ALPHA της Κυριακής

Η ομοσπονδιακή δομή της Ελβετίας που διαχρονικά υπήρξε σημείο αναφοράς στις συνομιλίες για το Κυπριακό και η ιστορική της διαδρομή που εξηγεί το ιδιότυπο μοντέλο διακυβέρνησης που ακολουθεί

Η Ελβετία είναι γνωστή ανά τον κόσμο για πολλούς λόγους. Την ουδετερότητά της, το τραπεζικό της σύστημα, τις Άλπεις, τα πολυτελή ρολόγια, τις σοκολάτες και τα τυριά μεταξύ άλλων. Είναι όμως γνωστή και για τον ιδιότυπο φεντεραλισμό της. Τον οποίο, κατά παραδοχή του πρέσβη της χώρας στην Κύπρο σε πρόσφατη διάλεξη, δεν εξάγει. Και αυτό γιατί το παράδειγμα της Ελβετίας είναι πολύ διαφορετικό από σχεδόν κάθε άλλη χώρα στον κόσμο, λόγω των ιδιαίτερων στοιχείων που την συνθέτουν. Μία χώρα μπορεί να αναφερθεί ως παραπλήσιο παράδειγμα της Ελβετίας ως προς τη σύνθεση του γηγενούς της πληθυσμού και την ιστορία συγκρούσεων που τη διαμόρφωσαν και δεν είναι άλλη από την Κύπρο. Δεν είναι τυχαίο, εξάλλου, που το ομοσπονδιακό μοντέλο που εφαρμόζεται στην Ελβετία αποτελεί εδώ και χρόνια σημείο αναφοράς για το κυπριακό. Είχε τεθεί ειδικότερα κατά τις συνομιλίες ενόψει της κατάθεσης του σχεδίου Ανάν, ως ένα παράδειγμα που, με κάποιες παραλλαγές που να ανταποκρίνονται στις ιδιομορφίες της Κύπρου, μπορεί να εφαρμοστεί ως βάση λύσης του προβλήματος σε ό,τι αφορά τη διακυβέρνηση.

Σε συνέχεια της σειράς αναλύσεων για το Φάκελο Κυπριακό, ο «Alpha της Κυριακής» επιχειρεί να εντοπίσει τα στοιχεία που συνθέτουν την κρατική δομή της Ελβετίας, τις ιδιαιτερότητες της ανθρωπογεωγραφίας και της ιστορίας της, που την ανέδειξαν σε παράδειγμα για την Κύπρο.

Το προφίλ της Ελβετίας

Η Ελβετία συνορεύει με τη Γαλλία, την Ιταλία, τη Γερμανία, την Αυστρία και το Λιχτενστάιν, χώρες με τις οποίες μοιράζεται κοινά πολιτιστικά στοιχεία. Ενδεικτικά, η Ελβετία έχει ως επίσημες γλώσσες τα Γερμανικά, Γαλλικά, Ιταλικά και Ρομανσικά – μια λατινογενής γλώσσα που συνδυάζει στοιχεία από τις άλλες τρεις. Το σύνταγμα κατοχυρώνει συνταγματικά ως επίσημες και τις τέσσερεις γλώσσες, παρά το ότι η γερμανική ομιλείται από το 66% του πληθυσμού, η γαλλική από το 26%, η ιταλική από το 7% και η ρομανσική μόλις από το 0,5%, με όλα τα επίσημα κρατικά έγγραφα να είναι διαθέσιμα στα γαλλικά, τα ιταλικά και τα γερμανικά. Όλα αυτά σε μία χώρα με πληθυσμό 9,14 εκατομμύρια κατοίκους, σε μία έκταση 41,291 τετραγωνικών χιλιομέτρων, δηλαδή 4,5 σχεδόν φορές το μέγεθος της Κύπρου.

