ALPHA της Κυριακής

Η θεμελίωση του εκλογικού συστήματος στις έγκυρες ψήφους και η κατανομή στα κόμματα εδρών με βάση το ποσοστό τους, μηδενίζοντας την παρουσία της αποχής, αποκρύβει τη σταδιακή συρρίκνωση της κομματικής δύναμης, κατά κόμμα και αθροιστικά

Η αποχή στις εκλογές της 24ης Μαϊου 2026 είχε κατά κάποιο τρόπο την τύχη σχεδόν «εκλιπούσας» σε πλείστες παρεμβάσεις για το αποτέλεσμα. Στο επίπεδο των κομμάτων δεν αναφέρθηκε καθόλου, δεν της δόθηκε η έμφαση προηγούμενων αναμετρήσεων, ενώ δεν έκαμαν την εμφάνιση τους πλερέζες και διαβεβαιώσεις για λήψη του μηνύματος, ανησυχία και πρόθεση να γίνουν ενέργειες για να έρχονται οι ψηφοφόροι στις κάλπες. Ευτυχώς, για να μην λησμονήσουμε την ύπαρξη της, υπήρξαν σημαντικές αναφορές από ορισμένους για να επισημάνουν το πρόβλημα: Η αποχή μαζί με την απουσία ενδιαφέροντος από δικαιούχους να εγγραφούν στους εκλογικούς καταλόγους συνιστούν συστημικό έλλειμμα, θέτοντας σε αμφιβολία τη λειτουργία της Δημοκρατίας. Ενδιαφέρουσα πτυχή, η οποία περνά κατά κανόνα απαρατήρητη, είναι η παραγνώριση της επενέργειας που έχει η αποχή πάνω στην πραγματική επιρροή των κομμάτων. Η θεμελίωση του εκλογικού συστήματος στις έγκυρες ψήφους και η κατανομή στα κόμματα εδρών με βάση το ποσοστό τους, μηδενίζοντας την παρουσία της αποχής, αποκρύβει τη σταδιακή συρρίκνωση της κομματικής δύναμης, κατά κόμμα και αθροιστικά.

Η αποχή στη ροή του χρόνου

Η κανονικοποίηση της κοινοβουλευτικής ζωής με το νόμο του 1979-80 και η υποχρεωτική ψήφος, σε συνάρτηση με την προσήλωση σε κομματικές ιδεολογίες συνέβαλαν σε καθήλωση του ποσοστού αποχής σε πολύ χαμηλό επίπεδο. Από 4,25% το 1981, ανήλθε σε 8,25% σε 20 χρόνια. Μπορούμε, όμως, να υποθέσουμε πως σημαντικό μέρος συνδεόταν με την παραμονή στον εκλογικό κατάλογο ονομάτων ατόμων που είχαν πεθάνει, ενώ άλλοι βρίσκονταν στο εξωτερικό για ποικίλους λόγους. Σημαντικό μέρος της τελευταίας κατηγορίας, κυρίως φοιτητές, ταξίδευαν για να ψηφίσουν στην Κύπρο, κατά κανόνα με κομματική φροντίδα.

Τα χαμηλά ποσοστά συνδέονταν επίσης με την πεποίθηση των πολιτών πως η εκλογή, επομένως, η ψήφος τους αποκτούσε νόημα, σε αναμέτρηση όπου δεν παρέμβαιναν παράγοντες που προκαθόριζαν το αποτέλεσμα, όπως συνέβηκε το 1960 (αποχή 35,8%), το 1970 (24,1%) και το 1976 (14,7%). Η μεγάλη κινητοποίηση από το 1981 και οι συνθήκες πραγματικού ανταγωνισμού για κομματική επιρροή συνδέονταν επίσης με την προβολή δυο σημαντικών οραμάτων που από το 1990 παρουσιάστηκαν αλληλένδετα: Ήταν η υπόσχεση πως η ένταξη στην ΕΟΚ /αργότερα Ευρωπαϊκή Ένωση, θα δημιουργούσε συνθήκες ή προϋποθέσεις για λύση του Κυπριακού σύμφωνα με τις επιθυμίες των Ελληνοκυπρίων. Η απόλυτη παραδοξότητα προκλήθηκε από την αδιαχώριστη σύνδεση των δύο με αντίστροφη χρονικά σειρά, δηλαδή ψήφο για λύση και ένταξη στην ΕΕ μέσω του Σχεδίου Ανάν.

