ALPHA της Κυριακής

Η ασταμάτητη κατηφόρα της εκλογικής ισχύος των τεσσάρων παραδοσιακών κομμάτων από μια ιστορική ματιά

Το ότι η ιστορική κυριαρχία των τεσσάρων παραδοσιακών κομμάτων έχει τερματιστεί, διαφάνηκε από το βράδυ των βουλευτικών εκλογών του 2016 και εμπεδώθηκε από το 2021. Αυτό διαπιστώνεται από μία σειρά γεγονότων που οδήγησαν στην κατρακύλα ποσοστών τους. ΑΚΕΛ και ΔΗΣΥ καταγράφουν πλέον ποσοστά κάτω του 30%, ξεπερνώντας μετά βίας συνολικά το 50% των ψήφων, τα ποσοστά του ΔΗΚΟ μειώνονται σε τέσσερεις συνεχόμενες αναμετρήσεις και το ΕΛΑΜ ρίχνει το 2021 την ΕΔΕΚ από την τέταρτη θέση. Παράλληλα, εισέρχονται στη Βουλή νέα, μικρότερα ή προσωποπαγή κόμματα παρά την αύξηση του εκλογικού μέτρου από το 1.8% στο 3.6%.

Βασικά ιστορικά στοιχεία

Οι πρώτες βουλευτικές εκλογές διεξήχθηκαν στις 31 Ιουλίου 1960, με το ΑΚΕΛ να είναι το μοναδικό από τα σημερινά κόμματα που συμμετείχε και το μοναδικό που συμμετείχε σε όλες τις εκλογικές διαδικασίες στην ιστορία της χώρας, όπως και το μοναδικό που έχει εκπροσωπηθεί ανελλιπώς στη Βουλή. Οι επόμενες βουλευτικές εκλογές πραγματοποιήθηκαν το 1970 καθώς ενδιάμεσα προέκυψαν οι δικοινοτικές ταραχές οι οποίες ανέστειλαν πολλές από τις λειτουργίες του κράτους. Στο εκλογικό πεδίο εισέρχεται για πρώτη φορά η ΕΔΕΚ η οποία είχε ιδρυθεί λίγους μήνες νωρίτερα, το 1969.

Το 1976 ο Σπύρος Κυπριανού ιδρύει το ΔΗΚΟ, με στόχο «την ενίσχυση της αγωνιστικής γραμμής του εθνάρχη Μακαρίου». Την ίδια χρονιά ο Γλαύκος Κληρίδης ιδρύει τον ΔΗΣΥ. Στις εκλογές του 1976 ΑΚΕΛ, ΔΗΚΟ και ΕΔΕΚ, σχηματίζουν το συνασπισμό της Δημοκρατικής Παράταξης, συγκεντρώνοντας το 71,2% των ψήφων, με τον ΔΗΣΥ να καταλαμβάνει το 27,6%. Με το πλειοψηφικό σύστημα εκλογής, ο ΔΗΣΥ δεν εξέλεξε κανένα από τους υποψηφίους του παρά το υψηλό του ποσοστό, με το σύνολο των εδρών να καταλαμβάνεται από τους υποψηφίους που στήριξαν ΑΚΕΛ, ΔΗΚΟ και ΕΔΕΚ. Το εκλογικό σύστημα προνοούσε ότι σε κάθε εκλογική περιφέρεια εκλέγονταν οι υποψήφιοι που συγκέντρωναν τους περισσότερους ψήφους. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα τα τρία κόμματα να αλληλοπριμοδοτηθούν, αποκλείοντας από τη Βουλή το δεύτερο σε ψήφους κόμμα.

1981-1991: Η ενισχυμένη αναλογική και απόλυτη κυριαρχία

Το 1981 το εκλογικό σύστημα αλλάζει από το πλειοψηφικό στην ενισχυμένη αναλογική, με την αλλαγή αυτή να θεωρείται από πολλούς η έναρξη της πραγματικής δημοκρατικής ζωής στην Κύπρο, με την κατανομή εδρών να γίνεται δικαιότερη και η αλληλοπριμοδότηση ψήφων να γίνεται δυσκολότερη. Με αυτό τον τρόπο αρχίζει και ο κοινοβουλευτικός βίος του ΔΗΣΥ και το αποτέλεσμα των εκλογών επισφραγίζει την απαρχή της καθολικής κυριαρχίας των τεσσάρων ιστορικών κομμάτων, ενώ ως καθοριστική εξέλιξη σημειώνεται και το γεγονός ότι ενόψει των εκλογών του 1985, οι έδρες της ελληνοκυπριακής κοινότητας αυξάνονται από 35 σε 56. Τη δεκαετία 1981-1991 τα τέσσερα κόμματα μονοπωλούν και τις τρεις εκλογικές αναμετρήσεις, συγκεντρώνοντας πάντοτε άνω του 90% των ψήφων με το δίπολο ΑΚΕΛ – ΔΗΣΥ να βρίσκεται σταθερά πάνω από το 60%.

