ALPHA της Κυριακής

Η φωτιά στο Καλό Χωριό και η αλυσίδα των ευθυνών 

Η καταστροφή πυρομαχικών εν μέσω καύσωνα δεν είναι απλώς ένα επιχειρησιακό λάθος. Είναι δοκιμασία για την πολιτική ευθύνη, τη δημοκρατική εποπτεία της Εθνικής Φρουράς και την ικανότητα του κράτους να μαθαίνει. 

Η πυρκαγιά που ξέσπασε στο πεδίο βολής Καλού Χωριού, κατά τη διάρκεια προγραμματισμένης καταστροφής πυρομαχικών, δεν μπορεί να κλείσει με μία πειθαρχική ποινή ή με την απόδοση ευθύνης σε έναν αξιωματικό που βρισκόταν στο πεδίο. 

Η φωτιά κατέκαυσε περίπου 120 εκτάρια, απείλησε κοινότητες, προκάλεσε εκκενώσεις και κινητοποίησε σημαντικές επίγειες και εναέριες δυνάμεις. Οι εκρήξεις δυσχέραναν την πυρόσβεση, ενώ κάτοικοι κατήγγειλαν καθυστερήσεις ή απουσία έγκαιρης προειδοποίησης μέσω του CY-Alert. (AlphaNews) 

Πίσω από τις εικόνες της φωτιάς βρίσκεται ένα πολιτικά βαρύ ερώτημα: Πώς μια δραστηριότητα του μηχανισμού άμυνας μετατράπηκε σε απειλή για τους πολίτες και για το ίδιο το έδαφος που αυτός ο μηχανισμός οφείλει να προστατεύει; 

Δεν αρκεί να μάθουμε ποιος έκανε την πυροδότηση Ο Υπουργός Άμυνας Βασίλης Πάλμας χαρακτήρισε αντιεπαγγελματική την απόφαση καταστροφής πυρομαχικών υπό συνθήκες ακραίας ζέστης και δήλωσε ότι οι ευθύνες «έχουν ονοματεπώνυμο». Διορίστηκε ανακριτής για τη διερεύνηση του περιστατικού. (Cyprus Inform) 

Το ζητούμενο, όμως, δεν είναι μόνο ποιος πάτησε τον μηχανισμό. Ποιος σχεδίασε τη δραστηριότητα; Ποιος την ενέκρινε; Ποιος αξιολόγησε τη θερμοκρασία, τον άνεμο, την ξηρότητα της βλάστησης και τον κίνδυνο πυρκαγιάς; Ποιος είχε την αρμοδιότητα να την ακυρώσει; 

Η έρευνα πρέπει να ακολουθήσει ολόκληρη την αλυσίδα αποφάσεων: από το 70ό Τάγμα Μηχανικού μέχρι τα ενδιάμεσα κλιμάκια, το ΓΕΕΦ και την πολιτική ηγεσία του Υπουργείου Άμυνας. 

Διαφορετικά, θα τιμωρηθεί ξανά ο τελευταίος και πιο αδύναμος κρίκος, ενώ θα μείνουν εκτός ελέγχου όσοι είχαν την εξουσία να προβλέψουν, να εγκρίνουν ή να σταματήσουν την επιχείρηση. 

Τι απαιτούν τα διεθνή πρότυπα 

Οι Διεθνείς Τεχνικές Κατευθυντήριες Γραμμές του ΟΗΕ για τα Πυρομαχικά, οι IATG, αντιμετωπίζουν την καταστροφή ως μέρος της συνολικής διαχείρισης του κύκλου ζωής των πυρομαχικών. 

Πριν από οποιαδήποτε επιχείρηση απαιτούνται τεκμηριωμένη αξιολόγηση κινδύνου, σαφείς αρμοδιότητες, κατάλληλος χώρος, σχέδιο έκτακτης ανάγκης και προστασία του προσωπικού, των κοινοτήτων και του περιβάλλοντος. (United Nations) 

Η αξιολόγηση δεν αφορά μόνο το εάν η έκρηξη μπορεί να πραγματοποιηθεί τεχνικά. Αφορά το εάν πρέπει να πραγματοποιηθεί εκείνη τη στιγμή. 

Γι’ αυτό το βασικό ερώτημα είναι: Γιατί δεν ακυρώθηκε η δραστηριότητα; 

Εάν μπορούσε να μετατεθεί για περίοδο χαμηλότερου κινδύνου ή να πραγματοποιηθεί με ασφαλέστερη μέθοδο, η επιλογή να προχωρήσει πρέπει να αιτιολογηθεί. 

Κανονισμοί χωρίς διαφάνεια και έλεγχο 

Η κυπριακή νομοθεσία για τις εκρηκτικές ύλες εξαιρεί σε σημαντικό βαθμό τα πυρομαχικά που χρησιμοποιούνται από τις Ένοπλες Δυνάμεις και την Αστυνομία. Η στρατιωτική διαχείριση βασίζεται συνεπώς σε εσωτερικούς κανονισμούς, διαταγές και τεχνικά εγχειρίδια που δεν είναι δημόσια. (CyLaw) 

Η επιχειρησιακή εμπιστευτικότητα είναι αναγκαία. Δεν μπορεί, όμως, να χρησιμοποιείται ως ασπίδα αδιαφάνειας όταν οι συνέπειες ξεπερνούν το στρατόπεδο και απειλούν ολόκληρα χωριά. 