Οι επιπτώσεις στη σχέση και τους δεσμούς πολιτών και κομμάτων υπήρξαν καταλυτικές, επεκτεινόμενες επίσης στο πολιτικό και κομματικό σύστημα. Οι ηγεσίες ΑΚΕΛ και ΔΗΣΥ βρέθηκαν σε διάσταση με τη βάση των ψηφοφόρων τους, με αποτέλεσμα την πολυδιάσπαση στον ΔΗΣΥ, αλλά, με πιο μεγάλα ρήγματα στο ΑΚΕΛ, χωρίς διάσπαση. Η εστίαση στις επιπτώσεις που θα επέφερε η κρίση στην επιρροή των δυο κομμάτων εξέτρεψε σε κάποιο βαθμό την προσοχή από την άνοδο της αποχής στις βουλευτικές εκλογές του 2006. Με αύξηση 33,33% σε σχέση με το 2001 ανήλθε σε ποσοστό 11%. Σε απόλυτους αριθμούς, ο ρυθμός αύξησης ήταν μεγαλύτερος, με 55109 να απέχουν, έναντι 38553 το 2001, ένα άλμα σχεδόν 43%. Μη αμελητέος είναι ο αριθμός όσων έριξαν λευκό ή άκυρο ψηφοδέλτιο (24824), ανεβάζοντας το σύνολο απουσίας κομματικής προτίμησης σε 80000 επί 501024 ψηφοφόρων (16%).

Ο σχεδόν διπλασιασμός της αποχής στις εκλογές του 2011, με 21,3% ή 113216 προκάλεσε σοκ, χωρίς να δίνεται και η ανάλογη προσοχή στα λευκά και άκυρα επίσης που αριθμούσαν 13500. Εκλιπούσης όμως της αποχής, τα δυο μεγάλα κόμματα εμφανίζονταν το 2011 με αυξημένη την επιρροή τους σε ψήφους και ποσοστά. Η σημαντική νέα άνοδος της αποχής σε 33,3% το 2016 και σε 34,3% το 2021, συνοδεύεται με νέα πραγματικότητα όπου τα κυρίαρχα κόμματα υφίστανται σοβαρές απώλειες σε δεκάδες χιλιάδες ψήφους. Αυτή η κατάσταση δεν αντανακλάται με αναλογικό τρόπο στα ποσοστά επειδή η εκλιπούσα από τις μετρήσεις επιρροή των κομμάτων και την κατανομή των εδρών αποχή, μαζί με τα λευκά και άκυρα, αποκρύπτει μεγάλο τμήμα της ζοφερής εικόνας. Μετριάζονται σημαντικά οι απώλειες μέχρι να αποφασίσουμε πως πρέπει αποχή και λευκά – άκυρα να εισαχθούν στον υπολογισμό μας. Αυτό επιτυγχάνεται όταν η κομματική επιρροή και τα ποσοστά καθορισθούν επί των εγγεγραμμένων ψηφοφόρων. Η εικόνα των τεσσάρων κομμάτων κυρίαρχων για δεκαετίες κομμάτων διαμορφώνεται όπως ο πίνακας, για τις εκλογές 2001, 2016 και 2026:

Συνοπτικά παρατηρούμε τα ακόλουθα για κάθε κόμμα:

Για το ΑΚΕΛ, η διαφορά ποσοστών επί των έγκυρων ψήφων και επί των εγγεγραμμένων (δύο πρώτες στήλες) ήταν μόνο 4,2 μονάδες το 2001, για τον ΔΗΣΥ ήταν 4,1 μονάδες, 1,8 μονάδες για το ΔΗΚΟ και 0,8 μονάδες για το ΚΙΣΟΣ. Λόγω της μεγάλης αποχής, η διαφορά των δυο ποσοστών αυξάνεται σημαντικά το 2026, σε 8,3 μονάδες για το ΑΚΕΛ, 9,4 για τον ΔΗΣΥ, 3,5 για το ΔΗΚΟ και 1,2 για την ΕΔΕΚ.

