ALPHA της Κυριακής

Ανάμεσα στον Θεό και τον Δαρβίνο. Ποιος φοβάται ποιον;

Σε πρόσφατες δηλώσεις του στην Ελλάδα, ο πρόεδρος του κόμματος της «Νίκης» Δημήτρης Νάτσιος, χαρακτήρισε τη διδασκαλία της θεωρίας του Δαρβίνου «βλασφημία» και την ελληνική παιδεία «παιδομάζωμα» γιατί διδάσκει την επιστήμη.  Ας μην κάνουμε το λάθος να πιστεύουμε ότι πρόκειται απλώς ένα μεμονωμένο επεισόδιο γραφικότητας. Είναι σύμπτωμα μιας ευρύτερης μετατόπισης στο δημόσιο λόγο. Της επανεμφάνισης του ανορθολογισμού ως δήθεν ηθικού αναχώματος απέναντι στη γνώση. Και αυτή η μετατόπιση δεν αφορά μόνο την Ελλάδα. Αφορά το παγκόσμιο (δες ΗΠΑ) αλλά και την Κύπρο.

Το πιο ανησυχητικό στοιχείο δεν είναι μόνο το περιεχόμενο της δήλωσης, αλλά το γεγονός ότι εκφράζεται από έναν άνθρωπο που εργάζεται ως δάσκαλος. Δηλαδή από κάποιον που έχει θεσμικό ρόλο στη διαμόρφωση συνειδήσεων παιδιών μικρής ηλικίας, τα οποία δεν έχουν ακόμη αναπτύξει τα εργαλεία της κριτικής σκέψης. Κι’ όταν η τάξη μετατρέπεται σε χώρο μετάδοσης φόβου απέναντι στη γνώση και όχι σε εργαστήρι ερωτήσεων, τότε το πρόβλημα είναι βαθιά παιδαγωγικό αλλά και πολιτικό με την ουσιαστική έννοια του όρου.

Με ευχάριστη έκπληξη είδα ότι πρώτος απέναντι σε αυτή τη δήλωση στάθηκε με καθαρό λόγο ένας άνθρωπος της εκκλησίας. Ο πάτερ Χαράλαμπος Κοπανάκης, ο οποίος τόνισε ότι η θεωρία της εξέλιξης δεν έχει ανατραπεί, αλλά έχει ενισχυθεί από τη γενετική, τη μοριακή βιολογία και τη σύγχρονη εξελικτική θεωρία. Το να βαφτίζουμε τις επιστημονικές αποδείξεις «βλασφημία», είπε, δεν είναι πίστη αλλά φόβος μεταμφιεσμένος σε ευσέβεια. Και αυτό είναι το κλειδί. Η πίστη δεν κινδυνεύει από τη γνώση, κινδυνεύει από τη σύγχυση. Όταν τα όρια ανάμεσα σε θεολογία και επιστήμη γίνονται θολά, τότε και οι δύο χάνουν την αξία τους.

Κι’ αν θεωρούμε ότι αυτά δεν μας αφορούν στην Κύπρο, ας κοιτάξουμε λίγο πιο προσεκτικά στα ενδότερα μας. Κι΄ εδώ υπάρχουν φωνές που αντιμετωπίζουν την επιστήμη με καχυποψία, κυρίως μέσα στους κόλπους της εκκλησίας  που τόση μεγάλη επιρροή έχει στην κοινωνία αλλά και στους κόλπους της εκπαίδευσης. Δεν είναι μυστικό αλώστε ότι ο διορισμός του εκάστοτε Υπουργού Παιδείας, πρέπει να περάσει από την έγκριση του Αρχιεπισκόπου. Που; Σε ένα κατά τα άλλα κοσμικό κράτος. Σε μια κοινωνία μικρή, δεμένη γύρω από ισχυρούς θεσμούς και παραδόσεις, ο πειρασμός του ανορθολογισμού βρίσκει συχνά πρόσφορο έδαφος. Όχι απαραίτητα από επιθετικότητα, αλλά από ανασφάλεια. Από τον φόβο ότι η γνώση αποδομεί ταυτότητες αντί να τις εμπλουτίζει.

Την ίδια στιγμή, ζούμε σε έναν κόσμο που αλλάζει ραγδαία. Τεχνητή νοημοσύνη, βιοϊατρική, κλιματική κρίση, γεωπολιτικές ανακατατάξεις. Δεν μπορούμε να προετοιμάσουμε τα παιδιά μας για αυτόν τον κόσμο με καλοπροαίρετες αφηγήσεις, μισές αλήθειες ή ιδεολογικά φίλτρα. Η Κύπρος δεν έχει την πολυτέλεια να παράγει γενιές που φοβούνται τη γνώση. Έχει ανάγκη από πολίτες που σκέφτονται, κρίνουν, διασταυρώνουν, δημιουργούν.

Στις αρχές του 20ού αιώνα, η Ευρώπη γνώρισε μια μοναδική άνθηση ιδεών. Φυσικοί, μαθηματικοί, βιολόγοι και επιστήμονες διαφόρων ειδικοτήτων  συνυπήρξαν σε ένα περιβάλλον που πίστευε στον Διαφωτισμό, στην εκπαίδευση και στη δύναμη της ανθρώπινης νόησης. Η σχετικότητα, το θεώρημα του Γκέντελ, οι νέες βάσεις της βιολογίας δεν προέκυψαν από φόβο, αλλά από τόλμη. Από την πίστη ότι η γνώση δεν απειλεί τον άνθρωπο αλλά τον ελευθερώνει.

Σήμερα, μοιάζουμε να ξεχνάμε αυτό το μάθημα. Ο δημόσιος λόγος και στην Κύπρο συχνά γλιστρά προς τη βολική απλοποίηση. Εμείς και οι άλλοι. Σαν να μην μπορούμε  να συνυπάρχουμε. Κι όμως, μπορούμε. Αρκεί να σεβόμαστε τα όρια και τη μεθοδολογία κάθε πεδίου. Η επιστήμη δεν κάνει μεταφυσικές διαπιστώσεις. Η πίστη δεν παράγει επιστημονικά δεδομένα. Όταν το καταλάβουμε αυτό, παύει και η ψεύτικη σύγκρουση.

Η πραγματική μάχη λοιπόν δεν δίνεται στα τηλεοπτικά πάνελ ούτε στα κοινωνικά δίκτυα, ούτε καν στα έδρανα της βουλής. Δίνεται στην τάξη. Στο αν δίνουμε χώρο στα παιδιά να ρωτούν «γιατί;», να αμφισβητούν, να ερευνούν. Στο αν καλλιεργούμε πολίτες ή υπάκουους οπαδούς.

Για την Κύπρο, αυτό είναι ζήτημα επιβίωσης. Όχι μόνο πολιτιστικής αλλά και πολιτικής. Μια κοινωνία που δεν σκέφτεται, χειραγωγείται. Μια κοινωνία που φοβάται τη γνώση και την αλήθεια, γίνεται εύκολος στόχος για κάθε είδους δημαγωγία. Αν θέλουμε ένα μέλλον με κοινωνική συνοχή και δημοκρατικό βάθος, οφείλουμε να υπερασπιστούμε τον ορθό λόγο.

Όχι απέναντι στην πίστη, αλλά απέναντι στο φόβο. Γιατί εκεί που τελειώνει η σκέψη, αρχίζει η χειραγώγηση. Και εκεί που η παιδεία υποχωρεί, η δημοκρατία δεν αργεί να ακολουθήσει.