Ήταν η πρώτη φορά που το Κυπριακό μεταφερόταν επίσημα από το επίπεδο των ελληνοβρετανικών σχέσεων στο διεθνές βήμα των Ηνωμένων Εθνών, εγκαινιάζοντας μια νέα περίοδο στην ιστορία του ζητήματος
Ο πρώτος Γενικός Γραμματέας των Ηνωμένων Εθνών που βρέθηκε ενώπιον του Κυπριακού ήταν ο Νταγκ Χάμαρσκελντ. Μόλις λίγους μήνες μετά την ανάληψη των καθηκόντων του, στις 20 Αυγούστου 1954, παρέλαβε από τον Μόνιμο Αντιπρόσωπο της Ελλάδας στον ΟΗΕ Κριστιάν Ξενόπουλο Παλαμά το αίτημα της ελληνικής κυβέρνησης για την εγγραφή του Κυπριακού στην ημερήσια διάταξη της 9ης Συνόδου της Γενικής Συνέλευσης. Ήταν η πρώτη φορά που το Κυπριακό μεταφερόταν επίσημα από το επίπεδο των ελληνοβρετανικών σχέσεων στο διεθνές βήμα των Ηνωμένων Εθνών, εγκαινιάζοντας μια νέα περίοδο στην ιστορία του ζητήματος.
Το 1954 υπήρξε περίοδος έντονων πολιτικών διεργασιών που αποδείχθηκαν καθοριστικές για την εξέλιξη του Κυπριακού. Η ελληνική κυβέρνηση αποφάσισε να εγκαταλείψει την έως τότε πολιτική που στηριζόταν στο δόγμα που είχε καθιερώσει ο Βενιζέλος και υποδείκνυε ότι καμία μεταβολή στο καθεστώς της Κύπρου δεν έπρεπε να επιδιωχθεί χωρίς τη συναίνεση του Ηνωμένου Βασιλείου. Αντίθετα, επέλεξε τη διεθνοποίηση του ζητήματος, επιδιώκοντας από τη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ να αναγνωρίσει το δικαίωμα αυτοδιάθεσης του (ελληνικού) κυπριακού λαού, ανοίγοντας τον δρόμο για την Ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα μέσω δημοψηφίσματος.
Η επιλογή αυτή στηρίχθηκε αφενός στη χειμαρρώδη επιθυμία των Ελληνοκυπρίων για Ένωση, που ασκούσε συνεχή πίεση προς τις ελληνικές κυβερνήσεις και αφετέρου στη συστηματική άρνηση της Βρετανίας να συζητήσει ακόμη και το ενδεχόμενο παραχώρησης του δικαιώματος αυτοδιάθεσης. Καθοριστικός υπήρξε και ο ρόλος του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄, ο οποίος, αντιλαμβανόμενος τους δισταγμούς της κυβέρνησης Παπάγου, άσκησε έντονη πολιτική πίεση, αφήνοντας να εννοηθεί ότι, αν η Ελλάδα δεν αναλάμβανε την πρωτοβουλία, θα επιδίωκε να εγείρει το ζήτημα μέσω άλλων κρατών. Η πίεση αυτή συνέβαλε στην τελική απόφαση της ελληνικής κυβέρνησης να καταθέσει το αίτημά της στις 20 Αυγούστου 1954.
ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
Από τον Λαμπρούκο στον Αν. Πασχαλίδη
Για ποιο Κυπριακό μιλάμε;
Η προσφυγή στον ΟΗΕ συνοδεύτηκε από πρωτοφανή λαϊκή κινητοποίηση στην Κύπρο. Επειδή τα βρετανικά αντιστασιαστικά μέτρα απαγόρευαν τις πολιτικές συγκεντρώσεις, ο Μακάριος κάλεσε τον ελληνικό κυπριακό λαό σε πάνδημη δέηση στον Ιερό Ναό της Φανερωμένης. Εκεί, στις 22 Αυγούστου 1954, ενώπιον χιλιάδων ανθρώπων, ο Κύπριος Εθνάρχης εκφώνησε ένα ιστορικό λόγο που έμεινε γνωστός ως ο «Όρκος της Φανερωμένης». Μ’αυτόν κάλεσε τους παρευρισκόμενους να δώσουν την υπόσχεση ότι θα παραμείνουν πιστοί «εις το εθνικό αίτημα για Ένωση και μόνο Ένωση».
Παρά τη λαϊκή αυτή συσπείρωση, η έκβαση της προσφυγής υπήρξε διαφορετική από εκείνη που επιδίωκαν οι εμπνευστές της πρωτοβουλίας. Στους μήνες που ακολούθησαν, τουρκοκυπριακές οργανώσεις διακήρυσσαν την αντίθεσή τους στην προοπτική της Ένωσης, η Τουρκία προειδοποιούσε ότι δεν θα παρέμενε αδιάφορη απέναντι σε οποιαδήποτε αλλαγή του καθεστώτος της Κύπρου, ενώ η Βρετανία ανέπτυξε έντονη διπλωματική δραστηριότητα για να αποτρέψει δυσμενείς -γι’αυτήν- εξελίξεις στον ΟΗΕ. Τον Δεκέμβριο του 1954, η ελληνική κυβέρνηση, αντιλαμβανόμενη την ασυμμετρία δυνάμεων, αποδέχθηκε πρόταση για τη μη συζήτηση του θέματος. Το αποτέλεσμα δεν ήταν μόνο η αποτυχία της συγκεκριμένης προσπάθειας, αλλά και η διαμόρφωση νέων δυναμικών, καθώς η Τουρκία εμφανιζόταν πλέον ως ενδιαφερόμενο μέρος στις διεθνείς συζητήσεις για το Κυπριακό.
Οι εξελίξεις της δεκαετίας του 50 αποκτούν ιδιαίτερο ενδιαφέρον αν ιδωθούν μέσα από το πρόσωπο του Νταγκ Χάμαρσκελντ. Έγινε μάρτυρας των συγκλονιστικών εξελίξεων της περιόδου 1955-1959 πριν γίνει ο πρώτος και ο μοναδικός Γενικός Γραμματέας των Ηνωμένων Εθνών που είδε το Κυπριακό να καταλήγει τελικά σε μια συμφωνημένη λύση: τη δημιουργία της Κυπριακής Δημοκρατίας το 1960. Μάλιστα, δεν πρόλαβε να βιώσει τις αναταράξεις που ακολούθησαν, καθώς πέθανε σε ένα μυστηριώδες δυστύχημα το 1961. Ο πρώτος αυτός κύκλος του Κυπριακού που ξεκίνησε με παθιασμένες και αδιάλλακτες διεκδικήσεις, συνεχίστηκε με ένα αιματηρό αγώνα και οδήγησε σε μία απρόβλεπτη πολιτική διευθέτηση προσφέρεται για έναν ευρύτερο προβληματισμό. Ένα προβληματισμό γύρω από τα όρια των εθνικών διεκδικήσεων, τη σημασία του διεθνούς συσχετισμού δυνάμεων και τελικά, τις δύνατότητες που μπορεί να έχει ένας πολιτικός συμβιβασμός.
