ALPHA της Κυριακής

Η Κύπρος σε αναζήτηση της άκρης του νήματος που χάθηκε από το 2017 μετά την επίσκεψη του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ

Η επίσκεψη του Αντόνιο Γκουτέρες στη Λευκωσία, υπήρξε ιστορική, καθώς ήταν η πρώτη φορά μετά τον Ιανουάριο του 2010 και τον Μπαν Κι Μουν που Γενικός Γραμματέας του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών επισκεπτόταν τη χώρα στην προσπάθεια εξεύρεσης λύσης του Κυπριακού. Βάσει των προσδοκιών που δημιουργήθηκαν, κυρίως από πλευράς κυβέρνησης, το βαρυσήμαντο γεγονός πέρασε κάτω από τον πήχη. Υπενθυμίζεται ότι αυτές οι προσδοκίες έφταναν μέχρι και το ενδεχόμενο κατάθεσης σχεδίου λύσης του κυπριακού μέσα στο έτος, σύμφωνα με τον ίδιο τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας σε συνέντευξή του στην Αιμιλία Κενεβέζου και τον «Alpha». Ακολούθως, η νέα, ανανεωμένη κινητικότητα έφερε στο προσκήνιο την πιθανή σύγκλιση νέας πενταμερούς διάσκεψης, με τις διαρροές να κάνουν λόγο για πραγματοποίησή της είτε στις 27 Ιουλίου, είτε στις 3 Αυγούστου. Καταλήξαμε τελικώς σε κάθοδο του Αντόνιο Γκουτέρες στο νησί με στόχο να ξεκλειδώσει τις διαδικασίες και την ανακοίνωση ημερομηνίας πενταμερούς ως αποτέλεσμα των συναντήσεών του με τους δύο ηγέτες.

Με τις δύο κοινότητες πλέον να δηλώνουν θετικές και τον ΓΓ του ΟΗΕ να τονίζει ότι «θα εργαστούμε μαζί όσο πιο γρήγορα και όσο πιο αποτελεσματικά γίνεται» ώστε να επιτευχθεί σύντομα τέτοια πρόοδος στο τρίπτυχο που έθεσε που να μπορεί να ανακοινωθεί η ημερομηνία της πενταμερούς, το κυπριακό βρίσκεται για πρώτη φορά από το 2017 τόσο κοντά στο διά ταύτα. Μέχρι εκεί όμως, υπάρχει δρόμος, ο οποίος περιλαμβάνει μεταξύ άλλων την καταγραφή των συγκλίσεων, τον καθορισμό που ακριβώς «διακόπηκαν στο Κραν Μοντανά» όπως δήλωσε ο Πρόεδρος και πού βρίσκονται οι διαφωνίες επί του πλαισίου Γκουτέρες. Σε ό,τι αφορά όμως την εσωτερική διακυβέρνηση, ο ίδιος ο Γενικός Γραμματέας στην έκθεσή του στο Συμβούλιο Ασφαλείας το Σεπτέμβριο του 2017, σημειώνει ότι «οι πλευρές είχαν καταλήξει σε σχεδόν πλήρη συμφωνία όσον αφορά την ομοσπονδιακή εκτελεστική εξουσία και την αποτελεσματική συμμετοχή». Έκτοτε όμως, άλλαξαν πολλά, μεταξύ των οποίων η μετατόπιση της τουρκοκυπριακής θέσης από την πολιτική ισότητα, στην κυριαρχική.

Που είχαμε μείνει στο Κραν Μοντανά;