Η κοινωνία δικαιούται να γνωρίζει ποιος εγκρίνει τέτοιες επιχειρήσεις, ποια είναι τα κριτήρια αναστολής και τι συμβαίνει όταν οι διαδικασίες παραβιάζονται. 

Εάν οι κανονισμοί απαγόρευαν τη συγκεκριμένη δραστηριότητα, τότε απέτυχαν η πειθαρχία και η εποπτεία. Εάν την επέτρεπαν, τότε απέτυχε το ίδιο το ρυθμιστικό πλαίσιο. 

Ένα κράτος που δεν μαθαίνει 

Οι τοπικές αρχές υποστηρίζουν ότι δεν ήταν η πρώτη φορά που δραστηριότητες στο πεδίο βολής δημιουργούσαν κίνδυνο. Δημοσιεύματα αναφέρονται επίσης στην προηγούμενη απώλεια 13,6 κιλών εκρηκτικού υλικού στον ίδιο χώρο. Τα περιστατικά πρέπει να διερευνηθούν ξεχωριστά, αλλά η επανάληψη προβλημάτων δημιουργεί εύλογα ερωτήματα για συστημική αδυναμία ελέγχου. (Philenews) 

Ένα κράτος μπορεί να κάνει λάθη. Δεν μπορεί, όμως, να επαναλαμβάνει τα ίδια λάθη αφού έχει ήδη προειδοποιηθεί. Στην Κύπρο βλέπουμε συχνά το ίδιο μοτίβο: συμβαίνει ένα σοβαρό περιστατικό, ανακοινώνεται έρευνα, γίνονται δηλώσεις, η δημοσιότητα υποχωρεί και το σύστημα επιστρέφει στην προηγούμενη κανονικότητα. Έτσι, η έρευνα γίνεται τελετουργία και όχι εργαλείο μάθησης. 

Πολιτική ευθύνη και δημοκρατικός έλεγχος 

Ο Υπουργός μπορεί να μην έδωσε προσωπικά την εντολή. Η πολιτική ευθύνη, όμως, αφορά το σύστημα που διοικεί: τους κανονισμούς, τις υποδομές, την εποπτεία και την εφαρμογή των διορθωτικών μέτρων. 

Πολιτική ευθύνη σημαίνει αναγνώριση του λάθους, εξήγηση, συνέπειες, αποκατάσταση της ζημιάς και εγγύηση ότι η αποτυχία δεν θα επαναληφθεί. 

Ευθύνη έχει και η Βουλή. Η εποπτεία των Ενόπλων Δυνάμεων δεν εξαντλείται στην έγκριση του προϋπολογισμού. Πρέπει να εξεταστούν τα προηγούμενα περιστατικά, οι καταγγελίες των κοινοτήτων και η εφαρμογή των διαδικασιών. 

Μία μη διαβαθμισμένη εκδοχή του πορίσματος πρέπει να δημοσιοποιηθεί. Η κοινωνία δικαιούται να γνωρίζει όχι μόνο ποιος τιμωρήθηκε, αλλά τι θα αλλάξει. 

Μια χώρα υπό κατοχή χρειάζεται ετοιμότητα 

Σε μία χώρα με μέρος του εδάφους της υπό τουρκική κατοχή και με σοβαρές γεωπολιτικές προκλήσεις, η ασφαλής διαχείριση πυρομαχικών δεν είναι γραφειοκρατική λεπτομέρεια. Είναι ζήτημα εθνικής ετοιμότητας και αξιοπιστίας. 

Η εθνική ασφάλεια δεν μετριέται μόνο με εξοπλισμούς και ασκήσεις. Μετριέται και από την ικανότητα του κράτους να διαχειρίζεται υπεύθυνα τα ίδια του τα μέσα, να προστατεύει την κοινωνία και να μαθαίνει από τις αποτυχίες του. 

Η κριτική δεν αποδυναμώνει την Εθνική Φρουρά. Η ατιμωρησία, η απουσία ελέγχου και η επανάληψη των ίδιων λαθών την αποδυναμώνουν. 

Η αξιοπιστία της Κυπριακής Δημοκρατίας θα κριθεί από το εάν η έρευνα θα κινηθεί προς τα πάνω, εάν οι κοινότητες θα ακουστούν και εάν θα αλλάξει πραγματικά το σύστημα. 

Διότι ένα κράτος που διεκδικεί την αποκατάσταση της κυριαρχίας του έχει μία στοιχειώδη υποχρέωση: 

Να μην θέτει το ίδιο σε κίνδυνο τον λαό και την επικράτειά του. Και όταν αποτυγχάνει, να έχει τη δημοκρατική ωριμότητα να αναλαμβάνει την ευθύνη και να αλλάζει. 

Της Νατάσας Λοΐζου  

(Σύμβουλος διεθνής ασφάλειας και στρατηγικής καινοτομίας, ερευνήτρια του Εθνικού Πανεπιστημίου Ροζάριο-Αργεντινή, συντονίστρια Άμυνας και Εξωτερικών ΕΛΑΣ)