήτημα. Πριν από οποιαδήποτε επανεξέταση της ΚΑΠ η Ευρώπη οφείλει να αποτιμήσει το πραγματικό κενό, το οποίο δεν εντοπίζεται στον ίδιο τον νόμο, αλλά στην άνιση  υλοποίηση και  επιβολή του. Οι εκκλήσεις για μεταρρύθμιση τροφοδούνται από γνώριμες πιέσεις: Οι περιβαλλοντικές εγγυήσεις παρουσιάζονται ολοένα και περισσότερο ως εμπόδια στην οικονομική βιωσιμότητα και την ανανέωση του στόλου. Η μεταρρύθμιση προβάλλεται ως μέσο εκσυγχρονισμού των σκαφών και μείωσης της γραφειοκρατίας.

Αυτή η προσέγγιση, ωστόσο,  αγνοεί τα διδάγματα του παρελθόντος. Η Ευρώπη έχει  ξαναβρεθεί στο ίδιο σημείο. Η υπερβάλλουσα αλιευτική ικανότητα και οι ανεπαρκείς έλεγχοι οδήγησαν τα αλιευτικά αποθέματα στο χείλος της κατάρρευσης, αναγκάζοντας  σε επώδυνες παρεμβάσεις που κόστισαν δημόσιους πόρους και μέσα διαβίωσης. Για τους μικρής κλίμακας αλιείς της Μεσογείου, αυτές οι επιπτώσεις δεν είναι θεωρητικές. Τις βιώνουν καθημερινά, μέσα από μειούμενα αλιεύματα, αυξανόμενα κόστη και εντεινόμενη αβεβαιότητα.

Η Κοινή Αλιευτική Πολιτική αποδίδει όταν εφαρμόζεται

Τα στοιχεία δείχνουν ότι εκεί που η ΚΑΠ εφαρμόστηκε, απέδωσε. Σύμφωνα με αξιολογήσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, το ποσοστό των αποθεμάτων που υπόκεινται σε υπεραλίευση στον Βορειοανατολικό Ατλαντικό μειώθηκε από περίπου 40% το 2013 σε λίγο πάνω από 22% μέχρι το 2025. Στη Μεσόγειο, το αντίστοιχο ποσοστό μειώθηκε από 70% σε 51% την ίδια περίοδο. Οι βελτιώσεις αυτές συνδέονται στενά με την εφαρμογή επιστημονικά τεκμηριωμένων ορίων αλιευμάτων, περιορισμών στην αλιευτική προσπάθεια και ελέγχων της αλιευτικής ικανότητας στο πλαίσιο της ΚΑΠ.

Τα οικονομικά και κοινωνικά δεδομένα επιβεβαιώνουν την ίδια τάση. Οι αλιευτικοί στόλοι της ΕΕ έχουν γίνει πιο αποδοτικοί και πιο κερδοφόροι την τελευταία δεκαετία. Τα σκάφη αποφέρουν πλέον υψηλότερα μέσα εισοδήματα, ενώ οι αποδοχές ανά αλιέα πλήρους απασχόλησης αυξάνονται κατά περισσότερο από ένα τέταρτο από το 2013. Στην ανακοίνωση πολιτικής του 2023, η Επιτροπή κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η ΚΑΠ παραμένει ένα επαρκές νομικό πλαίσιο, με το πραγματικό κενό να εντοπίζεται στην εφαρμογή και την επιβολή της. Στην πολιτική της ανακοίνωση του 2023, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η ΚΑΠ παραμένει επαρκές νομικό πλαίσιο, με το πραγματικό κενό να εντοπίζεται στην  υλοποίηση και  επιβολή της.

Όσοι συμμετείχαν στη μεταρρύθμιση του 2013 κατανοούν γιατί αυτό έχει σημασία. Η αναθεωρημένη πολιτική σηματοδότησε μια σαφή στροφή μακριά από την υπερβάλλουσα ικανότητα και τις βραχυπρόθεσμες αποφάσεις, προς μια επιστημονικά τεκμηριωμένη προσέγγιση. Οι αξιολογήσεις της ίδιας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής δείχνουν ότι αυτή η προσέγγιση απέφερε αποτελέσματα όπου εφαρμόστηκε. Τμήματα του στόλου της ΕΕ έγιναν πιο κερδοφόρα, η παραγωγικότητα της εργασίας βελτιώθηκε και αρκετά αλιευτικά αποθέματα ανέκαμψαν. Η ΚΑΠ παραμένει το ισχυρότερο εργαλείο της ΕΕ για την αναστροφή της παρακμής στη θάλασσα.

