Το γνωστό σύνθημα «Ένας για Όλους και Όλοι για Έναν» εκφράζει απόλυτα το περιεχόμενο και το πνεύμα της Συμφωνίας της Μέκκας, που υπέγραψαν χθες οι ηγέτες της Τουρκίας, της Σαουδικής Αραβίας και του Πακιστάν. Σχολιάζοντας τη συμφωνία, οι εκπρόσωποι των κυβερνήσεών τους τονίζουν κυρίως τη “ρήτρα συλλογικής άμυνας”, που ορίζει ότι σε περίπτωση κατά την οποία τρίτη χώρα επιτεθεί στρατιωτικά κατά μίας εκ των τριών συμβαλλομένων χωρών, τότε θα θεωρηθεί ότι η επίθεση στρέφεται και κατά των άλλων δύο.\
Παράλληλα, η Τουρκία, η Σαουδική Αραβία και το Πακιστάν δεν παύουν να τονίζουν ότι η Συμφωνία της Μέκκας ‘δεν στρέφεται εναντίον οποιασδήποτε άλλης χώρας’. Πρόκειται για μία συνηθισμένη διατύπωση που επαναλαμβάνεται κάθε φορά, όταν υπογράφεται μία διακρατική αμυντική συμφωνία, μιας και δημιουργείται πάντοτε το ερώτημα «έναντι ποιας ακριβώς απειλής είναι αναγκαίο να υπάρξει άμυνα».. Λαμβάνοντας υπόψιν αυτήν την λογική ακολουθία, λοιπόν, η ουσιαστική σημασία της τυπικής αυτής διαβεβαίωσης ότι η Συμφωνία της Μέκκας έχει υπογραφεί χωρίς να στρέφεται κατά κάποιας άλλης χώρας (ή άλλων χωρών), στην πραγματικότητα, ελάχιστη σημασία έχει.
Η δύναμη της αλληλοσυμπλήρωσης
Πέρα από το πολεμικό κλίμα και τις συγκρουσιακές συγκυρίες της σημερινής Μέσης Ανατολής, η Συμφωνία της Μέκκας συσπειρώνει τρεις μουσουλμανικές σουνιτικές χώρες, που συμπληρώνουν η μία την άλλη.
Η Τουρκία διαθέτει ισχυρές και αξιόμαχες ένοπλες δυνάμεις και τις τελευταίες δεκαετίες δεν κρύβει την αναθεωρητική τάση της εξωτερικής της πολιτικής. Το Πακιστάν είναι η μοναδική μουσουλμανική χώρα που διαθέτει πυρηνικό οπλοστάσιο και οι πρόσφατες διαμεσολαβητικές της προσπάθειες μεταξύ Ιράν και Ηνωμένων Πολιτειών, της έχουν προσδώσει έναν ρόλο στις μεσανατολικές ισορροπίες – έναν ρόλο που μέχρι πολύ πρόσφατα έδειχνε σαν να μην είχε καν φανταστεί. Η Σαουδική Αραβία είναι μία μια ενεργειακή υπερδύναμη χάρη στα πετρελαϊκά της αποθέματα και δεν κρύβει ότι φιλοδοξεί να αποκτήσει πυρηνική τεχνογνωσία και υποδομές- με την διακυβέρνηση Τραμπ να δείχνει εξίσου πρόθυμη να ικανοποιήσει αυτήν την πρόθεση.
ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
Το συγκεκριμένο σχήμα συνεργασίας διαθέτει το υπόβαθρο να ‘φέρει κοντά’ τρεις χώρες που η μία είναι σε θέση να συμπληρώσει την άλλη. Πακιστάν και Σαουδική Αραβία ήδη έχουν υπογράψει αμυντική συμφωνία τους προηγούμενους μήνες, με την Τουρκία ουσιαστικά να θέλει να ‘προστεθεί’ στο ήδη υφιστάμενο πλαίσιο συνεργασίας.
