Της Κατερίνας Χατζηστυλλή
- Αντιπροέδρου Α΄ του Κινήματος Οικολόγων – Συνεργασία Πολιτών
Η συζήτηση για την εγκατάσταση νέου συστήματος κεραιών στην περιοχή του Ακρωτηρίου δεν αποτελεί ένα στενά τεχνικό ζήτημα. Αγγίζει τη δημόσια υγεία, την προστασία ενός ιδιαίτερα ευαίσθητου οικοσυστήματος, τη χρήση γης και, τελικά, το δικαίωμα των κατοίκων να γνωρίζουν και να συμμετέχουν ουσιαστικά στις αποφάσεις που επηρεάζουν τον τόπο και την καθημερινότητά τους.
Οι διαφορετικές πληροφορίες που έχουν δημοσιοποιηθεί για την κλίμακα, τις φάσεις και την έκταση του έργου καταδεικνύουν την ανάγκη επίσημης και ολοκληρωμένης ενημέρωσης. Η εμπιστοσύνη δεν οικοδομείται με αποσπασματικές διαβεβαιώσεις, αλλά με ελέγξιμα στοιχεία, σαφή χρονοδιαγράμματα και διαδικασίες ανοικτές στον ανεξάρτητο επιστημονικό και δημόσιο έλεγχο.
ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
Μια επιστημονικά υπεύθυνη προσέγγιση επιβάλλει σαφή διάκριση μεταξύ ανησυχίας, επιστημονικής ένδειξης και τεκμηριωμένου συμπεράσματος. Οι ανησυχίες των κατοίκων πρέπει να εξετάζονται συστηματικά και με σεβασμό, χωρίς να μετατρέπονται αυτομάτως σε βεβαιότητες για συγκεκριμένες επιπτώσεις στην υγεία. Κατά τον ίδιο τρόπο, οι διαβεβαιώσεις περί ασφάλειας πρέπει να συνοδεύονται από επαρκή δεδομένα, διαφανή μεθοδολογία και σαφή παρουσίαση των παραδοχών, των αβεβαιοτήτων και των ορίων κάθε αξιολόγησης.
Η αξιολόγηση της έκθεσης σε ηλεκτρομαγνητικά πεδία ραδιοσυχνοτήτων δεν μπορεί να βασίζεται μόνο στον αριθμό των κεραιών. Πρέπει, καταρχάς, να διευκρινιστεί ποιες εγκαταστάσεις θα εκπέμπουν και ποιες θα χρησιμοποιούνται αποκλειστικά για λήψη. Για τις κεραίες εκπομπής απαιτείται η δημοσιοποίηση —στον βαθμό που δεν συντρέχει ειδικά και επαρκώς αιτιολογημένος λόγος εθνικής ασφάλειας ή προστασίας διαβαθμισμένων πληροφοριών— των ζωνών συχνοτήτων, της μέγιστης και της συνήθους εκπεμπόμενης ισχύος, της κατευθυντικότητας, του ύψους, του ποσοστού του χρόνου εκπομπής και των πιθανών σεναρίων ταυτόχρονης λειτουργίας.
Πριν από την εγκατάσταση απαιτούνται μετρήσεις αναφοράς για την αποτύπωση της υφιστάμενης έκθεσης, οι οποίες πρέπει να διεξάγονται από φορείς με αποδεδειγμένη τεχνική επάρκεια και λειτουργική ανεξαρτησία. Παράλληλα, χρειάζεται υπολογιστική εκτίμηση της αναμενόμενης έκθεσης από το νέο σύστημα, τόσο υπό συνήθεις συνθήκες όσο και βάσει των δυσμενέστερων εύλογων σεναρίων λειτουργίας. Η εκτίμηση αυτή πρέπει να λαμβάνει υπόψη τη σωρευτική συμβολή όλων των υφιστάμενων και σχεδιαζόμενων πηγών.
Μετά την ενδεχόμενη θέση του συστήματος σε λειτουργία, πρέπει να διενεργούνται επαληθευτικές και περιοδικές μετρήσεις σε αντιπροσωπευτικές θέσεις και χρονικές περιόδους. Οι μετρήσεις και οι υπολογιστικές εκτιμήσεις πρέπει να συνοδεύονται από πληροφορίες για τον χρησιμοποιούμενο εξοπλισμό, τη βαθμονόμηση, τις παραδοχές και την αβεβαιότητα των αποτελεσμάτων. Η μεθοδολογία και τα δεδομένα πρέπει να είναι διαθέσιμα σε μορφή που να επιτρέπει τόσο τον επιστημονικό έλεγχο όσο και την ουσιαστική κατανόησή τους από το κοινό.
