Μέχρι το καλοκαίρι του 1974, το λιμάνι της Αμμοχώστου αποτελούσε την κύρια εμπορική πύλη της Κυπριακής Δημοκρατίας, διακινώντας τη συντριπτική πλειονότητα των εισαγωγών και εξαγωγών του νησιού και λειτουργώντας ως το φυσικό επίνειο της πρωτεύουσας Λευκωσίας.
Η κατάληψη της πόλης από τα τουρκικά στρατεύματα τον Αύγουστο του 1974 πάγωσε ένα φιλόδοξο πρόγραμμα περαιτέρω επέκτασης, μετατρέποντας έναν ραγδαία αναπτυσσόμενο εμπορικό και επιβατικό σταθμό σε στρατιωτικοποιημένη και ελεγχόμενη περιοχή.
Είχε τεράστιες προοπτικές
ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
Το φυσικό λιμάνι της Αμμοχώστου εξυπηρετούσε το εμπόριο της πόλης του Ευαγόρα από την αρχαιότητα. Κατά τη μεσαιωνική περίοδο, η είσοδός του προστατευόταν από δύο πύργους και αλυσίδα, ενώ κοντά στις εγκαταστάσεις λειτουργούσε ναυπηγείο για την κατασκευή γαλερών. Στην περίοδο της Οθωμανοκρατίας το εμπόριο μετατοπίστηκε προς τη Λεμεσό και τη Λάρνακα, για να ανακτηθεί ο κομβικός ρόλος του λιμανιού κατά την Αγγλοκρατία.
Τα πρώτα έργα εκσυγχρονισμού ξεκίνησαν στα τέλη του 19ου αιώνα, συγκεκριμένα το 1895. Το 1921 κατασκευάστηκε ξύλινη αποβάθρα μήκους 100 μέτρων με πέτρινα κρηπιδώματα, παρέχοντας αγκυροβόλιο σε 74 ναυτιλιακές γραμμές. Παράλληλα, μέχρι το 1951 ο εμπορικός σιδηρόδρομος της Κύπρου κατέληγε απευθείας στο λιμάνι, διευκολύνοντας τη διακίνηση εμπορευμάτων και επιβατών.
Μετά την ανακήρυξη της Δημοκρατίας, κατασκευάστηκε το εξωτερικό (νέο), το οποίο παραδόθηκε σε χρήση τη διετία 1965–1966. Με την προσθήκη αυτή αυξήθηκε το συνολικό μήκος των κρηπιδωμάτων στα 1.195 μέτρα, υπερδιπλασιάζοντας τη συνολική χωρητικότητα των εγκαταστάσεων.
Τεχνικά χαρακτηριστικά προ της εισβολής
| Υποδομή / Χαρακτηριστικό | Εσωτερικό (Παλαιό) Λιμάνι | Εξωτερικό (Νέο) Λιμάνι |
| Μήκος Αποβάθρας | 540 μέτρα (ύψος 1,80 μ.) | 655 μέτρα (ύψος 1,80 μ.) |
| Βάθος Νερού / Βύθισμα | 6,70 – 7,30 μέτρα | 9,10 – 9,75 μέτρα |
| Μέγιστο Μήκος Δεκτών Πλοίων | Έως 131 μέτρα | Έως 192 μέτρα |
| Χωρητικότητα | 5–6 πλοία | 11–12 πλοία (Σύνολο: 16–18 πλοία ταυτόχρονα) |
| Αποθηκευτικοί Χώροι | 1.025 τ.μ. (ανοικτοί), 1.270 τ.μ. (υπόστεγα) | 7.664 τ.μ. (στεγασμένοι), 33.220 τ.μ. (ανοικτοί) |
Ο εξοπλισμός του λιμανιού περιελάμβανε 10 κινητούς γερανούς στους μώλους, οι οποίοι εξυπηρετούσαν 127.000 τόνους φορτίου μηνιαίως, καθώς και έναν πλωτό γερανό 60 τόνων για τη διακίνηση εμπορευματοκιβωτίων. Ο στόλος υποστήριξης αποτελείτο από τρία ρυμουλκά, τον «Οθέλλο» (500 hp), τη «Δεισδαιμόνα» (650 hp) και τον «Ονήσιλο» (1320 hp), καθώς και δύο πιλοτίνες με τα ιστορικά ονόματα «Σαλαμίνα» και «Ευαγόρας».
Ο κύριος εμπορικός πνεύμονας
Την περίοδο πριν από το 1974, το λιμάνι της Αμμοχώστου αποτελούσε τον μεγαλύτερο εργοδότη της πόλης, συγκεντρώνοντας γύρω του τις πρώτες βιομηχανικές μονάδες λόγω της άμεσης πρόσβασης σε πρώτες ύλες και εξαγωγικές οδούς.
Η αλματώδης ανάπτυξη του κυπριακού εμπορίου αποτυπώνεται στο γεγονός ότι το 1965 μόλις 42 εμπορικά πλοία ξεφόρτωσαν 180.169 τόνους στα κυπριακά λιμάνια, ενώ μέχρι το 1973 ο αριθμός αυτός εκτοξεύτηκε στα 876 εμπορικά πλοία και στους 3.637.697 τόνους, καταγράφοντας αύξηση της τάξης του 1.986% στις προσεγγίσεις και 1.920% στο εκφορτωμένο φορτίο μέσα σε μία οκταετία.