Ποιο θα είναι το αποτύπωμα της Συμφωνίας της Μέκκας;
Το ζήτημα που προκύπτει είναι ότι και οι τρεις αυτές χώρες απασχολούνται με εκκρεμή ζητήματα κυριαρχίας έναντι των γειτόνων τους. Η Τουρκία δεν ξεχνά το γνωστό casus belli έναντι της Ελλάδας, η εκκρεμότητα της κατοχής της Κύπρου συνεχίζεται για πάνω από 50 χρόνια, έχει ενεργό στρατιωτικό ρόλο στη Συρία και ανά πάσα στιγμή δεν διστάζει να ασκεί στρατιωτική ισχύ στο Βόρειο Ιράκ. Το Πακιστάν, από την πλευρά του, από την ανακήρυξη της ανεξαρτησίας του και μέχρι σήμερα, βρέθηκε επανειλημμένως στο χείλος μίας διευρυμένης πολεμικής σύρραξης με την γειτονική του Ινδία. Τέλος, η Σαουδική Αραβία βρίσκεται κυριολεκτικά στο ‘μάτι του κυκλώνα’ αφού οι πετρελαϊκές της εγκαταστάσεις και τα αστικά της κέντρα δέχονται επιθέσεις με πυραύλους και drones, τόσο από το Ιράν όσο και από τους αντάρτες Χούθι της Υεμένης, που υποκινούνται και εξοπλίζονται από το Ιράν. Μάλιστα, τα τελευταία εικοσιτετράωρα η ένταση μεταξύ Σ.Αραβίας και Χούθι γνωρίζει έξαρση, με δημοσιογραφικές διαρροές σε διεθνή μέσα να μην αποκλείουν χερσαία στρατιωτική εμπλοκή.
Ειδικά ως προς την περίπτωση της Σαουδικής Αραβίας, η χθεσινή υπογραφή της Συμφωνίας της Μέκκας, μήπως άραγε θα σηματοδοτήσει το άνοιγμα ενός ακόμα πολεμικού μετώπου, με τον σαουδαραβικό στρατό να επιτίθεται κατά των Χούθι στην Υεμένη; Και εάν ναι, μήπως άραγε αυτό θα σημαίνει ότι η Τουρκία και το Πακιστάν θα αποφασίσουν να ‘ανοίξουν’ μέτωπο στην Υεμένη; Λαμβάνοντας υπόψιν όσα συμφωνήθηκαν χθες, τότε ακόμα και αυτό το σενάριο δεν είναι δυνατόν να αποκλειστεί.
Μέχρι όμως να γίνει κάτι τέτοιο, παραμένει το εξής ερώτημα: Εν τέλει, πέρα από όσα έχουν διατυπωθεί εγγράφως, ποιο θα είναι τελικά το αποτύπωμα της Συμφωνίας της Μέκκας επί του πεδίου; Εάν πράγματι ισχύει το σύνθημα “Ένας για Όλους και Όλοι για Έναν”, αυτό αναμένεται να διαπιστωθεί. Καλό, όμως, θα ήταν να μην λησμονούμε ότι πολλές παρόμοιες συμφωνίες διακρατικές αμυντικές συμφωνίες υπεγράφησαν κατά το παρελθόν στην Μέση Ανατολή, οι οποίες αργότερα, στην πράξη, αποδείχθηκαν κενό γράμμα.
Αμφιλεγόμενη η στάση του Ιράν
Λίγες μόλις ώρες μετά την υπογραφή της, η Συμφωνία της Μέκκας παρομοιάστηκε με “κενό γράμμα’ από τον Εμπραήμ Ρεζαΐ, μέλος της Ιρανικής Εθνοσυνέλευσης και του Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας της χώρας. Προειδοποίησε, μάλιστα, την Σαουδική Αραβία, χαρακτηρίζοντας την υπογραφή της συμφωνίας ως “άλλη μια απελπισμένη προσπάθεια του Ριάντ να βρει νέους προστάτες”, που θα αντικαταστήσουν ή, έστω, θα συμπληρώσουν τις Ηνωμένες Πολιτείες.Απέφυγε, ωστόσο, να σχολιάσει τη στάση της Τουρκίας και του Πακιστάν, που συνυπέγραψαν τη συμφωνία.
Από την άλλη, σήμερα το πρωί (8/8) ο Ιρανός Υπουργός Εξωτερικών, Αμπάς Αραγτσί, με ανάρτησή του στην πλατφόρμα Χ ακολουθεί την ακριβώς αντίθετη επικοινωνιακή τακτική. Ο Αραγτσί ούτε προειδοποιεί την σαουδαραβική ηγεσία, ούτε επικρίνει τη Συμφωνία της Μέκκας. Αντιθέτως, την επαινεί, εμφανίζοντάς την μάλιστα ως μία ενδεχόμενη απαρχή συνεργασίας των χωρών της περιοχής προς επίλυση των διαφορών, χωρίς την παρουσία ‘ξένων παραγόντων’. Πρόκειται για την πάγια θέση της Τεχεράνης, που εκφράζεται επί δεκαετίες σε διπλωματικό επίπεδο, επιδιώκοντας ουσιαστικά την απομάκρυνση των ΗΠΑ και των δυνάμεων της Δύσης, ως επίσης και του Ισραήλ, από τα μεσανατολικά ζητήματα ‘που πρέπει να επιλυθούν χωρίς έξωθεν παρεμβάσεις’, με ό,τι σημαίνει αυτό, υπό το πρίσμα της ιρανικής ανάγνωσης του χάρτη.