Το επίσημο όνομα της χώρας, Ελβετική Συνομοσπονδία, πολλές φορές προκαλεί σύγχυση στις συζητήσεις στην Κύπρο, όπου σε πολλές περιπτώσεις επικρατεί η παρανόηση ότι συνομοσπονδία μπορεί να σημαίνει και ένα κυρίαρχο κράτος. Επί της ουσίας, πρόκειται για ονομασία που προέκυψε μέσα από την ιστορική πορεία της χώρας. Η ίδρυσή της ξεκίνησε με συνομοσπονδιακές ρυθμίσεις, όταν το 1291, τα τρία ιδρυτικά καντόνια – κρατίδια τότε εντός της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας – Ούρι, Σβυτς και Ουτερβάλντεν υπέγραψαν συμφωνία αμυντικής συμμαχίας ενάντια στους Αψβούργους, ενώ παρέμεναν τυπικά υπό την κυριαρχία της ασθμαίνουσας Αυτοκρατορίας. Η κοινή άμυνα στην οποία στόχευσε και πέτυχε η συμφωνία, είχε ως σκοπό την προστασία του εμπορίου στις συγκεκριμένες περιοχές, και για αυτό το λόγο, περιλάμβανε πρόνοιες για την επίλυση διαφορών μεταξύ των καντονίων και την απονομή δικαιοσύνης σε επίπεδο πολιτών. Η συμφωνία θεωρείται και το πρώτο συνταγματικό κείμενο της Ελβετίας.

Η εξέλιξη της Ελβετίας σε ανεξάρτητο κράτος συνεχίστηκε ανά τους αιώνες, με ακόμη περισσότερες κοινότητες να υπογράφουν αντίστοιχες αμυντικές συμφωνίες οι οποίες εξελίχθηκαν σε ένα ενιαίο σύστημα συμφωνιών, που σχημάτισε την Παλαιά Ελβετική Συνομοσπονδία των 13 καντονίων. Το εν λόγω σύστημα δημιούργησε ένα- ντε φάκτο- κράτος εν κράτει εντός των ορίων της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, από την οποία ανεξαρτητοποιήθηκε επίσημα το 1648, παρά το ότι η ισχύ των καντονίων ήταν τέτοια που η εξωτερική πολιτική παρέμεινε κατακερματισμένη, με την Ελβετία να μην έχει πάρει ακόμη την ολοκληρωμένη μορφή ενός κυρίαρχου συντεταγμένου κράτους. Κάτι που έγινε, με την υιοθέτηση του ομοσπονδιακού συντάγματος του 1848, αφού η χώρα πέρασε από θρησκευτικές συγκρούσεις μεταξύ των Καθολικών και Προτεσταντικών καντονίων, μεταξύ του 16ου και 19ου αιώνα.

Η ομοσπονδιακή δομή της Ελβετίας

Ο Christoph Burgener, Πρέσβης της Ελβετίας στην Κύπρο, περιγράφει τη χώρα του ως ένα συνονθύλευμα 26 καντονίων, 2500 δήμων και ενός κράτους. Ο ίδιος διαχωρίζει τα καντόνια για τις διαφορές που έχουν μεταξύ τους, μέσα από την αρμονία στην ποικιλομορφία και την ποικιλομορφία σε αρμονία. Όπως σημείωσε σε πρόσφατη εκδήλωση, κάθε καντόνιο έχει τη δική του ισχυρή ταυτότητα, παραδόσεις,  κουλτούρα και πολιτισμό, πέραν της γλώσσας και της θρησκείας. Ο κ. Burgener ανέφερε τα πιο πάνω για να τονίσει την ισχυρή αυτονομία που απολαμβάνουν τα καντόνια ενώ το κράτος διατηρεί τη συνοχή του.

Το κάθε ένα από τα 26 καντόνια που συνθέτουν τη χώρα, έχει το δικό του σύνταγμα, κυβέρνηση, κοινοβούλιο και δικαστήρια. Λόγω του ότι η χώρα αποτελεί τη συνένωση πολλών μικρών κρατιδίων σε ένα κράτος, παραδοσιακά θεωρείται ότι είναι τα καντόνια που έχουν παραχωρήσει μέρος των εξουσιών τους στο κεντρικό κράτος και όχι το αντίθετο. Αυτό ωστόσο σημειώνεται ως μέρος της ελβετικής κρατικής παράδοσης. Επί της ουσίας, η Ελβετία συγκροτήθηκε σε ένα κυρίαρχο ομοσπονδιακό κράτος, όταν το συντάχθηκε το σύγχρονο της σύνταγμα το 1848. Είναι μέσω του συντάγματος του κράτους που καθορίζονται τα όρια των εξουσιών κεντρικής κυβέρνησης και καντονίων, και μέσω αυτού αντλείται η μία διεθνής προσωπικότητα, κυριαρχία και ανεξαρτησία της χώρας. Το σύνταγμα της χώρας απονέμει στην κεντρική κυβέρνηση της εξουσίες που μπορεί να ασκεί, και οι υπόλοιπες ανήκουν στα καντόνια.

