Κάθε Σεπτέμβριο, ο Παγκόσμιος Μήνας Αλτσχάιμερ μάς θυμίζει τη σημασία της ενημέρωσης, της έγκαιρης αναγνώρισης των αλλαγών και της στήριξης των ανθρώπων που ζουν με άνοια και των οικογενειών τους.
Ίσως, όμως, χρειάζεται να μιλάμε περισσότερο και για τη γνωστική υγεία πριν εμφανιστεί κάποιο πρόβλημα. Η υγεία του εγκεφάλου δεν αφορά μόνο τη μνήμη ούτε μόνο τον εγκέφαλο, αλλά συνδέεται με τη σωματική και ψυχολογική μας υγεία και με τον τρόπο που ζούμε.
Αυτό είναι ιδιαίτερα επίκαιρο φέτος, καθώς η διεθνής εκστρατεία για τον Παγκόσμιο Μήνα Αλτσχάιμερ 2026 έχει ως κεντρικό μήνυμα: «Όσο νωρίτερα γνωρίζεις, τόσο περισσότερα μπορείς να κάνεις». Με αφορμή αυτή τη θεματική, ο Δρ. Αντρέας Χατζηκυπριανού, Κλινικός Ψυχολόγος και ερευνητής στον τομέα της γνωστικής γήρανσης, απαντά σε ορισμένα από τα ερωτήματα που απασχολούν συχνότερα τους ανθρώπους και τις οικογένειές τους.
ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
Κάθε δυσκολία στη μνήμη σημαίνει Αλτσχάιμερ;
Όχι. Και είναι σημαντικό να το λέμε ξεκάθαρα. Καθώς μεγαλώνουμε, ορισμένες αλλαγές στη γνωστική μας λειτουργία είναι αναμενόμενες. Μπορεί, για παράδειγμα, να χρειαζόμαστε περισσότερο χρόνο για να θυμηθούμε ένα όνομα ή να επεξεργαστούμε μια νέα πληροφορία. Παράλληλα, η μνήμη επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες: τον ύπνο, το άγχος, τη διάθεση, ορισμένα φάρμακα, τη σωματική υγεία, την ακοή και γενικότερα από το πώς λειτουργούμε στην καθημερινότητά μας. Γι’ αυτό μια δυσκολία στη μνήμη δεν είναι από μόνη της διάγνωση.
Πότε, λοιπόν, πρέπει να ανησυχήσουμε;
Περισσότερο από ένα μεμονωμένο «ξέχασα», μας ενδιαφέρει η αλλαγή σε σχέση με το πώς λειτουργούσε προηγουμένως ο άνθρωπος. Όταν οι δυσκολίες γίνονται συχνότερες, επαναλαμβάνονται οι ίδιες ερωτήσεις, εμφανίζονται προβλήματα στον προσανατολισμό, στη γλώσσα ή στην κρίση, ή καθημερινές δραστηριότητες που προηγουμένως γίνονταν εύκολα αρχίζουν να δυσκολεύουν, τότε αξίζει να γίνει αξιολόγηση.
Η άνοια δεν είναι φυσιολογικό μέρος της γήρανσης. Από την άλλη, ούτε κάθε αλλαγή σημαίνει Αλτσχάιμερ. Η σωστή αξιολόγηση προσπαθεί να καταλάβει τι έχει αλλάξει και γιατί.
Αφού δεν μπορούμε να αλλάξουμε τα πάντα, γιατί έχει σημασία η έγκαιρη διάγνωση;
Αρκετοί άνθρωποι καθυστερούν να ζητήσουν βοήθεια επειδή φοβούνται τι μπορεί να ακούσουν ή σκέφτονται: «Γιατί να ξέρω, αφού δεν υπάρχει κάτι που μπορώ να κάνω;». Όταν όμως εμφανίζονται επίμονες αλλαγές στη μνήμη ή σε άλλες γνωστικές λειτουργίες, η αξιολόγηση έχει αξία ακόμη και αν οι δυσκολίες είναι ήπιες. Η έγκαιρη και σωστή διάγνωση μπορεί να ανοίξει περισσότερες θεραπευτικές και υποστηρικτικές επιλογές, να βοηθήσει στην αντιμετώπιση άλλων προβλημάτων υγείας και να δώσει χρόνο για την οργάνωση της μελλοντικής φροντίδας.
Η αξιολόγηση και η φροντίδα είναι διεπιστημονική διαδικασία. Ανάλογα με τις ανάγκες, μπορεί να εμπλέκονται ο προσωπικός γιατρός, ο νευρολόγος, ο ψυχολόγος με κατάλληλη εκπαίδευση και εμπειρία στη γνωστική ή νευροψυχολογική αξιολόγηση και άλλοι επαγγελματίες υγείας. Καμία ειδικότητα από μόνη της δεν μπορεί να καλύψει όλες τις πλευρές της γνωστικής έκπτωσης και της άνοιας.
Το να γνωρίζουμε νωρίτερα δεν σημαίνει ότι μπορούμε να αλλάξουμε τα πάντα. Σημαίνει όμως ότι έχουμε περισσότερο χρόνο και περισσότερες επιλογές.
