Της Ραφαέλλας Χαραλάμπους
- Φοιτήτρια Νομικής University Of Sunderland
Η επίθεση που σημειώθηκε στις 25 Ιουλίου 2026 στο περιθώριο των εκδηλώσεων του Berlin Pride επανέφερε στο προσκήνιο ένα ερώτημα που απασχολεί εδώ και χρόνια τη διεθνή κοινότητα: πώς ένας άνθρωπος φτάνει να θεωρεί τη βία θεμιτό μέσο έκφρασης μιας ιδεολογίας ή μιας πεποίθησης;
Η δημόσια συζήτηση μετά από μια επίθεση εστιάζει, δικαιολογημένα, στην ταυτότητα, στα κίνητρα και στην ευθύνη του δράστη. Για να κατανοήσουμε, όμως, πώς μπορεί να προληφθεί μια μελλοντική πράξη βίας, χρειάζεται να εξετάσουμε και τη διαδικασία που προηγήθηκε. Η σύγχρονη επιστημονική και θεσμική προσέγγιση αντιμετωπίζει τη βίαιη ριζοσπαστικοποίηση όχι ως ένα ξαφνικό γεγονός, αλλά ως μια σταδιακή διαδικασία, κατά την οποία προσωπικοί, κοινωνικοί και, πλέον, ψηφιακοί παράγοντες μπορούν να αλληλεπιδράσουν και, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, να οδηγήσουν ορισμένα άτομα στην αποδοχή ή ακόμη και στη χρήση της βίας.
Το παρόν άρθρο δεν επιχειρεί να ερμηνεύσει τις πράξεις ενός συγκεκριμένου δράστη ούτε να υποκαταστήσει τις αρμόδιες έρευνες. Στόχος του είναι να παρουσιάσει, μέσα από τη σύγχρονη επιστημονική γνώση και τις προσεγγίσεις διεθνών οργανισμών, πώς αναπτύσσεται η βίαιη ριζοσπαστικοποίηση, ποιος είναι ο ρόλος του διαδικτύου στη σύγχρονη εποχή και γιατί η πρόληψη παραμένει ένα από τα σημαντικότερα εργαλεία για την αντιμετώπισή της.
Βίαιος εξτρεμισμός και ριζοσπαστικοποίηση: δύο έννοιες που δεν ταυτίζονται
Δεν υπάρχει ένας διεθνώς καθολικά αποδεκτός ορισμός του εξτρεμισμού. Στο πλαίσιο, ωστόσο, της πρόληψης της βίας, ο όρος «βίαιος εξτρεμισμός» χρησιμοποιείται συνήθως για να περιγράψει την αποδοχή, τη δικαιολόγηση ή τη χρήση βίας για την επίτευξη πολιτικών, θρησκευτικών ή άλλων ιδεολογικών στόχων.
Η ριζοσπαστικοποίηση, αντίθετα, περιγράφει τη διαδικασία μέσα από την οποία ένα άτομο ή μια ομάδα μπορεί σταδιακά να οδηγηθεί στην αποδοχή ιδεών που δικαιολογούν ή υποστηρίζουν τη βία. Η υιοθέτηση ριζοσπαστικών, αντισυμβατικών ή ακόμη και έντονα αντικαθεστωτικών απόψεων δεν ταυτίζεται από μόνη της με εγκληματική συμπεριφορά. Το κρίσιμο όριο βρίσκεται στη μετάβαση από την πεποίθηση στην αποδοχή, στην υποκίνηση, στην προετοιμασία ή στη χρήση βίας ως θεμιτού μέσου δράσης.
Επομένως, το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος διέπραξε μια επίθεση, αλλά και πώς διαμορφώθηκε η σκέψη που την κατέστησε, στα μάτια του δράστη, αποδεκτή.
Πώς η βία αρχίζει να μοιάζει δικαιολογημένη
Η επιστημονική έρευνα δείχνει ότι η μετάβαση από μια ακραία πεποίθηση στη χρήση βίας δεν είναι ούτε στιγμιαία ούτε αναπόφευκτη. Κατά τη διάρκεια αυτής της πορείας μπορεί να μεταβάλλεται ο τρόπος με τον οποίο το άτομο αντιλαμβάνεται τόσο τον εαυτό του όσο και τους άλλους.