Η διαφοροποίηση της κομματικής επιρροής μέσα στο χρόνο αποκτά ιδιαίτερη σημασία όταν υπολογιστεί με βάση τους εγγεγραμμένους ψηφοφόρους, και κυρίως όχι σε μονάδες αλλά αναλογικά. Έτσι, η αναλογική μείωση των ποσοστών των κομμάτων μεταξύ 2001 και 2026 (Μείωση1) φέρει την ΕΔΕΚ να έχει χάσει σχεδόν το μισό της ψήφου του ΚΙΣΟΣ (49,2%), που ήταν ήδη πολύ χαμηλά, το ΔΗΚΟ με απώλεια 32,4%, το ΑΚΕΛ 31,1% και τον ΔΗΣΥ 20,3%.

Η εικόνα γίνεται δραματική όταν η σύγκριση γίνεται με βάση το σύνολο των ψηφοφόρων (Μείωση2). Από το 2001 μέχρι το 2026, η ΕΔΕΚ σημειώνει απώλεια 63,2%, το ΔΗΚΟ ακριβώς στο μισό, περίπου στο μισό και το ΑΚΕΛ (48,9%) και 40,8% ο ΔΗΣΥ. Αναφορικά με το άθροισμα της επιρροής των τεσσάρων, άθροιζαν το 2001 79,1% των ψηφοφόρων (δεύτερη στήλη) ενώ το 2026 μόλις το 41,9%. ΑΚΕΛ και ΔΗΣΥ είχαν το 2001 ποσοστό 60,4% των εκλογέων το οποίο μειώθηκε και εκπροσωπεί ακριβώς το ένα τρίτο.

Τα δεδομένα υποδεικνύουν δραματική αποξένωση των τεσσάρων κομμάτων από το εκλογικό σώμα με τεράστια μείωση της επιρροής τους η οποία συγκαλύπτεται μέσα από τα ποσοστά και, κυρίως μέσα από την κατανομή των εδρών. Με ψήφο κάτω από το 40% των εγγεγραμμένων ψηφοφόρων, ΑΚΕΛ, ΔΗΣΥ και ΔΗΚΟ έχουν πάνω από 71% των εδρών.

Πέρα από τη χρήση τους ως βάση κατανομής των εδρών, τα κομματικά ποσοστά επί έγκυρων ψήφων αποτελούν το κριτήριο για διαμοιρασμό της κρατικής χρηματοδότησης. Το γεγονός ότι η αποχή είναι εκλιπούσα στους υπολογισμούς επιτρέπει σταθερή ή αυξανόμενη ροή χρημάτων προς τα κόμματα. Θα μπορούσε να προβληθεί ο ισχυρισμός πως η διαχρονική απάθεια και η απουσία προσπάθειας για μείωση της αποχής, για κινητοποίηση των ψηφοφόρων οφείλεται κατά κάποιο τρόπο που η κρατική χρηματοδότηση δίνεται στα κόμματα. Εγείρεται εύλογο ερώτημα: Μήπως αν ακολουθείτο το παράδειγμα της Γαλλίας, όπου η κρατική χρηματοδότηση παραχωρείται με βάση τον αριθμό ψήφων, θα μπορούσε άραγε να αποτελέσει κίνητρο για πραγματική προσπάθεια των κομμάτων να πετύχουν αύξηση της συμμετοχής των πολιτών; Τέτοια προσπάθεια θα αποτελούσε, ίσως, σημαντικό παράγοντα για να αποκατασταθεί η επαφή κομματικών ηγεσιών με τους πολίτες. Η επανάπαυση σε σταθερή ροή κρατικής χρηματοδότησης όποιο και αν είναι το ποσοστό συμμετοχής /αποχής των ψηφοφόρων είναι μήπως αντικίνητρο για δράση των κομμάτων και πρέπει να αλλάξει η κατάσταση;

Οφείλουμε να φέρουμε στο προσκήνιο την αποχή, να παύσει να είναι εκλιπούσα, να έχει λόγο και ρόλο στην πολιτική και κομματική ζωή.