ALPHA της Κυριακής

Είναι τελικά η ηθική αμετάβλητη;

Σε μια εποχή όπου η πληροφορία διακινείται με ταχύτητα και η άποψη διαμορφώνεται σχεδόν στιγμιαία, τίθεται ένα διαχρονικό αλλά ολοένα και πιο επίκαιρο ερώτημα. Μήπως η ηθική δεν είναι τελικά κάτι σταθερό, αλλά κάτι που μεταβάλλεται ανάλογα με τη σκοπιά από την οποία την παρατηρούμε;

Ο Νίτσε μας το είχε πει παραστατικά. Η ηθική είναι θέμα αισθητικής. Σκοτώνεις μια μύγα είσαι μάγκας, σκοτώνεις μια πεταλούδα είσαι βάρβαρος. Έχει η ηθική λοιπόν ελαστικά κριτήρια ανάλογα ποιος κάνει τι και γιατί;

To λεγόμενο «σκάνδαλο Σάντη» είναι ένα από τα πολλά παραδείγματα γύρω μας. Πρόκειται για μια υπόθεση που έχει συγκλονίσει την κοινή γνώμη, με σοβαρές καταγγελίες για διαφθορά, παραδικαστικά κυκλώματα και ακόμη και εγκληματικές πράξεις. Το πιο εντυπωσιακό, ωστόσο, δεν είναι μόνο το περιεχόμενο των καταγγελιών, αλλά ο τρόπος με τον οποίο η κοινωνία αντιδρά σε αυτές.

Από την πρώτη στιγμή και πριν παρουσιαστεί μια σαφής εικόνα, σχεδόν όλοι έχουν ήδη πάρει θέση. Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, στα τηλεοπτικά πάνελ, ακόμη και στις καθημερινές συζητήσεις, η υπόθεση αντιμετωπίζεται σαν να έχει ήδη κριθεί. Άλλοι καταδικάζουν με βεβαιότητα, άλλοι υπερασπίζονται με την ίδια ένταση. Φίλοι που εκτιμώ είναι έτοιμοι να βάλουν το χέρι στη φωτιά ότι η υπόθεση είτε γέρνει από τη μια είτε από την άλλη. Απόλυτα σίγουροι. Και όμως, η ίδια η υπόθεση χαρακτηρίζεται από «γκρίζες ζώνες», αντικρουόμενες αφηγήσεις και στοιχεία που περιπλέκουν την κατανόηση του τι πραγματικά συνέβη. Αλήθεια ποιος μπορεί να γνωρίζει την απόλυτη αλήθεια με όσα αντιφατικά διαβάζει και ακούει για να παίρνει θέση τόσο έντονα και απόλυτα;

Εδώ ακριβώς αναδεικνύεται το βαθύτερο πρόβλημα. Η ηθική μας κρίση φαίνεται να προηγείται της γνώσης. Δεν περιμένουμε να μάθουμε.  Αποφασίζουμε πρώτα και έπειτα επιλέγουμε τα γεγονότα που επιβεβαιώνουν την άποψή μας. Η στάση μας δεν καθορίζεται τόσο από την αλήθεια, όσο από τη σκοπιά μας. Τις πολιτικές μας πεποιθήσεις, τις προσωπικές μας συμπάθειες, τις εμπειρίες του παρελθόντος ή ακόμη και την ανάγκη μας να ανήκουμε σε μια πλευρά.

Το φαινόμενο αυτό δεν περιορίζεται φυσικά στην Κύπρο. Στο διεθνές πεδίο, και ιδιαίτερα μέσα από τους πρόσφατους πολέμους και τις συγκρούσεις, η σχετικότητα της ηθικής γίνεται ακόμη πιο εμφανής. Πράξεις που μια χώρα χαρακτηρίζει ως αναγκαίες για την ασφάλεια ή την επιβίωσή της, μια άλλη τις καταδικάζει ως παραβιάσεις θεμελιωδών δικαιωμάτων. Οι ίδιες εικόνες, τα ίδια γεγονότα, γεννούν διαφορετικές ηθικές αφηγήσεις. Το ερώτημα τότε γίνεται πιο σύνθετο. Υπάρχει μία ηθική αλήθεια ή απλώς πολλαπλές ερμηνείες της;

Ο Νίτσε θα μας προέτρεπε να είμαστε καχύποπτοι απέναντι σε κάθε ισχυρισμό περί «αντικειμενικής» ηθικής. Στο έργο του Γενεαλογία της ηθικής, υποστηρίζει ότι οι αξίες μας δεν είναι ουδέτερες, αλλά προϊόντα ιστορικών, κοινωνικών και ψυχολογικών διεργασιών. Με άλλα λόγια, η ηθική δεν είναι σταθερή αλλά μεταλλάσσεται. Και συχνά, κατασκευάζεται με τρόπους που εξυπηρετούν συγκεκριμένα συμφέροντα ή ενισχύουν συγκεκριμένες ταυτότητες.

Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι όλα είναι σχετικά και τίποτα δεν έχει σημασία. Αντίθετα, μας καλεί σε μεγαλύτερη ευθύνη. Αν η ηθική μας επηρεάζεται από τη σκοπιά μας, τότε οφείλουμε να αναρωτηθούμε. Πόσο συνειδητά επιλέγουμε αυτή τη σκοπιά; Εξετάζουμε τα γεγονότα με ειλικρίνεια ή απλώς επιβεβαιώνουμε όσα ήδη πιστεύουμε;

Ίσως, τελικά, το ζητούμενο δεν είναι να βρούμε μια απόλυτη και αμετάβλητη ηθική, αλλά να καλλιεργήσουμε την ικανότητα να βλέπουμε πέρα από τη δική μας θέση. Να αναγνωρίζουμε ότι η κρίση μας μπορεί να είναι μερική, ότι οι βεβαιότητες μας ενδέχεται να είναι εύθραυστες. Σε έναν κόσμο γεμάτο αντιφάσεις, η ηθική δεν είναι μόνο ζήτημα αρχών, αλλά και ζήτημα οπτικής.

Και ίσως εκεί βρίσκεται η μεγαλύτερη πρόκληση της εποχής μας. Όχι απλώς να κρίνουμε, αλλά να κατανοούμε πριν κρίνουμε.