Ο ψυχολόγος Albert Bandura περιέγραψε έναν σχετικό μηχανισμό ως «ηθική αποδέσμευση» (moral disengagement): μια γνωστική διαδικασία μέσω της οποίας οι ηθικοί αυτοπεριορισμοί αποδυναμώνονται, επιτρέποντας στο άτομο να δικαιολογήσει πράξεις που, υπό άλλες συνθήκες, θα θεωρούσε απαράδεκτες.
Η βία μπορεί τότε να παρουσιάζεται ως αναγκαία για έναν «ανώτερο σκοπό», ενώ η προσωπική ευθύνη μετατίθεται σε ηγέτες, εντολές ή στην ίδια την ομάδα. Παράλληλα, το θύμα μπορεί σταδιακά να παύσει να αντιμετωπίζεται ως άνθρωπος με δικαιώματα, προσωπικότητα και αξία.
Η διαδικασία αυτή, γνωστή ως απανθρωποποίηση (dehumanization), έχει καταγραφεί επανειλημμένα σε διαφορετικές μορφές πολιτικής, θρησκευτικής και ιδεολογικής βίας. Όταν ο «άλλος» παρουσιάζεται αποκλειστικά ως απειλή, εχθρός ή ακόμη και ως κάτι λιγότερο από άνθρωπος, η άσκηση βίας γίνεται ευκολότερο να δικαιολογηθεί, τόσο απέναντι στους άλλους όσο και απέναντι στη συνείδηση του ίδιου του δράστη.
Η διαδρομή προς τη ριζοσπαστικοποίηση
Η ριζοσπαστικοποίηση δεν ακολουθεί ένα μοναδικό μονοπάτι ούτε εξελίσσεται με τον ίδιο τρόπο σε όλους τους ανθρώπους. Η σύγχρονη επιστημονική βιβλιογραφία περιγράφει τη διαδικασία ως αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης προσωπικών εμπειριών, κοινωνικών συνθηκών και ιδεολογικών επιρροών.
Ερευνητές όπως οι John Horgan και Arie Kruglanski, καθώς και οι Clark McCauley και Sophia Moskalenko, επισημαίνουν ότι δεν υπάρχει ένα συγκεκριμένο «προφίλ» ανθρώπου που οδηγείται στη βίαιη ριζοσπαστικοποίηση. Αντίθετα, κάθε περίπτωση μπορεί να αποτελεί προϊόν διαφορετικών διαδρομών, εμπειριών και κινήτρων.
Στη βιβλιογραφία γίνεται συχνά διάκριση ανάμεσα στους λεγόμενους παράγοντες ώθησης (push factors) και στους παράγοντες έλξης (pull factors). Οι πρώτοι περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, αισθήματα κοινωνικού αποκλεισμού, αδικίας, περιθωριοποίησης ή προσωπικής κρίσης. Οι δεύτεροι σχετίζονται με την αναζήτηση ταυτότητας, σκοπού και αποδοχής, καθώς και με την υπόσχεση ότι το άτομο θα αποκτήσει έναν ουσιαστικό ρόλο μέσα σε μια ομάδα ή ένα ιδεολογικό κίνημα.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η θεωρία του Arie Kruglanski για την «αναζήτηση προσωπικής σημασίας» (Quest for Significance). Σύμφωνα με αυτήν, όταν ένα άτομο βιώνει ταπείνωση, απώλεια, απόρριψη ή την αίσθηση ότι η ζωή του στερείται νοήματος, μπορεί να γίνει περισσότερο δεκτικό σε αφηγήσεις που υπόσχονται κύρος, αναγνώριση και έναν ανώτερο σκοπό.
Η ιδεολογία λειτουργεί τότε ως πλαίσιο που προσφέρει απαντήσεις, ενώ η ομάδα παρέχει ταυτότητα και αίσθηση του «ανήκειν». Η μετάβαση προς τη βία, ωστόσο, δεν αποτελεί αναπόφευκτο αποτέλεσμα αυτής της διαδικασίας. Είναι πιθανό αποτέλεσμα πολλών παραγόντων που αλληλεπιδρούν και εξελίσσονται με την πάροδο του χρόνου.
Το διαδίκτυο ως επιταχυντής, όχι ως δημιουργός του εξτρεμισμού
Αν η ριζοσπαστικοποίηση είναι μια διαδικασία, τότε το ερώτημα που γεννάται σήμερα είναι αν και πώς το διαδίκτυο μπορεί να την επιταχύνει.
