ALPHA της Κυριακής

Η μεταβολή του σκηνικού και οι προσδοκίες στο κατώφλι μιας νέας προσπάθειας

Όταν την 7η Ιουλίου του 2017 ναυαγούσε η προσπάθεια επίτευξης λύσης  στο θέρετρο του Κράν Μοντανά στην Ελβετία, πολλοί ήταν εκείνοι που είπαν πως χάθηκε η τελευταία χρυσή ευκαιρία για λύση. Εννέα χρόνια μετά, χωρίς καμία πρόοδο και χωρίς επίσημες συνομιλίες στο κυπριακό, η πολιτική ηγεσία του τόπου ζητά να ξεκινήσουν οι διαπραγματεύσεις από εκεί που έμειναν στο Κραν Μοντανά. Το μεγάλο ερώτημα που εγείρεται είναι που ακριβώς έμειναν οι διαπραγματεύσεις και κυρίως, αν η πάροδος του χρόνου άλλαξε αναπόφευκτα τα δεδομένα. 

Ο ρόλος των πρωταγωνιστών

Στις συνομιλίες που μπήκαν στα βαθιά ένα και κάτι χρόνο πριν από το Μον Πελεράν, το καλοκαίρι του 2017 έπεσαν τίτλοι τέλους στο μεγαλύτερο ίσως ναυάγιο στην ιστορία του κυπριακού. Αναστασιάδης και Ακιντζί, παρά το θετικό κλίμα που διαμορφωνόταν, δεν κατάφεραν τελικά να δώσουν τα χέρια ώστε να διαμορφωθεί ένα τελικό και ολοκληρωμένο σχέδιο λύσης. 

Για μερικούς το Κράν Μοντανά αποτελεί μια μεγάλη χαμένη ευκαιρία, αφού ακόμα και ο ίδιος ο Νίκος Αναστασιάδης παραδέχθηκε ότι είχε να διαβουλευτεί με τον πιο διαλλακτικό Τουρκοκύπριο ηγέτη στην ιστορία, ο οποίος φαινόταν προς τα έξω πρόθυμος να απογαλακτιστεί από την ρητορική της Τουρκίας. Ο Μουσταφά Ακιντζί παρά τις σκιές που κατά καιρούς αφήνονται για μη ειλικρινή στάση σε ορισμένες πτυχές του κυπριακού όπως το εδαφικό, τσαλακωνόταν και διέφερε σίγουρα από τους προκατόχους του, παρά το γεγονός ότι κάθε του βήμα έπρεπε όπως αποδείχθηκε στο τέλος να έχει τις ευλογίες τις Τουρκίας.   

Για χάρη της ιστορίας, στο Μον Πελεράν το 2016 και στο Κράν Μοντανά το 2017 κλείδωσαν αρκετά σημεία που αφορούν την εσωτερική πτυχή αλλά και η βούληση για ένα ομόσπονδο κράτος. Ωστόσο επειδή τίποτα δεν συμφωνείται αν δεν χυθεί το μελάνι των υπογραφών, οι πτυχές που έκλεισαν παραμένουν μέχρι σήμερα στο συρτάρι. Στην κρίσιμη αυτή συγκυρία κατατέθηκε και το περίφημο πλαίσιο Γκουτέρες με σημεία που αφορούν το εδαφικό με αναφορές στη βούληση της Ελληνοκυπριακής πλευράς για επιστροφή μεταξύ άλλων και της Μόρφου, στο περιουσιακό, την εκ περιτροπής προεδρία, την ασφάλεια, τα στρατεύματα, τις εγγυήσεις και την πολιτική ισότητα.  Eπι του πλαισίου επικρατεί μέχρι σήμερα χάσμα απόψεων και προσεγγίσεων μεταξύ των δύο κοινοτήτων.

Από το 2017 διατυπώνεται η χιλιοειπωμένη φράση από την Ελληνοκυπριακή πλευρά για «επανέναρξη των συνομιλιών από εκεί που διακόπηκαν στο Κράν Μοντανά». Το «από εκεί που μείναμε» δεν το αντιλαμβάνονται όλοι οι παίκτες με τον ίδιο όμως τρόπο. Είναι για αυτό που και ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας από το Φθινόπωρο είχε προτείνει καταγραφή των συγκλήσεων με την βοήθεια των Ηνωμένων Εθνών.

«Καλή Τύχη»

Ο Αντόνιο Γκουτέρες το βράδυ του Ναυαγίου ευχήθηκε «Καλή Τύχη σε Ελληνοκύπριους και Τουρκοκύπριους.