Για να γίνει αντιληπτή και η σύνδεση μεταξύ του ελβετικού ομοσπονδιακού συστήματος με τις συζητήσεις στην Κύπρο περί χαλαρής ομοσπονδίας, αρκεί κανείς να αναλογιστεί ότι τα καντόνια αποφασίζουν αυτόνομα για τα εξής:

• εκπαίδευση
• υγεία και νοσοκομεία
• αστυνόμευση
• πολιτισμός
• τοπική αυτοδιοίκηση
• δημόσια διοίκηση
• πολεοδομία και χωροταξία
• σημαντικό μέρος της φορολογίας
• δικαιοσύνη
• θρησκευτικές υποθέσεις

Σχετικό παράδειγμα είναι η φορολογία, όπου τα καντόνια έχουν την εξουσία να αποφασίζουν για την επιβολή φόρων, τους φορολογικούς συντελεστές και την έγκριση των προϋπολογισμών τους. Οι δημοτικοί φόροι αποφασίζονται σε επίπεδο τοπικής αυτοδιοίκησης, ενώ οι πολίτες καλούνται να πληρώνουν πρόσθετους φόρους που επιβάλλονται σε ομοσπονδιακό επίπεδο.

Σε ό,τι αφορά την αντιπροσώπευση των πολιτών, όπως και σε όλα τα ομοσπονδιακά κράτη, έτσι και στην Ελβετία, το ομοσπονδιακό κοινοβούλιο χωρίζεται σε δύο σώματα. Το National Council, την εθνοσυνέλευση, όπου εκπροσωπείται ο πληθυσμός της χώρας με τις έδρες να κατανέμονται στα καντόνια αναλογικά. Στο Council of States, εφάμιλλο της αμερικανικής Γερουσίας, εκπροσωπούνται τα καντόνια ισότιμα με δυο βουλευτές, ενώ άλλα έξι λεγόμενα ημικαντόνια εκπροσωπούνται από έναν. Για να εγκριθούν νόμοι, απαιτείται η συναίνεση και των δύο σωμάτων. Η τροποποίηση του συντάγματος της χώρας απαιτεί την πλειοψηφία στο κάθε σώμα ξεχωριστά, ώστε να προστατεύται η ενότητα του κράτους και ταυτόχρονα τα μικρότερα και λιγότερο ισχυρά καντόνια από τα μεγαλύτερα και πιο εύρωστα.

Στο πλαίσιο του διαχωρισμού των εξουσιών, το ομοσπονδιακό σύνταγμα της Ελβετίας ορίζει ότι οι αποφάσεις που επηρεάζουν την καθημερινότητα των πολιτών πρέπει και να λαμβάνονται όσο το δυνατόν πιο κοντά του. Για αυτό το λόγο, δεν είναι μόνο η αυτονομία των καντονίων ευρεία και ισχυρή, αλλά και της τοπικής αυτοδιοίκησης. Εξ ού και οι 2500 δήμοι έχουν αρμοδιότητες λήψης αποφάσεων για μια σειρά από τομείς:

• δημοτική εκπαίδευση
• ύδρευση – άρδευση
• τοπικές υπηρεσίες
• πολεοδομία
• δημοτικούς φορους

Ακόμη μεγαλύτερη αμεσότητα μεταξύ διακυβέρνησης και πολιτών είναι εμφανής σε μικρούς πληθυσμιακά δήμους, όπου οι πολίτες λαμβάνουν αποφάσεις για βασικά, καθημερινά ζητήματα σε ανοικτές δημοτικές συνελεύσεις. Ενδεικτική, σε εθνικό επίπεδο, είναι η ευρεία χρήση των δημοψηφισμάτων, όπου οι πολίτες απορρίπτουν νόμους, τροποποιούν το σύναγμα του κράτους ή αναλαμβάνουν νομοθετικές πρωτοβουλίες.