Μπορούμε πραγματικά να προλάβουμε την άνοια;
Η λέξη «πρόληψη» χρειάζεται προσοχή. Κανείς δεν μπορεί να εγγυηθεί ότι δεν θα εμφανίσει άνοια επειδή γυμνάζεται, τρέφεται σωστά ή παραμένει νοητικά δραστήριος. Υπάρχουν παράγοντες, όπως η ηλικία και η γενετική προδιάθεση, που δεν μπορούμε να αλλάξουμε. Υπάρχουν όμως και αρκετοί στους οποίους μπορούμε να παρέμβουμε. Οι νέες οδηγίες του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας επισημαίνουν ότι σημαντικό μέρος του κινδύνου άνοιας -έως και περίπου 45%- συνδέεται με τροποποιήσιμους παράγοντες. Σε αυτούς περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, η σωματική και νοητική αδράνεια, η κοινωνική απομόνωση, η επιβλαβής κατανάλωση αλκοόλ, η υπέρταση και ο διαβήτης.
Το μήνυμα, λοιπόν, δεν είναι «κάνε τα πάντα σωστά και δεν θα εμφανίσεις άνοια». Είναι ότι μπορούμε να φροντίζουμε καλύτερα την υγεία του εγκεφάλου μας σε όλη τη διάρκεια της ζωής.
Τι μπορούμε να κάνουμε στην πράξη για τη γνωστική μας υγεία;
Δεν υπάρχει μια μαγική δραστηριότητα. Δεν είναι μόνο τα σταυρόλεξα, ούτε μόνο η άσκηση ή η διατροφή. Η σωματική δραστηριότητα, η καλή καρδιαγγειακή υγεία, ο ποιοτικός ύπνος, η νοητική ενεργοποίηση μέσα από δραστηριότητες που μας μαθαίνουν κάτι νέο ή μας προκαλούν να σκεφτούμε διαφορετικά, η κοινωνική επαφή και η ψυχολογική ευεξία αποτελούν διαφορετικά κομμάτια της ίδιας εικόνας.
Η έρευνα στρέφεται όλο και περισσότερο σε παρεμβάσεις που συνδυάζουν διαφορετικούς τομείς αντί να επικεντρώνονται σε μία μόνο συμπεριφορά. Ο εγκέφαλος δεν γερνά απομονωμένος από το σώμα, την ψυχολογία και τη ζωή μας.
Τι μπορεί να προσφέρει η ψυχολογία στη γνωστική γήρανση;
Η ψυχολογία έχει σημαντικό ρόλο, τόσο στην αξιολόγηση των γνωστικών αλλαγών όσο και στην υποστήριξη του ανθρώπου και της οικογένειάς του. Η γνωστική αξιολόγηση μεγαλύτερων ενηλίκων απαιτεί εξειδικευμένη εκπαίδευση και εμπειρία, γνώση της φυσιολογικής γνωστικής γήρανσης, των διαφορετικών μορφών γνωστικής έκπτωσης, αλλά και των ψυχολογικών, ιατρικών και κοινωνικών παραγόντων που μπορούν να επηρεάζουν τη γνωστική λειτουργία.
Όταν υπάρχει διάγνωση, οι ανάγκες δεν σταματούν στη μνήμη. Μπορεί να αφορούν τη διάθεση, τη συμπεριφορά, την προσαρμογή στις αλλαγές, την αυτονομία, τις σχέσεις και την ποιότητα ζωής, αλλά και την υποστήριξη των φροντιστών.
Στη δική μου δουλειά, η κλινική ενασχόληση με μεγαλύτερους ενήλικες συνυπάρχει με την έρευνα στη γνωστική γήρανση και στις γνωστικές και ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις. Σε ερευνητικό επίπεδο, το έργο αυτό συνεχίζεται μέσα από τη συνεργασία μου με το Κέντρο Εφαρμοσμένης Νευροεπιστήμης του Πανεπιστημίου Κύπρου και το Τμήμα Ψυχολογίας του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου Κύπρου.
Τι αξίζει, λοιπόν, να κρατήσουμε αυτόν τον Σεπτέμβριο;
Δεν χρειάζεται να τρομάζουμε με κάθε στιγμή που ξεχνάμε. Χρειάζεται όμως να μην αγνοούμε αλλαγές που επιμένουν και να ζητούμε αξιολόγηση όταν υπάρχει λόγος.
Και ίσως χρειάζεται να σκεφτόμαστε τη γνωστική μας υγεία πολύ πριν εμφανιστεί κάποιο πρόβλημα. Όχι με φόβο ή αναζητώντας μια «μαγική» λύση, αλλά ως μέρος της συνολικής φροντίδας της υγείας μας καθώς μεγαλώνουμε.
Η συζήτηση για την άνοια και το Αλτσχάιμερ δεν χρειάζεται να αρχίζει όταν χαθεί η μνήμη.
Εκδήλωση για την υγιή γήρανση
Με αφορμή τον Παγκόσμιο Μήνα Αλτσχάιμερ, στις 28 Σεπτεμβρίου, στις 17:00, θα πραγματοποιηθεί στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου η εκδήλωση:
«Μπορούμε να γερνάμε καλά; Τι γνωρίζουμε σήμερα για τον εγκέφαλο, τη μνήμη και την υγιή γήρανση».
Μια ανοικτή συζήτηση για τη γνωστική υγεία, τη μνήμη και την υγιή γήρανση με τον Δρ. Αντρέα Χατζηκυπριανού.
