Του Αλέξη Μαύρου, Δικανικού Ψηφιακού Αναλυτή Εμπειρογνώμονα
Το ένταλμα έρευνας αποτελεί ένα από τα πλέον ισχυρά και επεμβατικά εργαλεία που διαθέτει η Πολιτεία στο πλαίσιο της ποινικής διερεύνησης. Η φύση του συνεπάγεται άμεση επέμβαση σε θεμελιώδη δικαιώματα, όπως η ιδιωτικότητα, το απόρρητο της επικοινωνίας και η προστασία των προσωπικών δεδομένων. Για τον λόγο αυτό, η έκδοση και εκτέλεσή του οφείλει να διέπεται αυστηρά, από την αρχή της αναλογικότητας. Σε αντίθετη περίπτωση, ελλοχεύει ο κίνδυνος μετατροπής του σε εργαλείο ανεξέλεγκτης άσκησης εξουσίας.
Είναι κρίσιμο να διευκρινιστεί ότι, σ’ ένα κράτος δικαίου δεν υφίσταται «άβατο» για κανένα πρόσωπο, επιχείρηση, υπηρεσία ή θεσμό. Όλοι είναι υπόλογοι στον νόμο και, υπό προϋποθέσεις, μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο έρευνας.
Ωστόσο, η ανυπαρξία «ασύλου» δεν συνεπάγεται απουσία ορίων. Αντιθέτως, σε περιπτώσεις όπου εμπλέκονται φορείς που κατέχουν και επεξεργάζονται δεδομένα ιδιαίτερα ευαίσθητου ή προνομιακού χαρακτήρα – όπως δικηγορικά, λογιστικά και ελεγκτικά γραφεία, ιατρικά ιδρύματα και τραπεζικοί οργανισμοί – η ανάγκη αυξημένων εγγυήσεων καθίσταται επιτακτική.
Στους χώρους αυτούς διακινείται εμπιστευτική και ευαίσθητη αλληλογραφία η οποία συχνά καλύπτεται από επαγγελματικό απόρρητο ή άλλες μορφές νομικής προστασίας. Η ανεξέλεγκτη ή γενικευμένη πρόσβαση σε τέτοια δεδομένα, ενδέχεται να οδηγήσει όχι μόνο σε παραβίαση δικαιωμάτων τρίτων προσώπων που δεν σχετίζονται με την υπό διερεύνηση υπόθεση, αλλά και σε υπονόμευση της ίδιας της δικαιοσύνης.
Ακριβώς για τον λόγο αυτό, τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μία ουσιαστική μεταστροφή στην πρακτική εφαρμογή των ενταλμάτων έρευνας. Είτε αυτεπάγγελτα, κατά την υποβολή αίτησης για έκδοση εντάλματος, είτε κατόπιν καθοδήγησης και ελέγχου από τα αρμόδια δικαστήρια, οι ανακριτικές αρχές τείνουν πλέον να ενσωματώνουν περιοριστικούς και σαφώς καθορισμένους όρους.
Οι όροι αυτοί δεν αποτελούν τυπική διαδικαστική λεπτομέρεια αλλά ουσιαστική προϋπόθεση νομιμότητας.
Ενδεικτικά, η αναζήτηση, πρόσβαση και ανάλυση ηλεκτρονικών δεδομένων οφείλει να περιορίζεται αυστηρά:
• στο συγκεκριμένο χρονικό πλαίσιο εντός του οποίου φέρεται να τελέστηκαν τα υπό διερεύνηση αδικήματα,
• στα απολύτως συναφή φυσικά ή νομικά πρόσωπα,
• και σε σαφώς προσδιορισμένες λέξεις-κλειδιά (keywords) ή κατηγορίες δεδομένων που σχετίζονται άμεσα με την υπόθεση
Η προσέγγιση αυτή συνάδει με τις σύγχρονες αρχές της ψηφιακής δικανικής ανάλυσης, όπου η συλλογή και επεξεργασία δεδομένων δεν μπορεί να είναι μαζική και αδιακρίτως επεκτατική, αλλά πρέπει να είναι στοχευμένη, τεκμηριωμένη και ελέγξιμη.
Σημαντικό επίσης και το γεγονός ότι οι περιορισμοί αυτοί πρέπει να τηρούνται σε όλα τα στάδια της διαδικασίας: τόσο κατά την αρχική εξέταση και διαλογή των δεδομένων από τους εμπειρογνώμονες της Αστυνομίας, όσο και κατά τον μεταγενέστερο ανεξάρτητο δικανικό έλεγχο, όταν τα τεκμήρια παραλαμβάνονται για περαιτέρω ανάλυση.
Η μη τήρηση των αρχών αυτών δεν είναι άνευ συνεπειών. Εάν ένα ένταλμα εκδίδεται χωρίς να περιλαμβάνει τους αναγκαίους περιοριστικούς όρους, τότε δύναται να καταστεί τελικώς άκυρο, μέσω των προβλεπόμενων ένδικων μέσων όπως για παράδειγμα η διαδικασία «certiorari».
Αντιστοίχως, ακόμη κι όταν οι όροι περιλαμβάνονται, αλλά δεν τηρούνται κατά την εκτέλεση, δημιουργείται σοβαρό ζήτημα ως προς τη νομιμότητα της διαδικασίας και κατ’ επέκταση, ως προς το παραδεκτό του αποδεικτικού υλικού ενώπιον δικαστηρίου.
Στην πράξη αυτό σημαίνει ότι αποδεικτικά στοιχεία που αποκτήθηκαν κατά παράβαση των περιορισμών, ενδέχεται να κριθούν ως μη παραδεκτά (inadmissible), με άμεσες επιπτώσεις στην εξέλιξη της υπόθεσης.
Συμπερασματικά, η αποτελεσματική διερεύνηση ποινικών αδικημάτων και η προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων δεν αποτελούν αντικρουόμενους στόχους, αλλά δύο πυλώνες που πρέπει να συνυπάρχουν σε ισορροπία. Η αρχή της αναλογικότητας λειτουργεί ακριβώς ως εκείνος ο μηχανισμός που διασφαλίζει αυτή την ισορροπία, θέτοντας σαφή όρια στην άσκηση της κρατικής εξουσίας και ενισχύοντας την αξιοπιστία της δικαιοσύνης στην ψηφιακή εποχή.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ: Αποκάλυψη για το ηχητικό της άφιξης Σάντυ: Όλα όσα κατέρριψε η δημοσιογραφική έρευνα | AlphaNews