Τα τρία ‘νέα στρατόπεδα’ που διαμορφώνονται στη Μ. Ανατολή
Αναμένοντας, λοιπόν, να διαπιστωθεί ποιο ακριβώς θα είναι το στρατιωτικό αποτύπωμα της Συμφωνίας της Μέκκας, φαίνεται πως πλέον έχουν ήδη σχηματοποιηθεί τα ‘νέα στρατόπεδα’ συμμαχιών στην Μέση Ανατολή, ενόσω οι ΗΠΑ ουσιαστικά διστάζουν ξεκάθαρα να ασκήσουν την στρατιωτική τους ισχύ στην περιοχή και να φέρουν ένα τελικό Game Over στο ιρανικό μέτωπο.
Το “τουρκόφιλο στρατόπεδο” συναποτελούν πέραν της Τουρκίας, το Πακιστάν, η Σαουδική Αραβία, ως επίσης η Συρία, το βόρειο Ιράκ (όπου η Άγκυρα ασκεί ενεργό επιρροή) και η νόμιμη κυβέρνηση της Υεμένης που συνεχίζει να ελέγχει περιοχές στις ανατολικές επαρχίες της χώρας χάρη στη στήριξη που προσφέρει ο σαουδαραβικός στρατός.
Βασικό αντίπαλο δέος αποτελεί ο άξονας των χωρών που διατηρούν σχέσεις με τον ισραηλινό παράγοντα. Στον άξονα αυτόν μετέχουν τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, το Μπαχρέιν και η Ινδία, ενώ στη σφαίρα επιρροής του ανήκουν η Σομαλιλάνδη (όπου ΗΑΕ και Ισραήλ ελέγχουν πλήρως τα τοπικά κέντρα λήψεως αποφάσεων) και η Ιορδανία, η οποία ανέκαθεν χρησιμεύει ως ένα de facto προκεχωρημένο φυλάκιο, εξασφαλίζοντας ένα όσο το δυνατόν μεγαλύτερο στρατηγικό βάθος υπέρ του Ισραήλ.
Παρότι το συγκεκριμένο ‘στρατόπεδο’ έχει διαμορφωθεί στην πράξη, σε θεσμικό επίπεδο, τουλάχιστον μέχρι στιγμής, παραμένει ανύπαρκτο, ενώ δεν είναι καθόλου σίγουρο εάν τελικά μειονοτικές οντότητες σε διάφορα σημεία της περιοχής (πχ Δρούζοι σε Λίβανο και Συρία, ή Κούρδοι σε Συρία και Ιράκ) δεν θα ήθελαν να ενταχθούν σε αυτό. Όλα τα ενδεχόμενα παραμένουν ανοιχτά.
Τέλος, το “ιρανικό-σιιτικό στρατόπεδο” συνεχίζει να διατηρεί την ισχύ του, όσο θα συνεχίζει να υφίσταται το σημερινό ιρανικό καθεστώς, με τη συμμετοχή της Χεζμπολάχ σε Λίβανο και Συρία, των Χούθι στις δυτικές επαρχίες της Υεμένης που ελέγχουν τα Στενά του Μπάμπ-Ελ-Μάνταμπ – και τέλος, των σιιτικών φιλοϊρανικών πολιτοφυλακών του Ιράκ που έχουν αποδείξει ότι παραμένουν υπολογίσιμα αξιόμαχες.
Η ειδική περίπτωση της Χαμάς
Ενδιαφέρον παρουσιάζει το ζήτημα σε ποιο ‘στρατόπεδο’ θα είναι ορθό να θεωρηθεί πως εντάσσεται η οργάνωση Χαμάς, η οποία διάγει μία περίοδο που θα κρίνει την συνέχιση της ύπαρξής της ή όχι. Με την πρόσφατη ανάδειξη του νέου ηγέτη του πολιτικού της σκέλους, Χαλίλ Αλ-Χάγια, η Χαμάς δείχνει να έχει δυσαρεστήσει την βασιλική οικογένεια του Κατάρ, η οποία πλέον απαιτεί να διατηρεί τον έλεγχο των κινήσεων των στελεχών της οργάνωσης που παραμένουν στην Ντόχα.