Η απάντηση δεν είναι ότι οι ψηφιακές πλατφόρμες μετατρέπουν αυτομάτως έναν άνθρωπο σε εξτρεμιστή. Το διαδίκτυο, όμως, μπορεί να ενισχύσει μια ήδη εξελισσόμενη πορεία, προσφέροντας συνεχή πρόσβαση σε προπαγάνδα, θεωρίες συνωμοσίας και κοινότητες που επιβεβαιώνουν επανειλημμένα τις ίδιες αντιλήψεις.
Σε ορισμένα διαδικτυακά περιβάλλοντα δημιουργούνται «θάλαμοι αντήχησης» (echo chambers), μέσα στους οποίους ο χρήστης μπορεί να εκτίθεται δυσανάλογα σε απόψεις που συμφωνούν με τις δικές του. Ο αντίλογος δεν εξαφανίζεται αναγκαστικά, αλλά μπορεί να γίνεται λιγότερο ορατός, ενώ οι ακραίες θέσεις επαναλαμβάνονται και σταδιακά παρουσιάζονται ως περισσότερο φυσιολογικές ή ευρέως αποδεκτές από όσο πραγματικά είναι.
Παράλληλα, τα συστήματα προτάσεων περιεχομένου, τα οποία βασίζονται στις προηγούμενες επιλογές και αλληλεπιδράσεις του χρήστη, ενδέχεται να εντείνουν την επαναλαμβανόμενη έκθεσή του σε ομοιογενείς και πολωτικές αφηγήσεις.
Η σημασία του διαδικτύου δεν περιορίζεται, όμως, στη διάδοση περιεχομένου. Οι ψηφιακές κοινότητες μπορούν να προσφέρουν στο άτομο ταυτότητα, αποδοχή, αναγνώριση και αίσθηση συμμετοχής σε έναν κοινό σκοπό. Η στρατολόγηση δεν απαιτεί πλέον πάντοτε φυσική παρουσία ή επίσημη ένταξη σε μια οργάνωση. Μπορεί να εξελίσσεται μέσα από κοινωνικά δίκτυα, κλειστές ομάδες, κρυπτογραφημένες εφαρμογές και διαδικτυακά φόρουμ, όπου η εξτρεμιστική γλώσσα μεταδίδεται συχνά μέσω εικόνων, βίντεο, χιούμορ και memes.
Με αυτόν τον τρόπο, ιδέες που αρχικά θα προκαλούσαν έντονη αντίδραση μπορούν να παρουσιαστούν ως αστείες, οικείες ή ακίνδυνες και να κανονικοποιηθούν σταδιακά.
Το διαδίκτυο, επομένως, δεν αποτελεί από μόνο του την αιτία της βίαιης ριζοσπαστικοποίησης. Λειτουργεί περισσότερο ως πολλαπλασιαστής: επιταχύνει τη διάδοση των μηνυμάτων, συνδέει ανθρώπους που διαφορετικά θα παρέμεναν απομονωμένοι και δημιουργεί περιβάλλοντα συνεχούς επιβεβαίωσης. Η επίδρασή του γίνεται ιδιαίτερα σημαντική όταν συναντά ήδη υπάρχοντα αισθήματα αδικίας, αποκλεισμού, απώλειας ταυτότητας ή ανάγκης για αναγνώριση.
Γιατί η καταστολή από μόνη της δεν αρκεί
Η αντιμετώπιση της βίαιης ριζοσπαστικοποίησης δεν μπορεί να αρχίζει μόνο τη στιγμή κατά την οποία μια απειλή έχει ήδη μετατραπεί σε εγκληματική πράξη. Οι συλλήψεις, οι ποινικές διώξεις, η επιτήρηση τρομοκρατικών δικτύων και η αφαίρεση παράνομου περιεχομένου αποτελούν αναγκαία εργαλεία για την προστασία της κοινωνίας. Δεν μπορούν, όμως, από μόνα τους να αντιμετωπίσουν τις συνθήκες που καθιστούν ορισμένα άτομα δεκτικά στις εξτρεμιστικές αφηγήσεις.
Για τον λόγο αυτό, ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών και οι ευρωπαϊκοί θεσμοί αντιμετωπίζουν την πρόληψη ως μια πολυεπίπεδη διαδικασία. Η κοινωνική ένταξη, η πρόσβαση στην εκπαίδευση, η ενδυνάμωση των νέων, η ψυχοκοινωνική υποστήριξη και η καλλιέργεια της κριτικής σκέψης μπορούν να ενισχύσουν την ανθεκτικότητα απέναντι στην προπαγάνδα.