Η εφαρμογή φέρνει πρόοδο. Η μεταρρύθμιση οδηγεί σε αστάθεια και αβεβαιότητα

Η ενίσχυση της  υλοποίησης της ΚΑΠ θα απέφερε απτά οφέλη, όπως μεγαλύτερη σταθερότητα για τους αλιείς και τις παράκτιες κοινότητες, αποφυγή ετών νομοθετικής αβεβαιότητας και ταχύτερη πρόοδο προς τους στόχους βιωσιμότητας. Η σταθερή και συνεπής εφαρμογή μπορεί να ενισχύσει την οικονομική ανθεκτικότητα και να αποκαταστήσει την υγεία των θαλασσών, χωρίς τις καθυστερήσεις και τους κινδύνους που συνεπάγεται η αναθεώρηση της νομοθεσίας. Δεδομένου του χρόνου και των πόρων που απαιτούνται, ένας ακόμη γύρος θεσμικής μεταρρύθμισης δεν είναι ούτε αποδοτικός ούτε αναγκαίος. Αντ’ αυτού, προτεραιότητα θα πρέπει να δοθεί στην ουσιαστική υλοποίηση των συμφωνημένων δεσμεύσεων της ΚΑΠ.

Κυπριακή Προεδρία του Συμβουλίου: Ώρα για υλοποίηση

Η συζήτηση αυτή διεξάγεται  καθώς η Κύπρος αναλαμβάνει την Προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ, σε μια περίοδο όπου επιλογές  που λαμβάνουν χώρα στις Βρυξέλλες έχουν άμεσες συνέπειες στη θάλασσα. Η ανάληψη της Προεδρίας συνεπάγεται τόσο ευθύνες όσο και ευκαιρίες. Προσφέρει τη δυνατότητα διαμόρφωσης της συζήτησης προς την κατεύθυνση της λειτουργικής εφαρμογής των υφιστάμενων κανόνων, και της αντιμετώπισης των σημερινών προβλημάτων εφαρμογής. Εκεί θα δοκιμαστεί η αξιοπιστία της ΚΑΠ.

Η επανεξέταση της ΚΑΠ  τη δεδομένη στιγμή μπορεί να στείλει το λάθος μήνυμα. Μπορεί να υπονοήσει ότι οι χαμένες προθεσμίες δεν έχουν συνέπειες και ότι οι συμφωνημένοι κανόνες είναι προαιρετικοί. Για τους αλιείς, θα παρατείνει την αβεβαιότητα σε μια περίοδο που η σταθερότητα είναι ήδη εύθραυστη. Για την Ευρώπη, θα υπονομεύσει την εμπιστοσύνη στην ικανότητά της να υλοποιεί όσα συμφωνεί.

Η ΕΕ δεν δημιουργήθηκε για να παράγει ατέρμονες διαδικασίες ή να καθυστερεί τη δράση μέσω επαναλαμβανόμενων νομοθετικών κύκλων. Σκοπός της είναι να προσφέρει κοινές λύσεις σε κοινά προβλήματα και να στηρίζει τους ανθρώπους και τις κοινότητες εκεί όπου η εθνική δράση δεν επαρκεί. Η τελευταία μεταρρύθμιση της ΚΑΠ βασίστηκε σε μια απλή αρχή:  τα υγιή ιχθυαποθέματα αποτελούν τη βάση της βιώσιμης αλιείας. Βιωσιμότητα και τα μέσα βιοπορισμού προχωρούν μαζί ή δεν προχωρούν καθόλου. Αυτή η αρχή αποτυπώνεται ήδη στο συμφωνημένο ευρωπαϊκό πλαίσιο. Το ζητούμενο τώρα είναι η υλοποίησή της.

Η αλιεία αποτελεί σαφή δοκιμασία αυτής της υπόσχεσης. To νομικό πλαίσιο και τα εργαλεία υπάρχουν. Αυτό που χρειάζεται τώρα η Ευρώπη είναι η πολιτική βούληση να υλοποιήσει τις δεσμεύσεις που έχει ήδη αναλάβει.

*Μετάφραση άρθρου που δημοσιεύτηκε στο Politico.eu με τον τίτλο: “ A credibility test for Europe’s fisheries policy”