Σε ολόκληρη την Ευρώπη, πολλοί νέοι και νέες δηλώνουν ότι αισθάνονται πιεσμένοι/ες από τις κρίσεις, το στίγμα και την αβεβαιότητα. Παράλληλα, ένα σημαντικό ποσοστό εκφράζει την επιθυμία να συμβάλει ενεργά στην ευημερία άλλων ατόμων. Με άλλα λόγια, η ίδια γενιά που βρίσκεται αντιμέτωπη με σημαντικές προκλήσεις ψυχικής υγείας, δηλώνει ταυτόχρονα έτοιμη να αποτελέσει μέρος της λύσης.
Στην ψυχική υγεία, η συζήτηση επικεντρώνεται συχνά στους επαγγελματίες, στις κλινικές και στα ατομικά θεραπευτικά πλάνα. Όλα αυτά είναι απαραίτητα. Ωστόσο, όταν ένα σημαντικό κομμάτι του πληθυσμού, η νεολαία, δεν συμμετέχει στον καθορισμό του τρόπου με τον οποίο διαμορφώνεται η υποστήριξη που λαμβάνουν, ακόμη και το πιο εξελιγμένο σύστημα μπορεί να αποτύχει να ανταποκριθεί στις πραγματικές τους ανάγκες. Σύμφωνα με τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα του Παιδιού, τα παιδιά και οι νέοι/νέες έχουν δικαίωμα να εκφράζουν τη γνώμη τους για όλα τα ζητήματα που τους αφορούν και η πολιτική ψυχικής υγείας αποτελεί σαφώς μέρος αυτού του πλαισίου.
Μια νέα κατεύθυνση για την Κύπρο
ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
Μέσα από το έργο που χρηματοδοτήθηκε από την Ευρωπαϊκή Ένωση με τίτλο «Supporting Mental Health and Care for the Well-Being of Vulnerable Children and Youth», το οποίο υλοποιήθηκε από τη UNICEF, το Υπουργείο Υγείας της Κυπριακής Δημοκρατίας, και το ερευνητικό κέντρο CARDET, με τη στήριξη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, η Κύπρος έκανε ένα σημαντικό βήμα προς την αλλαγή του τρόπου λήψης αποφάσεων για την ψυχική υγεία των νέων. Η συμμετοχή των νέων ενσωματώθηκε στον πυρήνα της μεταρρύθμισης. Δεν αντιμετωπίστηκε ως συμπληρωματική δράση, αλλά ως ουσιαστικό μέρος της διακυβέρνησης του συστήματος.
Το Συμβούλιο Νεολαίας Κύπρου συμμετείχε ως πλήρες μέλος της Συντονιστικής Επιτροπής του έργου, μαζί με το Υπουργείο Υγείας, τον Οργανισμό Νεολαίας Κύπρου, την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τη UNICEF. Παράλληλα, νέοι και νέες συμμετείχαν επίσημα στις Ομάδες Εργασίας της Εθνικής Στρατηγικής Ψυχικής Υγείας, όπου συζήτησαν δεδομένα και τεκμηριωμένες εισηγήσεις, κατέθεσαν απόψεις και συνέβαλαν ουσιαστικά στη διαμόρφωση της τελικής στρατηγικής. Δεν περιορίστηκαν στην απλή επικύρωση συμπερασμάτων. Συμμετείχαν ενεργά στη διαμόρφωση των αποφάσεων.
Από τη διαβούλευση στη συνδιαμόρφωση πολιτικής
Πολύ συχνά, η συμμετοχή των νέων περιορίζεται σε ένα ερωτηματολόγιο ή σε μία μεμονωμένη ομάδα εστίασης. Τα εργαλεία αυτά είναι χρήσιμα, αλλά δεν αρκούν. Η ουσιαστική συμμετοχή ξεκινά όταν η νεολαία συμπεριλαμβάνεται στη διαδικασία όπου λαμβάνονται οι αποφάσεις και διαθέτουν σαφείς ρόλους, ευθύνες και συνεχή παρουσία στη διαδικασία.
Στη μεταρρύθμιση της Κύπρου, οι εκπρόσωποι της νεολαίας συμμετείχαν προετοιμασμένοι, μεταφέροντας αποτελέσματα διαβουλεύσεων, προτάσεις πολιτικής και προσωπικές εμπειρίες από διαφορετικές κοινότητες νέων, συμπεριλαμβανομένων ατόμων που αντιμετωπίζουν κοινωνικοοικονομικές δυσκολίες ή κοινωνικό αποκλεισμό. Συνέβαλαν στον εντοπισμό κενών και ελλείψεων στις υπηρεσίες, υποστήριξαν δράσεις έρευνας και ενημέρωσης, και συμμετείχαν στις διαδικασίες διακυβέρνησης που επιβλέπουν την εφαρμογή των μέτρων. Η συμμετοχή μετατράπηκε σε συλλογική διαδικασία και όχι σε μια συμβολική πρόσκληση προς λίγους εκπροσώπους της νεολαίας.