1996 – 2011: Τα πρώτα σημάδια κατακερματισμού

Ενόψει των εκλογών του 1996 αλλάζει εκ νέου το σύστημα εκλογής στην απλή αναλογική, η οποία άνοιξε την πόρτα για την είσοδο και άλλων κομμάτων, με το εκλογικό μέτρο στο 1.8%. Τα τέσσερα ιστορικά κόμματα παραμένουν ισχυρά, καθώς διατηρούν κυριαρχικά ποσοστά. Το 1996 και το 2001, τα τέσσερα κόμματα συγκεντρώνουν το 92.03% και 90.06% των ψήφων αντίστοιχα, ενώ ΑΚΕΛ και ΔΗΣΥ 67.47% και 68.71%.

Τα πρώτα σημάδια κατακερματισμού του κομματικού σκηνικού κάνουν την εμφάνισή τους από το 1996. Οι Ενωμένοι Δημοκράτες του Γιώργου Βασιλείου γίνονται το πρώτο κόμμα που σπάζει το μονοπώλιο των τεσσάρων, καθώς μαζί με τη σύζυγο του, Ανδρούλλα Βασιλείου εκλέγονται με ποσοστό 3.69%. Την πρώτη τους εμφάνιση κάνουν οι Νέοι Ορίζοντες του Νίκου Κουτσού και οι Οικολόγοι. Παρά το ότι τα τέσσερα μεγάλα κόμματα διατηρούν τη δύναμή τους άνω του 90%, το 1996 θα καταλάβουν το μικρότερο σωρευτικό τους ποσοστό. Η πρώτη οκτακομματική βουλή και η πλέον πλουραλιστική από την ίδρυση της Κυπριακής Δημοκρατίας είναι γεγονός, με την είσοδο των Ενωμένων Δημοκρατών, των Νέων Οριζόντων, του ΑΔΗΚ και των Οικολόγων το 2001.

Το πρώτο μεγάλο σοκ σημειώνεται το 2006, όταν ΑΚΕΛ, ΔΗΣΥ, ΔΗΚΟ και ΕΔΕΚ συγκεντρώνουν για πρώτη φορά συνολικό ποσοστό κάτω του 90%, πέφτοντας στο 88.3%. Δύο χρόνια μετά το ιστορικό δημοψήφισμα επί του σχεδίου Ανάν, για δεύτερη συνεχή φορά, τα τέσσερα κόμματα μπαίνουν στη Βουλή μαζί με το ΕΥΡΩΚΟ των δυσαρεστημένων Συναγερμικών στελεχών του ΟΧΙ υπό τον Δημήτρη Συλλούρη και τους Οικολόγους. ΑΚΕΛ και ΔΗΣΥ είναι ακόμη ενισχυμένοι διατηρώντας τα ποσοστά τους στο 31.13% και 30.34% αντίστοιχα.

Παρόμοια είναι τα αποτελέσματα το 2011, με τα τέσσερα κραταιά κόμματα να υπερβαίνουν εκ νέου το 90%, φτάνοντας στο 91.64%. ΔΗΣΥ και ΑΚΕΛ θα αυξήσουν μάλιστα τα ποσοστά τους στο 34.28% και 32.67% αντίστοιχα, με το ΕΥΡΩΚΟ και τους Οικολόγους να καταφέρνουν να διατηρηθούν στη Βουλή.

2016 – 2021: Τεκτονικές αλλαγές και η νέα πραγματικότητα

Το 2016 σημειώνονται τεκτονικές αλλαγές, καθώς τα τέσσερα ιστορικότερα κόμματα της Κύπρου εισέρχονται σε μόνιμο κατήφορο, σημειώνοντας κατακόρυφη μείωση ποσοστών, ανεπιστρεπτί. Μετά τις Προεδρικές εκλογές του 2013 καταγράφεται η άνθιση της ίδρυσης νέων κομμάτων, με το ΕΛΑΜ να μπαίνει πλέον δυναμικά στον κομματικό χάρτη απειλώντας να ξεπεράσει το εκλογικό όριο του 1.8%, τον Γιώργο Λιλλήκα που είχε λάβει ποσοστό 24.93% στις

Προεδρικές εκλογές, να ιδρύει τη Συμμαχία Πολιτών, και την Ελένη Θεοχάρους να ηγείται του επίσης νεοσυσταθέντος Κινήματος Αλληλεγγύης. Θορυβημένα από τις δημοσκοπήσεις, τα δύο μεγάλα κόμματα υπερψήφισαν την αύξηση του εκλογικού μέτρου, με τα υπόλοιπα κόμματα να καταψηφίζουν την πρόταση, ενώ στο μεσοδιάστημα η Συμμαχία Πολιτών ήδη είχε κοινοβουλευτική παρουσία από τον Νίκο Κουτσού ο οποίος αποχώρησε από το ΕΥΡΩΚΟ.