Ιδιαίτερη σημασία αποκτά πλέον ο ψηφιακός γραμματισμός: η ικανότητα του χρήστη να αναγνωρίζει την παραπληροφόρηση, να ελέγχει την αξιοπιστία μιας πηγής και να αντιλαμβάνεται πότε ένα μήνυμα επιχειρεί να εκμεταλλευτεί τον φόβο, τον θυμό ή την ανάγκη του για αποδοχή.
Η πρόληψη, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι κάθε απομονωμένος, θυμωμένος ή περιθωριοποιημένος άνθρωπος πρέπει να αντιμετωπίζεται ως πιθανός εξτρεμιστής. Μια τέτοια προσέγγιση θα οδηγούσε στον στιγματισμό ολόκληρων κοινωνικών, θρησκευτικών ή πολιτικών ομάδων και θα μπορούσε να ενισχύσει ακριβώς τα αισθήματα αποκλεισμού που επιχειρεί να περιορίσει.
Τα μέτρα ασφαλείας οφείλουν, επομένως, να είναι στοχευμένα, αναλογικά και συμβατά με τα ανθρώπινα δικαιώματα και τις αρχές του κράτους δικαίου.
Η αποτελεσματική αντιμετώπιση του φαινομένου απαιτεί τελικά τη συνεργασία πολλών φορέων: των διωκτικών αρχών, των σχολείων, των τοπικών κοινοτήτων, των επαγγελματιών ψυχικής υγείας, των οικογενειών και των ψηφιακών πλατφορμών. Η καταστολή παρεμβαίνει όταν ο κίνδυνος έχει ήδη εκδηλωθεί. Η πρόληψη επιχειρεί να εντοπίσει και να περιορίσει τη διαδρομή που προηγείται.
Η αντιμετώπιση του εξτρεμισμού ξεκινά πριν εμφανιστεί η βία
Κάθε βίαιη επίθεση προκαλεί, δικαιολογημένα, φόβο, οργή και την απαίτηση για άμεση απόδοση ευθυνών. Τότε, όμως, η διαδικασία της ριζοσπαστικοποίησης έχει ήδη φτάσει στο πιο ακραίο και ορατό της σημείο. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι πεποιθήσεις έχουν παγιωθεί, η βία έχει νομιμοποιηθεί στη συνείδηση του δράστη και ο «άλλος» έχει μετατραπεί σε εχθρό, απειλή ή εμπόδιο.
Η κατανόηση αυτής της διαδρομής δεν σημαίνει δικαιολόγηση του εγκλήματος ούτε περιορισμό της ατομικής ευθύνης. Σημαίνει αναγνώριση του γεγονότος ότι η αποτελεσματική προστασία της κοινωνίας δεν εξαντλείται στην τιμωρία μετά την πράξη. Απαιτεί την έγκαιρη αναγνώριση των μηχανισμών που μπορούν να επιτρέψουν στην ιδεολογία να μετατρέψει τον θυμό σε μίσος, την απομόνωση σε ταυτότητα και τη βία σε αποδεκτή επιλογή.
Η ριζοσπαστικοποίηση δεν αποτελεί αναπόφευκτη κατάληξη ούτε αφορά έναν συγκεκριμένο τύπο ανθρώπου, θρησκείας ή πολιτικής ιδεολογίας. Είναι ένα σύνθετο φαινόμενο που αναπτύσσεται μέσα από την αλληλεπίδραση προσωπικών αναγκών, κοινωνικών συνθηκών, ομαδικών επιρροών και, στη σύγχρονη εποχή, ψηφιακών περιβαλλόντων.
Ακριβώς γι’ αυτό, η αντιμετώπισή της απαιτεί περισσότερα από αυστηρότερες ποινές και αποτελεσματικότερη επιτήρηση. Απαιτεί εκπαίδευση, κοινωνική ένταξη, κριτική σκέψη, θεσμούς που εμπνέουν εμπιστοσύνη και κοινότητες που δεν επιτρέπουν στην ανάγκη για αποδοχή να μετατραπεί σε εργαλείο στρατολόγησης.
Το κρίσιμο ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο πώς θα αντιδράσει μια κοινωνία μετά την επόμενη πράξη βίας. Είναι αν θα επιλέξει να δει εγκαίρως όσα προηγούνται.
Διότι η βία μπορεί να αποτελεί το τέλος της διαδρομής· η πρόληψή της, όμως, πρέπει να αρχίζει πολύ πριν από αυτό.