Η φράση του αυτή στοιχειώνει μέχρι σήμερα το κυπριακό. Από το 2017 άλλαξαν οι πρωταγωνιστές – και αν μερικοί έμειναν ίδιοι, όπως ο Ερντογάν, φρόντισαν μετά το ναυάγιο να εμφανιστούν πιο ακραίοι και αδιάλλακτοι από ποτέ. Καθοριστικός σταθμός ήταν η διαδοχή του Μουσταφά Ακιντζί από τον Ερσίν Τατάρ. Με την υποστήριξη της Τουρκίας της οποίας για 5 χρόνια υπήρξε υποχείριο, τσιμέντωσε τη λύση δύο κρατών για το κυπριακό από το 2020 στη Γενεύη. Από τότε η Τουρκία εμφανίζεται αλλεργική σε μια λύση διζωνικής δικοινοτικής ομοσπονδίας, την οποία θεωρεί θνησιγενή.

Τα δύο κράτη και η μεγαλύτερη περίοδος απραξίας

Τα δύο κράτη βεβαίως δεν ήταν ένα καινούργιο αφήγημα, αλλά αποτελούσε μια παλιά προσέγγιση που έδειχνε ότι είχε κρυφτεί καλά πίσω από το μετριοπαθές και φιλοευρωπαϊκό προσωπείο του Ταγίπ Ερντογάν το οποίο παρουσίαζε από την άνοδό του στην εξουσία το 2003 μέχρι και το Κραν Μοντανά.

Για την Άγκυρα και το ψευδοκράτος οι ευκαιρίες του 2004 με το Σχέδιο Ανάν και αυτή του Κραν Μοντανά το 2017 αποτελούσαν τις τελευταίες για επίλυση του προβλήματος στη βάση των ψηφισμάτων του Συμβουλίου Ασφαλείας.     

Από το 2020 μέχρι το 2025, η τουρκική ρητορική υπέρ της λύσης δύο κρατών άγγιξε κόκκινο, το ίδιο και οι προκλήσεις στην κυπριακή ΑΟΖ και την Ανατολική Μεσόγειο με ερευνητικά πλοία. Ο Ερντογάν πραγματοποίησε τις περισσότερες επισκέψεις του στα κατεχόμενα σε μια προσπάθεια να δείξει την πλήρη εξάρτηση του ψευδοκράτους από τη μητέρα πατρίδα. Εγκαινίασε δεκάδες έργα τα οποία οικονομικά εμβολίασε η Τουρκία με αποκορύφωμα το νέο «προεδρικό» παλάτι στον Άγιο Δομέτιο, του οποίου έκοψε την κορδέλα τον Μάιο του 2025.

Το 2023 ο Νίκος Χριστοδουλίδης διαδέχθηκε τον Νίκο Αναστασιάδη στην προεδρία της Δημοκρατίας. Ένα αέρα αισιοδοξίας έφεραν οι δύο πενταμερής που συγκάλεσε ο γ.γ. του ΟΗΕ το 2025 σε Γενεύη και Νέα Υόρκη.

Παρά τις προσπάθειες όμως οι δύο ηγέτες στην παρουσία των εγγυητριών δυνάμεων περιορίστηκαν σε μια συμφωνία για Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης. Ανάσα αλλά όχι ενθουσιασμό έφερε στην Ελληνοκυπριακή πλευρά αλλά και την διεθνή κοινότητα η εκλογή του Τουφάν Έρχιουρμαν, με συντριπτική μάλιστα πλειοψηφία, στην τουρκοκυπριακή ηγεσία τον Οκτώβριο του 2025. Ένας άνθρωπος που στο παρελθόν τουλάχιστον ονομάτιζε τη λύση διζωνικής δικοινοτικής ομοσπονδίας ως την κατάλληλη, με αστερίσκους όμως προς διασφάλιση των Τουρκοκυπρίων.

Θετική πρόοδος σημειώθηκε τον Δεκέμβρη όταν οι δύο ηγέτες με κοινό ανακοινωθέν έκαναν αναφορά στην πολιτική ισότητα. Τους τελευταίους 7 μήνες δεν καλλιεργήθηκε ατμόσφαιρα για επανέναρξη συνομιλιών παρά τις κατά καιρούς κοινωνικού περιεχομένου συναντήσεις των δύο ηγετών.

Στο διάστημα 2017 – 2026 ο γ.γ. διόρισε δύο απεσταλμένες του για να συμβάλουν στην επανέναρξη των συνομιλιών, την Τζέιν Χολ Λουτ και την Μαρία Άνχελα Ολγκίν η οποία βρίσκεται εν μέσω μιας νέας προσπάθειας για επάνοδο των δύο πλευρών στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων.