Για σκοπούς ακρίβειας, σημειώνεται ότι το σημείο από το οποίο θα επαναρχίσουν οι συνομιλίες για το κυπριακό – αν φτάσουμε σε αυτό το σημείο – δε μπορεί να θεωρείται βέβαιο. Ιδίως όταν γίνεται λόγος για την ανάγκη καταγραφής των συγκλίσεων, και με τον Αντόνιο Γκουτέρες, να επισημαίνει ότι αυτές που έχουν ήδη επιτευχθεί θα ληφθούν υπόψη. Την ίδια ώρα, σημειώνονται οι επιφυλάξεις του Προέδρου Χριστοδουλίδη για το πλαίσιο Γκουτέρες που προέκυψε στο Κραν Μοντανά, τις οποίες είχε εκφράσει προτού εκλεγεί, κάνοντας λόγο για επαναδιαπραγμάτευση σημείων. Επιπλέον, υπενθυμίζεται το μπάχαλο για το εάν ισχύει το πλαίσιο της 30ης Ιουνίου 2017 ή της 4ης Ιουλίου. Ανεξαρτήτως των πιο πάνω, η έκθεση του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ προς το Συμβούλιο Ασφαλείας του Οργανισμού το Σεπτέμβριο του 2017, η πρώτη έκθεση μετά το ναυάγιο στο Κραν Μοντανά, καταγράφει μία σειρά από συγκλίσεις που περιγράφουν επαρκώς τι είδους κράτος θα προκύψει μέσα από μία διαπραγμάτευση που θα έχει στο τραπέζι όσα «κλείδωσαν» στο ελβετικό θέρετρο.

Ξεκινώντας από τα βασικά, στην έκθεση του Γενικού Γραμματέα επαναβεβαιώνεται η λύση διζωνικής δικοινοτικής ομοσπονδίας, η οποία παρά τις θέσεις που εκφράζει η Τουρκία για λύση δύο κρατών, παραμένει το μοναδικό πλαίσιο λύσης που βρίσκεται – προς το παρόν – στο τραπέζι. Προς το παρόν, γιατί, δέον να σημειωθεί η απουσία ονομαστικής αναφοράς από τον Αντόνιο Γκουτέρες στο συγκεκριμένο πλαίσιο λύσης, κάτι που, δημιουργεί αμφιβολίες παρά τη δήλωσή του ότι θα ληφθούν υπόψη οι συγκλίσεις που έχουν επιτευχθεί. Η σποραδική, αν όχι μηδενική πλέον, αναφορά σε λύση διζωνικής δικοινοτικής ομοσπονδίας, αποτελεί αλλαγή παραδείγματος από πλευράς Ηνωμένων Εθνών, που στο παρελθόν επαναλάμβαναν το πλαίσιο λύσης σχεδόν φορτικά και με κάθε ευκαιρία.

Η διζωνικότητα της συγκεκριμένης βάσης λύσης, προνοεί την ύπαρξη δύο ζωνών, δηλαδή δύο περιοχών. Αυτές οι δύο περιοχές, θα έχουν αρμοδιότητες που θα κατανέμονται σε αυτές από το κεντρικό, ομοσπονδιακό κράτος, βάσει συνταγματικών ρυθμίσεων. Ένα από τα ζητήματα που διαχρονικά βρίσκονται στο επίκεντρο των συνομιλιών, είναι ο αριθμός των αρμοδιοτήτων που θα έχουν οι δύο γεωγραφικές περιφέρειες. Βάσει των συγκλίσεων που έχουν επιτευχθεί μέχρι και την κατάρρευση των διαπραγματεύσεων, έχει καθιερωθεί ο όρος χαλαρή ομοσπονδία ως πλαίσιο λύσης του Κυπριακού, υπό την έννοια ότι οι αρμοδιότητες του κεντρικού κράτους έχουν μειωθεί δραστικά για να διασφαλιστεί η ελαχιστοποίηση των προστριβών μεταξύ των κοινοτήτων.

Κατ’ ελάχιστο, δεν επιδέχεται αμφισβήτησης, σε ό,τι αφορά τουλάχιστον το σημείο στο οποίο σταμάτησαν οι συνομιλίες, ότι οι αρμοδιότητες του κεντρικού κράτους διασφαλίζουν την ενότητα της χώρας, με σημαντικότερα τα λεγόμενα three singles: μία κυριαρχία, μία διεθνή προσωπικότητα και μία ενιαία ιθαγένεια. Σύμφωνα με όσα είχαν συμφωνηθεί μέχρι το 2017 το κεντρικό κράτος μίας ομόσπονδης Κύπρου θα είχε τις εξής αρμοδιότητες:

– Εξωτερική πολιτική και ευρωπαϊκές υποθέσεις (ΕΕ)

– Άμυνα και προστασία συνόρων (έλεγχος λιμανιών και αεροδρομίων)

– Αστυνόμευση

– Νομισματική πολιτική και εποπτεία τραπεζικού συστήματος

– Διεθνές εμπόριο

– Ναυτιλία

– Φορολογία (ΦΠΑ, δασμοί, κλπ)