Υπάρχουν περιπτώσεις όπου η εξουσία λήψης απόφασης μεταφέρεται σε υψηλότερο επίπεδο, δηλαδή από την τοπική αυτοδιοίκηση στο καντόνιο ή από το καντόνιο στο κεντρικό κράτος, όταν στο κατώτερο επίπεδο παρατηρείται αδυναμία στην αποτελεσματική άσκηση εξουσίας. Σε ομοσπονδιακό επίπεδο, οι εξουσίες που ορίζει το σύνταγμα αποσκοπούν στη διασφάλιση της ενότητας της χώρας, της εθνικής της κυριαρχίας και της διεθνούς της ταυτότητας. Για αυτό το λόγο, η κεντρική κυβέρνηση περιορίζεται σε ένα αριθμό εξουσιών που σε πολλές από αυτές αφορά τη θέσπιση του εθνικού πλαισίου εντός του οποίου ασκούνται εξουσίες σε επίπεδο καντονίων όπως:

• άμυνα και ασφάλεια
• εξωτερική πολιτική
• νομισματική πολιτική
• τελωνεία και συνοριακός έλεγχος
• μεγάλο μέρος των κοινωνικών ασφαλίσεων
• ιθαγένεια, μετανάστευση και άσυλο
• ενιαίο πλαίσιο αστικού και ποινικού κώδικα και βασικών κανόνων δικονομίας
• πολιτική αεροπορία
• ενεργειακός σχεδιασμός
• εθνικό πλαίσιο δημόσιας υγείας για διαχείριση κρίσεων και μεταδοτικών ασθενειών
• ρύθμιση χρηματοπιστωτικού συστήματος
• ρύθμιση πλαισίου ανταγωνισμού και ενιαίας αγοράς
• συντονισμός των καντονίων
• ανώτατη επίπεδο δικαστηρίων

Η θεμελιώδης διαφορά του ελβετικού συστήματος, έγκειται στο άρθρο 3 του συντάγματος που αντιστρέφει τη λογική του κεντρικού κράτους που διανέμει τις εξουσίες στις περιφέρειες, διατηρώντας παράλληλα την ουσία της ομοσπονδοποίησης που διασφαλίζει την ενότητα, εθνική κυριαρχία και διεθνή προσωπικότητα της χώρας. Σε αντίθεση με τα υπόλοιπα ομοσπονδιακά κράτη, στην Ελβετία η βασική αρχή είναι ότι «τα καντόνια είναι κυρίαρχα, εκτός στον βαθμό που η κυριαρχία τους περιορίζεται από το Ομοσπονδιακό Σύνταγμα. Ασκούν όλα τα δικαιώματα που δεν έχουν ανατεθεί στην Ομοσπονδία». Στο ενδεχόμενο που θα προκύψει ζήτημα εξουσίας, το ερώτημα που τίθεται είναι αν κατανέμεται η αρμοδιότητα από το σύνταγμα στο κεντρικό κράτος. Αν όχι, τότε η αρμοδιότητα ανήκει αυτομάτως στα καντόνια, χωρίς να απαιτείται καμία επιπλέον πράξη, ορίζοντας με αυτό τον τρόπο ότι το τεκμήριο της αρμοδιότητας είναι υπέρ των καντονίων. Στα υπόλοιπα ομοσπονδιακά κράτη, το τεκμήριο ανήκει στο ομοσπονδιακό κράτος, δηλαδή, οποιαδήποτε αρμοδιότητα δεν έχει κατανεμηθεί στις περιφέρειες ρητά, τότε θεωρείται αυτονόητο ότι ανήκει στο κεντρικό κράτος.

Ο Ελβετός Πρέσβης, ανέλυσε τον ελβετικό φεντεραλισμό, αποδεχόμενος την πρόσκληση στην εν λόγω εκδήλωση με την υποσημείωση ότι η παρουσίαση δεν αποσκοπούσε ούτε σε επηρεασμό της τρέχουσας προσπάθειας επανέναρξης των συνομιλιών στο κυπριακό, ούτε αποτελεί προπομπό του όποιου σχεδίου. Αποτελεί όμως ιστορικό γεγονός ότι το ελβετικό μοντέλο διαχρονικά τίθεται στο τραπέζι των συνομιλιών ως ένα πρακτικό παράδειγμα. Το ίδιο και το βελγικό μοντέλο, το οποίο ο «Alpha της Κυριακής» θα επιχειρήσει να αναλύσει την ερχόμενη εβδομάδα.