Το Κραν Μοντανά πρέπει να το δει κανείς όχι με τη ματιά του τότε, αλλά με αυτή του σήμερα. Όσο και αν κάποιοι ανέμεναν ότι θα μπορούσαν οι δύο κοινότητες να μπουν ξανά σε τροχιά συνομιλιών, 9 χρόνια μετά αποδεικνύεται ότι η συζήτηση γύρω από το κυπριακό δεν θεωρείται δεδομένη. Το εθνικό θέμα βιώνει την μεγαλύτερη περίοδο αδιεξόδου στην ιστορία του που τείνει να δημιουργήσει μη αναστρέψιμα τετελεσμένα. Για πρώτη φορά μετά την τουρκική εισβολή πέρασε τόσο μεγάλο διάστημα ανεκμετάλλευτο.

Σήμερα καλλιεργείται ότι θα υπάρχουν και πάλι εξελίξεις. Πέραν από την αλλαγή της ηγεσίας στα κατεχόμενα, τις προσπάθειες για εμπλοκή της Ε.Ε. στο κυπριακό επικουρικά προς τα Ηνωμένα Έθνη, φαίνεται ότι υπάρχει το timing που ίσως επιτρέψει μια συγκρατημένη αισιοδοξία. Μπορεί να μην καταγράφεται ακόμα η δυναμική του 2002-2004 πριν το Σχέδιο Ανάν που το διεθνές και εσωτερικό σκηνικό ευνοούσε όσο ποτέ στο παρελθόν τις συνομιλίες αλλά δεν αποκλείεται να γεννηθεί μια νέα ελπίδα.

Κραν Μοντανα – 9 χρόνια μετά

Ο Αντόνιο Γκουτέρες αποχωρεί από την ηγεσία του ΟΗΕ και προτίθεται να κάνει μια τελευταία προσπάθεια για λύση, παραδίδοντας στον διάδοχο του το κυπριακό σε μια καλή φάση συνομιλιών, όπως ακριβώς έπραξε και ο προκάτοχος του Μπαν Κι Μουν το 2016 μετά το Μον Πελεράν.

Υπάρχει όμως και άλλο ένα σημείο που μπορεί να επενεργήσει θετικά στην όλη προσπάθεια, εάν βεβαίως αξιοποιηθεί υπό την σωστή του διάσταση. Για πρώτη φορά τις τύχες Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων κρατούν άνθρωποι οι οποίοι ανήκουν στην μεταπολεμική γενιά. Ο Νίκος Χριστοδουλίδης και ο Τουφάν Έρχιουρμαν γεννήθηκαν λίγο πριν την τουρκική εισβολή.

 Αυτό μπορεί να αξιοποιηθεί ως όπλο για την διαδικασία στο κυπριακό με δεδομένο ότι οι δύο ηγέτες δεν βίωσαν την πόλωση, τον διχασμό και τις οδυνηρές συνέπειες της τουρκικής εισβολής σε ηλικία που να μπορούν να ταυτιστούν τόσο συναισθηματικά με αυτό όσο οι προηγούμενοι ηγέτες.

Στο παρελθόν το κυπριακό έχτιζε πολιτικές καριέρες αφού αποτελούσε την ύψιστη προτεραιότητα και το πιο σημαντικό θέμα της επικαιρότητας. Σήμερα η ίδια η κοινωνία απέδειξε ότι επειδή ακριβώς προηγήθηκαν δύο αποτυχημένες προσπάθειες το 2004 και το 2017 και παρατηρώντας μια αδιάλλακτη Τουρκία, δεν αντιμετωπίζει το πρόβλημα με τον ίδιο τρόπο με πολλούς να το έχουν ήδη ενταφιάσει μέσα τους.

Όσο και αν ακούγεται περίεργο, αν κάποιος δεν βιώσει κάτι στο πετσί του δύσκολα μπορεί να ταυτιστεί συναισθηματικά, δύναται όμως να το δει με μια πιο ψύχραιμη και αποτελεσματική ίσως ματιά και όχι κατά ανάγκη διεκπεραιωτική.

Το γεγονός ότι ο λαός αλλά και οι δύο ηγέτες κοιτάζουν από απόσταση τις συνέπειες του 1974 και την σκληρή εκείνη περίοδο, τους επιτρέπει να κινηθούν εάν οι ίδιοι το θελήσουν με πυξίδα την λογική και λιγότερο το συναίσθημα της πικρίας, έχοντας ως βάση το παρελθόν και το βλέμμα όμως στο μέλλον- αντιλαμβανόμενοι ότι δεν δημιουργούνται εύκολα πλέον ευκαιρίες για επίλυση ενός προβλήματος, το οποίο κανείς δεν εγγυάται για πόσο ακόμα θα αποτελεί προτεραιότητα για τα Ηνωμένα Έθνη και την διεθνή κοινότητα.