– Ιθαγένεια και μετανάστευση

– Ενέργεια (διαχείριση ΑΟΖ)

Σε ό,τι αφορά τη δικοινοτικότητα της συγκεκριμένης βάσης λύσης, έγκειται στις δύο μεγάλες κοινότητες της χώρας, παρά το ότι οι Τουρκοκύπριο συνιστούν μειονότητα, και προνοείται από το Σύνταγμα της Κυπριακής Δημοκρατίας. Παρόμοιες ρυθμίσεις σε ομοσπονδιακά κράτη, με σκοπό την προστασία των εθνοτικών κοινοτήτων μίας χώρας και δη αυτών που μειοψηφούν ή μειονεκτούν, συναντά κανείς στον Καναδά, τη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, την Ελβετία και το Βέλγιο. Στις χώρες αυτές, όπως και στην περίπτωση της κυπριακής ΔΔΟ, ακόμα και οι συνταγματικά κατοχυρωμένες μειονότητες, που θεωρούνται συνιστώσες οντότητες των κρατών τους, ελέγχουν με εθνοτική βάση τις γεωγραφικές περιφέρειες τους. Κοντινότερο παράδειγμα το Βέλγιο, όπου όμως επικρατεί ένα ιδιότυπο πολυεπίπεδο σύστημα όπως το ανέλυσε ο Alpha της Κυριακής προσφάτως. Στο πλαίσιο της λύσης του κυπριακού που βρίσκεται στο τραπέζι από το 1977 και τη Συμφωνία Υψηλού Επιπέδου, η κάθε κοινότητα της χώρας, ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι, θα έχουν υπό τον έλεγχό τους μία γεωγραφική περιφέρεια, όπως στο Βέλγιο υπάρχει η Φλάνδρα και η Βαλλονία.

Η πολιτική ισότητα που έγινε «κυριαρχική»

Από τις δύσκολες εξισώσεις της όλης διαδικασίας των συνομιλιών, εάν και εφόσoν εντέλει επαναρχίσουν, αφορά το ζήτημα της πολιτικής ισότητας. Πρόκειται, ιστορικά, για μία βασική διεκδίκηση της τουρκοκυπριακής κοινότητας, η οποία μπήκε ως «ουρά» σε κάθε αναφορά στη βάση λύσης, παρά το γεγονός ότι ένα ομοσπονδιακό κράτος έχει στο επίκεντρό του την αρχή της ισοτιμίας μεταξύ των συνιστωσών περιφερειών. Κάτι τέτοιο αντανακλά και το σύνταγμα του 1960 με τις πρόνοιες για συμμετοχή στα όργανα αποφάσεων του κράτους, ή το διορισμό Τουρκοκυπρίων σε θέσεις Βοηθών θεσμών.

Η πολιτική ισότητα που αποζητούν οι Τουρκοκύπριοι θυμίζει την ισότητα μεταξύ των κοινοτήτων στο Βέλγιο, και οπουδήποτε αλλού υφίστανται πρόνοιες για την προστασία ξεχωριστών κοινοτήτων σε ένα κράτος, όπως ο Καναδάς παραδείγματος χάρην. Στο πλαίσιο των συνομιλιών για το κυπριακό η ερμηνεία της τουρκικής πλευράς τουλάχιστον μέχρι την κατάρρευση στο Κραν Μοντανά, δεν σημαίνει αριθμητική ισότητα στον πληθυσμό, ίσο αριθμό εξουσιών των δύο πλευρών, ούτε ότι κάθε απόφαση πρέπει να λαμβάνεται με ομοφωνία. Ομοίως στο διθάλαμο εθνικό κοινοβούλιο, όπου η άνω βουλή αντιστοιχεί στην ίση εκπροσώπηση των δύο κοινοτήτων, και η κάτω βουλή την αναλογική. Μεγαλύτερο σημείο τριβής αποτέλεσε διαχρονικά, και ειδικά στο Κραν Μοντανά όπου σημείο διαφωνία παρέμειν η αποτελεσματική συμμετοχή στη λήψη απόφασεων, και δη η απλη πλειοψηφία με μία θετική ψήφο από κάθε κοινότητα.