Η αποτυχία των μεγάλων κομμάτων αποτυπώθηκε στην κάλπη προκαλώντας πολιτικό σεισμό. Το ΑΚΕΛ σημείωσε το χαμηλότερο ποσοστό στην ιστορία του με 25.67%, ενώ μαζί με το 30.69% του ΔΗΣΥ τα δύο κόμματα έπεσαν στο 56.36%, πέφτοντας για πρώτη φορά κάτω από το 60%, έχοντας απωλέσει 12.63% της εκλογικής τους δύναμης. Το συνολικό ποσοστό της «τετραρχίας» πέφτει στο ιστορικό χαμηλό του 77.03%, με το ΕΛΑΜ να καταφέρνει στο φώτο-φίνις να ξεπεράσει το εκλογικό όριο και στη Βουλή να εισέρχονται η Συμμαχία Πολιτών, το Κίνημα Αλληλεγγύη και οι Οικολόγοι, σχηματίζοντας τη δεύτερη οκτακομματική Βουλή.

Οι τελευταίες βουλευτικές εκλογές του 2021 υπήρξαν αυτές στις οποίες εμπεδώθηκε η πτωτική τάση τόσο του τετρακομματικού συστήματος, όσο και αυτή του διπόλου ΑΚΕΛ – ΔΗΣΥ. Μαζί με το ΔΗΚΟ και την ΕΔΕΚ, τα τέσσερα κόμματα έπεσαν στο 68.12%, το δίπολο μετά βίας έφτασε το 50.11%. Το ΑΚΕΛ συνέχισε την πτωτική του πορεία σημειώνοντας νέο αρνητικό ρεκόρ. Ο ΔΗΣΥ σημείωσε το δεύτερο χαμηλότερο ποσοστό στην ιστορία του και μείωσε τα ποσοστά του για τρίτη συνεχή φορά. Η ΕΔΕΚ έπεσε από την τέταρτη θέση σε εκλογική δύναμη, την οποία κατέλαβε το ΕΛΑΜ. Αν και το εκλογικό όριο ξεπέρασαν αυτή τη φορά επτά κόμματα αντί οκτώ, με τη διαφορά ότι η πρωτοεμφανιζόμενη ΔΗΠΑ έμπαινε στη Βουλή, με τη Συμμαχία Πολιτών και το Κίνημα Αλληλεγγύη να μένουν εκτός, και τους Οικολόγους να διατηρούν την κοινοβουλευτική τους παρουσία.

2026: Από οκτώ μέχρι και δέκα κόμματα

Αν και αποτελεί παραδεκτό γεγονός ότι τα τελευταία χρόνια οι δημοσκοπήσεις αναπόφευκτα υποπίπτουν σε αστοχίες λόγω της αντικειμενικής δυσκολίας να αποτυπώσουν τις πραγματικές τάσεις στην κοινωνία, κυρίως λόγω του μεγάλου αριθμού ψηφοφόρων που αρνούνται να συμμετάσχουν, κάποιες παράμετροι μπορούν να δώσουν μία δώσουν τη γενική εικόνα. Όπως για παράδειγμα ότι ακόμα και αν φτάσουν το ταβάνι του στατιστικού λάθους, ΔΗΣΥ και ΑΚΕΛ πολύ δύσκολα θα ξεπεράσουν το 50%. Κάτι το οποίο εάν επαληθευτεί θα είναι ακόμα ένα ιστορικό πρώτο που θα επιβεβαιώσει την πτωτική πορεία των παραδοσιακών κομμάτων και το σμπαράλιασμα του ιστορικού διπόλου. Παρομοίως, τα δημοσκοπικά ευρήματα ΔΗΚΟ και ΕΔΕΚ, δεικνύουν ότι ακόμα και με τις πιο αισιόδοξες προβλέψεις, τα τέσσερα ιστορικά κόμματα θα δυσκολευτούν να σχηματίσουν πλειοψηφία, με το κόμμα του Βάσου Λυσσαρίδη να αντιμετωπίζει τον υπαρκτό κίνδυνο να απωλέσει την κοινοβουλευτική του ιδιότητα.

Η τάσης του εκλογικού σώματος να καταφεύγει σε άλλες επιλογές, καταγράφεται στο γεγονός ότι οι ίδιες οι δημοσκοπήσεις εντοπίζουν ακόμη και την πιθανότητα εισόδου δέκα κομμάτων στη Βουλή. Με βάση αυτά τα δεδομένα, οι φετινές εκλογές, ιδιαίτερα με τη συμμετοχή πολλαπλών και ιδιότυπων νέων σχηματισμών, αναμένεται να αποδειχθούν σημαδιακές για την ιστορία της χώρας.