Μαθαίνοντας από τις ευρωπαϊκές πρακτικές
Οι υπηρεσίες ψυχικής υγείας άμεσης και εύκολης πρόσβασης για τη νεολαία σε ολόκληρη την Ευρώπη δείχνουν ήδη πώς μπορεί να λειτουργήσει ένα σύστημα όπου τα νεαρά άτομα αντιμετωπίζονται ως συνεργάτες/τιδες και όχι μόνο ως λήπτες/τριες υπηρεσιών. Παραδείγματα όπως το @ease στην Ολλανδία, το Jigsaw στην Ιρλανδία, το Peaasi στην Εσθονία και το soulspace στη Γερμανία προσφέρουν φιλικούς προς τη νεοαλαία, χώρους άμεσης πρόσβασης, όπου οι υποστηρικτές συνομηλίκων και οι νέοι/νέες εθελοντές/τριες διαδραματίζουν κεντρικό ρόλο στην έγκαιρη υποστήριξη. Τα μοντέλα αυτά αποδεικνύουν ότι όταν οι υπηρεσίες συνδιαμορφώνονται με τη νεολαία, είναι πιο πιθανόν περισσότερα συνομήλικα άτομα τους να αισθάνονται ασφαλείς να αναζητήσουν έγκαιρα βοήθεια.
Παρά τις διαφορές τους, όλες αυτές οι πρωτοβουλίες μοιράζονται μια κοινή αρχή: η νεολαία συμμετέχει στον σχεδιασμό, την επικοινωνία και την παροχή των υπηρεσιών. Συμμετέχει σε συμβουλευτικές ομάδες, συμβάλλει στη διαμόρφωση του ωραρίου λειτουργίας και των τρόπων επικοινωνίας και λειτουργεί ως γέφυρα μεταξύ των επαγγελματικών συστημάτων και των κοινοτήτων της. Η Κύπρος μπορεί να αντλήσει πολύτιμα ερεθίσματα από αυτά τα παραδείγματα, καθώς ενισχύει τις δικές της υπηρεσίες και τα δίκτυα υποστήριξης από συνομηλίκους.
Ένα κάλεσμα για δράση στην Κύπρο
Η Κύπρος συγκαταλέγεται ήδη ανάμεσα στις χώρες που αντιμετωπίζουν τη συμμετοχή των νέων στην ψυχική υγεία ως ουσιαστικό εργαλείο διακυβέρνησης και όχι ως μια απλή επικοινωνιακή πρακτική. Το νέο Πλαίσιο Ενεργού Συμμετοχής των Νέων και η εκστρατεία ευαισθητοποίησης #ΜίλαΑνοιχτά #ΕίναιΟΚoτιΝιώθεις, η οποία συνδιαμορφώθηκε με νέους και νέες, αποδεικνύουν τι μπορεί να επιτευχθεί όταν η πολιτική βούληση συνδυάζεται με δομημένους μηχανισμούς συμμετοχής.
Το επόμενο βήμα είναι η εμβάθυνση και η διεύρυνση αυτής της προσέγγισης στα σχολεία, στα κέντρα νεολαίας, στους ψηφιακούς χώρους, στις τοπικές υπηρεσίες, στα προγράμματα πρόληψης και στις κοινοτικές δομές υποστήριξης, όπου η υποστήριξη από συνομηλίκους θα λειτουργεί συμπληρωματικά προς το έργο των επαγγελματιών. Για τους δημόσιους φορείς, αυτό σημαίνει άνοιγμα των διαδικασιών λήψης αποφάσεων και ουσιαστική στήριξη των δομών νεολαίας ώστε να συμμετέχουν ενεργά. Για τους επαγγελματίες και την κοινωνία των πολιτών, σημαίνει αναγνώριση των νέων ως ισότιμων συνεργατών με πολύτιμη γνώση που βασίζεται στη βιωμένη εμπειρία.
Και για την ίδια τη νεολαία, αποτελεί μια σαφή πρόσκληση: η φωνή της είναι απαραίτητη όχι μόνο για να αναδεικνύει τις προκλήσεις που βιώνει, αλλά και για να συμβάλει στον σχεδιασμό λύσεων που θα οδηγήσουν την Κύπρο σε ένα πιο συμπεριληπτικό μέλλον με ισχυρότερη κουλτούρα ψυχικής ευημερίας. Αν θέλουμε στρατηγικές ψυχικής υγείας που να λειτουργούν ουσιαστικά, τότε πρέπει να τις συνδιαμορφώσουμε όχι για τη νεολαία, αλλά μαζί με αυτή.
Το έργο «Υποστήριξη της Ψυχικής Υγείας και της Φροντίδας για την Ευημερία των Ευάλωτων Παιδιών και Νέων» χρηματοδοτήθηκε από την Ευρωπαϊκή Ένωση μέσω του Μέσου Τεχνικής Υποστήριξης και υλοποιήθηκε από τη UNICEF, σε συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και το Υπουργείο Υγείας της Κυπριακής Δημοκρατίας. Τον συντονισμό της έρευνας και την υλοποίηση σχετικών δράσεων ανέλαβε το ερευνητικό κέντρο CARDET, με τη στήριξη του Συμβουλίου Νεολαίας Κύπρου και του Οργανισμού Νεολαίας Κύπρου.
Συμβολή στη συγγραφή: Anahit Minassian, Συντονίστρια Τεχνικής Υποστήριξης για την Ψυχική Υγεία των Νέων, UNICEF Ευρώπης και Κεντρικής Ασίας σε συνεργασία με το Συμβούλιο Νεολαίας Κύπρου