Δεδομένου ότι ο Χαλίλ Αλ-Χάγια θεωρείται προσκείμενος στα κέντρα αποφάσεων της Τεχεράνης, πληθαίνουν οι παρασκηνιακές αναφορές ότι η Χαμάς μεταφέρει τους μηχανισμούς ασφαλείας της προς την Τουρκία, όπου πιστεύει ότι θα χαίρουν περισσότερης ελευθερίας, τόσο ως προς την διαδικασία διοργάνωσης τυχόν μελλοντικών της επιχειρήσεων σε Γάζα και Δυτική Όχθη, όσο και ως προς την διατήρηση των διαύλων επικοινωνίας της με την Τεχεράνη. Παρ’ όλα αυτά, τίποτα δεν πρέπει σήμερα να θεωρείται αυτονόητο για την θέση που θα θελήσει να αποκτήσει η οργάνωση στον ‘νέο χάρτη’ των περιφερειακών συμμαχιών και συγκλίσεων, ειδικά μετά την χθεσινή υπογραφή της Συμφωνίας της Μέκκας.
Ο ρόλος του Κατάρ
Όσο για τον ρόλο του Κατάρ, αξίζει να επισημανθούν τα εξής: Η πείρα και η ευελιξία που ανέκαθεν επιδεικνύει η διπλωματική και η οικονομική του ισχύς, εκτιμάται ότι, ακόμα μια φορά, θα αποδειχθούν τα ισχυρότερα όπλα του. Το Κατάρ έχει καταφέρει να διατηρήσει τη στρατηγική του επιρροή, δια του συγκερασμού αντικρουόμενων συμφερόντων – έναν ρόλο που, προφανώς, δεν προτίθεται να παραδώσει σε κανέναν. Αντιθέτως, θα φροντίσει απλώς να διατηρήσει την δική του, ξεχωριστή, θέση στον ‘νέο χάρτη’. Θα επιδιώξει να εξαργυρώσει τον ρόλο, ζητώντας τα προνόμια του ‘πρόθυμου ενδιάμεσου’ . Για την ώρα, δείχνει να αναμένει προτάσεις, τις οποίες αργά ή γρήγορα θα κληθεί να αξιολογήσει.
Αθήνα και Λευκωσία
Η Κύπρος και η Ελλάδα οφείλουν να παρακολουθούν προσεκτικά τις εξελίξεις. Μία πρώτη ιδέα του τρόπου θεώρησης της κατάστασης κατέδειξε η πληροφορία ότι η Ελλάδα θα παράσχει στην πολεμική αεροπορία των Εμιράτων δύο ελικόπτερα Apache.
Παρότι από χθες (7/8) εκφράζονται απόψεις στα ελληνικά μέσα κοινωνικής δικτύωσης ότι “ήρθε η ώρα η Ελλάδα να αποσύρει τις συστοιχίες Patriot από την Σαουδική Αραβία”, καλό θα ήταν η Αθήνα να μην δράσει παρορμητικά και να προσπαθήσει να αποκρυσταλλώσει το κλίμα που επικρατεί, πρωτίστως στο Ριάντ.
Επικοινωνία μεταξύ Ισραήλ – Ινδίας
Σε αντίστοιχη στάση αναμονής δείχνει να βρίσκεται και η κυβέρνηση Νετανιάχου, η οποία μέχρι στιγμής προτιμά να είναι ιδιαίτερα φειδωλή σε δηλώσεις. Ωστόσο, δεν είναι καθόλου τυχαίοι ότι, ακριβώς μία μέρα πριν υπογράψουν τη Συμφωνία της Μέκκας οι ηγέτες της Τουρκίας, της Σ. Αραβίας και του Πακιστάν, την περασμένη Πέμπτη (6/8) συνομίλησαν τηλεφωνικά ο Νετανιάχου με τον Πρωθυπουργό της Ινδίας Ναρέντρα Μόντι “για τις εξελίξεις στην Μέση Ανατολή”. Όσο για την επίσημη ανακοίνωση του Πρωθυπουργικού Γραφείου στην Ιερουσαλήμ, ήταν η αναμενόμενη: Λακωνική και γενικόλογη.
Ο δρ. Γαβριήλ Χαρίτος είναι επισκέπτης καθηγητής διεθνών σχέσεων στο Τμήμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών του Παντείου Πανεπιστημίου και ανώτερος αναλυτής του κυπριακού Ινστιτούτου Μελετών Πολιτικής κια Δημοκρατίας (ΙΜΠΔ). Από την έναρξη του πολέμου της 7ης Οκτωβρίου 2023 συνεργάζεται με τον ALPHA Κύπρου ως αναλυτής για ζητήματα Μέσης Ανατολής.
Παρακολουθήστε την παρέμβαση του Γαβριήλ Χαρίτου σε απευθείας σύνδεση με την Ιερουσαλήμ στο χθεσινοβραδινό κεντρικό δελτίο ειδήσεων του ALPHA Κύπρου (7/8) με τον Νίκο Συμεού