Η κυριαρχία της Αμμοχώστου έναντι της Λεμεσού (1973)
Το 1973, το λιμάνι της Αμμοχώστου διακινούσε το 48,6% του εισαγωγικού εμπορίου της Κύπρου, συμπεριλαμβανομένων των πετρελαιοειδών, και το 42,7% των εξαγωγών, εξαιρουμένων των μεταλλευμάτων, καθώς και των σταφυλιών και του αμιάντου που διακινούνταν από τη Λεμεσό.
| Δείκτης Διακίνησης (1973) | Λιμάνι Αμμοχώστου | Λιμάνι Λεμεσού |
| Αφίξεις Πλοίων (Ατμόπλοια & Ιστιοφόρα) | 1.810 | 811 |
| Εισαγωγές Φορτίου (Τόνοι) | 2.601.950 | 1.793.231 |
| Αναχωρήσεις Πλοίων | 1.797 | 818 |
| Εξαγωγές Φορτίου (Τόνοι) | 2.531.502 | 1.902.244 |
Στις κύριες εισαγωγές περιλαμβάνονταν μηχανήματα, σίδηρος, τσιμέντο, αυτοκίνητα, λάδια, λιπάσματα και οικοδομικά υλικά. Στις εξαγωγές κυριαρχούσαν τα γεωργικά προϊόντα της πεδιάδας της Μεσαορίας, όπως εσπεριδοειδή, πατάτες, καρότα και χαρούπια.
Συνωστισμός και σχεδιαζόμενη ανάπλαση
Η τεράστια συγκέντρωση φορτίων προκαλούσε έντονο πρόβλημα συνωστισμού, με αποτέλεσμα να αναμένουν συχνά έξω από το λιμάνι από 30 έως 35 πλοία για αποφόρτωση.
Για την αντιμετώπιση του αδιεξόδου, η Κυπριακή Κυβέρνηση μελετούσε τη δημιουργία ειδικής νηοδόχου για σιτηρά, νέων αποθηκών με χώρους στάθμευσης στην οροφή τους και γενικότερη επέκταση των κρηπιδωμάτων.
Η καμπή στην επιβατική κίνηση
Παρόλο που η επιβατική κίνηση της Κύπρου διεξαγόταν κατά συντριπτική πλειονότητα αεροπορικώς μέσω του Αεροδρομίου Λευκωσίας, όπου το 1973 καταγράφηκαν 318.818 αεροπορικές αφίξεις έναντι 33.758 θαλάσσιων, το λιμάνι της Αμμοχώστου άρχισε από το 1970 να σημειώνει ραγδαία άνοδο.
Η τουριστική ανάπτυξη της πόλης και η εγγύτητα με αρχαιολογικούς χώρους μείζονος σημασίας, όπως η Σαλαμίνα, η Έγκωμη και ο Απόστολος Βαρνάβας, προσέλκυσαν αυξημένο αριθμό κρουαζιερόπλοιων, επιτρέποντας στην Αμμόχωστο να προσπεράσει τη Λεμεσό στην επιβατική κίνηση λίγο πριν την εισβολή.
Σύγκριση επιβατικής κίνησης λιμένων (1973)
| Λιμάνι | Αφίξεις Επιβατών | Αναχωρήσεις Επιβατών | Επιβάτες Transit |
| Αμμόχωστος | 16.977 | 17.394 | 36.515 |
| Λεμεσός | 16.102 | 18.430 | 24.573 |
| Λάρνακα | 293 | 187 | 800 |
Η τάση αυτή παγιώθηκε το πρώτο εξάμηνο του 1974. Ενδεικτικά, τον Ιούνιο του 1974 το λιμάνι της Αμμοχώστου κατέγραψε 2.205 αφίξεις και 2.137 αναχωρήσεις, ενώ η Λεμεσός σημείωσε 993 αφίξεις και 931 αναχωρήσεις.
Το πλήγμα του 1974 και η κατοχική περίοδος
Η κατάληψη της Αμμοχώστου τον Αύγουστο του 1974 επέφερε καίριο πλήγμα στην κυπριακή οικονομία, στερώντας ταυτόχρονα το κύριο εμπορικό λιμάνι, το διεθνές αεροδρόμιο της χώρας και τους δύο βασικούς τουριστικούς προορισμούς της Αμμοχώστου και της Κερύνειας. Το βάρος της θαλάσσιας εμπορικής δραστηριότητας μετατοπίστηκε έκτοτε στο λιμάνι της Λεμεσού.
Από το 1974, το λιμάνι της Αμμοχώστου χρησιμοποιείται κατά κύριο λόγο για στρατιωτικούς σκοπούς από τις τουρκικές δυνάμεις κατοχής. Σύμφωνα με στοιχεία για τη δραστηριότητα στο κατεχόμενο λιμάνι κατά το 1986, κατεγράφησαν 5.031 αφίξεις σκαφών με 88.131 επιβάτες και 250.222 τόνους φορτίου, καθώς και 4.206 αναχωρήσεις σκαφών με 81.571 επιβάτες και 175.489 τόνους φορτίου.