Από το 2017, και ειδικά μετά τη νίκη του Ερσίν Τατάρ, η πολιτική ισότητα βαφτίστηκε ξανά, ως κυριαρχική ισότητα, στο πλαίσιο της μετατόπισης της τουρκικής πλευράς στη λύση δύο κρατών. Ο όρος αντικατέστησε την πολιτική ισότητα με σκοπό να ανάδειξη του νέου στόχου, της ξεχωριστής κυριαρχίας των δύο κοινοτήτων στο νησί και του ίσου διεθνούς τους καθεστώτος. Προσέγγιση η οποία δεν υιοθετείται επί της ουσίας από τον Τουφάν Έρχιουρμαν, αλλά κυρίως συμβολικά, καθώς ο Τουρκοκύπριος ηγέτης ερμηνεύει τον όρο υπό τη σκοπία των ίσων κυριαρχικών δικαιωμάτων των Τουρκοκυπρίων στο πλαίσιο λύσης ενός κράτους.

Η ρητορική περί κυριαρχικής ισότητας είναι ένα από τα σημεία που καθιστούν και το πλαίσιο Γκουτέρες πιθανώς «ξεπερασμένο από τα γεγονότα», όπως το είχε θέσει ο Πρόεδρος του ΔΗΚΟ, Νικόλας Παπαδόπουλος. Η εν λόγω θέση, που απορρίπτεται κατηγορηματικά από την ελληνοκυπριακή πλευρά, θα αποτελέσει ένα από τα σημεία τριβής και μεγαλύτερα αγκάθια της όποιας προσπάθειας ξεκλειδώματος των διαπραγματεύσεων. Από τις δηλώσεις του Αντόνιο Γκουτέρες, διαφαίνεται ότι δεν είναι διατεθειμένος να ανακοινώσει ημερομηνίες ή χρονοδιαγράμματα σε σχέση με τη σύγκλιση πολυμερούς διάσκεψης εάν δεν έχει εξασφαλιστεί η επιτυχία της. Κάτι τέτοιο προϋποθέτει την πρόοδο σε ό,τι αφορά και αυτό το καίριας φύσης ζήτημα, με δεδομένο ότι και υπό το πλαίσιο της συζήτησης για την πολιτική ισότητα, η θετική ψήφος για τη λήψη αποφάσεων, ήταν ένα από τα ζητήματα που παρέμειναν άλυτα, πόσο δε μάλλων όταν πλέον περιστρέφεται πλέον γύρω από την κυριαρχική ισότητα που τόσο επίμονα επαναλάμβανε ειδικότερα ο Ερσίν Τατάρ.

Με την ασφάλεια και τις εγγυήσεις, την παραμονή η όχι τουρκικών στρατευμάτων στο νησί και εάν αυτό θα ρυθμιστεί με sunset ή review clause, ανοικτά ζητήματα στο περιουσιακό και το εδαφικό και η μεταχείριση Τούρκων και Ελλήνων υπηκόων να προστίθενται στη λίστα των διαφωνιών, τα Ηνωμένα Έθνη, οι δύο πλευρές στο νησί και οι εγγυήτριες δυνάμεις, συνεπικουρούμενες από την Ευρωπαϊκή Ένωση, έχουν ένα δισεπίλυτο γρίφο ενώπιον τους. Ιδιαίτερα αν αναλογιστεί κανείς ότι εκκρεμεί ακόμη η καταγραφή των συγκλίσεων που όπως είπε ο Αντόνιο Γκουτέρες θα ληφθούν υπόψη, ώστε να διαπιστωθεί πιο ακριβώς είναι και τι περιλαμβάνει το «τελευταίο μίλι»για την επίτευξη συμφωνίας. Μπορεί λοιπόν να μην ανακοίνωσε, όπως αναμενόταν, ημερομηνία πολυμερούς, ωστόσο αυτό που έκανε ο Αντόνιο Γκουτέρες, ήταν να δώσει από τη μια χρόνο, σε ένα πλαίσιο από την άλλη, όπου γίνεται ξεκάθαρο ότι τα ψέματα, έχουν τελειώσει και πλέον μένει να φανεί στην πράξη αν το περιλάλητο «παρά ένα της λύσης», γίνει και ένα.