Ανάλογη πληρότητα απαιτείται και στην περιβαλλοντική αξιολόγηση. Η περιοχή του Ακρωτηρίου έχει εξαιρετική οικολογική σημασία. Το υγροτοπικό σύμπλεγμα του Ακρωτηρίου, το οποίο περιλαμβάνει την Αλυκή και άλλα σημαντικά υγροτοπικά ενδιαιτήματα, έχει ενταχθεί στον Κατάλογο Υγροτόπων Διεθνούς Σημασίας της Σύμβασης Ramsar. Σημαντικά τμήματα της περιοχής έχουν επίσης χαρακτηριστεί, με διατάγματα της Διοίκησης των Βρετανικών Βάσεων, ως περιοχές ισοδύναμες με Ζώνη Ειδικής Προστασίας και Ειδική Ζώνη Διατήρησης. Η περιοχή αποτελεί, παράλληλα, σημαντικό μεταναστευτικό διάδρομο και βιότοπο για μεγάλο αριθμό ειδών πτηνών.
Τα επιστημονικά καταγεγραμμένα περιστατικά θνησιμότητας και οι κίνδυνοι πρόσκρουσης πτηνών που συνδέονται με την υφιστάμενη υποδομή κεραιών δεν επιτρέπουν την υποβάθμιση του οικολογικού κινδύνου. Η αξιολόγηση οφείλει να καλύψει όχι μόνο τις ίδιες τις κεραίες αλλά και την κατάληψη και τον κατακερματισμό γης, τις οδούς πρόσβασης, τις περιφράξεις, τα κτίρια, τις καλωδιώσεις, τον φωτισμό, τον θόρυβο, τη χρονική περίοδο των κατασκευαστικών εργασιών και τυχόν επιπτώσεις στην υδρολογία και στους οικοτόπους. Πρέπει επίσης να εξετάζει τις σωρευτικές επιπτώσεις σε συνδυασμό με τις υφιστάμενες και τις ήδη σχεδιαζόμενες δραστηριότητες, καθώς και εύλογες εναλλακτικές χωροθετήσεις και τεχνικές λύσεις, συμπεριλαμβανομένης της επιλογής μη υλοποίησης του έργου.
Η Διοίκηση των Βρετανικών Βάσεων έχει δηλώσει ότι το έργο υπόκειται σε θεσμοθετημένη διαδικασία περιβαλλοντικής αξιολόγησης και δημόσιας διαβούλευσης. Περιβαλλοντικές οργανώσεις έχουν, παράλληλα, αναφέρει ότι συμμετέχουν ήδη στη διαδικασία διαβούλευσης και στην αξιολόγηση της Μελέτης Ειδικής Οικολογικής Αξιολόγησης. Σύμφωνα, επίσης, με ενημέρωση που έχουν λάβει οι τοπικές αρχές, έχει δοθεί η διαβεβαίωση ότι δεν θα αρχίσουν εργασίες πριν από την ολοκλήρωση και έγκριση των απαιτούμενων αξιολογήσεων.
Οι δεσμεύσεις αυτές πρέπει να αποτυπωθούν σε μια ουσιαστικά διαφανή και επαληθεύσιμη διαδικασία. Χρειάζονται δημοσιοποιημένοι όροι εντολής των μελετών, γνωστοποίηση των φορέων και των επιστημόνων που τις εκπονούν, δήλωση ενδεχόμενων συγκρούσεων συμφερόντων, πρόσβαση στα μη απόρρητα δεδομένα και δυνατότητα ανεξάρτητης επιστημονικής αξιολόγησης των πορισμάτων.
Είναι κατανοητό ότι ορισμένες πληροφορίες μπορεί να συνδέονται με ζητήματα εθνικής ασφάλειας ή με την προστασία διαβαθμισμένων πληροφοριών. Αυτό, όμως, δεν μπορεί να οδηγεί σε γενική και αόριστη επίκληση απορρήτου. Κάθε περιορισμός στη δημοσιοποίηση πρέπει να είναι συγκεκριμένος, αναγκαίος και αναλογικός. Δεν πρέπει, επίσης, να αποκλείει τον ανεξάρτητο έλεγχο των παραμέτρων που αφορούν τη δημόσια υγεία, το περιβάλλον και την ασφάλεια των κατοίκων, ακόμη και αν για τον έλεγχο ορισμένων στοιχείων χρειαστούν κατάλληλες εγγυήσεις εμπιστευτικότητας.
Στο πλαίσιο αυτό, η αρχή της προφύλαξης δεν αποτελεί απόδειξη ότι ένας κίνδυνος έχει ήδη τεκμηριωθεί. Αποτελεί πλαίσιο υπεύθυνης λήψης αποφάσεων όταν έχουν εντοπιστεί ενδεχόμενες σοβαρές ή μη αναστρέψιμες επιπτώσεις, αλλά η επιστημονική γνώση δεν επιτρέπει ακόμη τον προσδιορισμό του κινδύνου με επαρκή επιστημονική βεβαιότητα. Τα μέτρα που λαμβάνονται πρέπει να είναι αιτιολογημένα, αναλογικά, συνεπή και επανεξετάσιμα υπό το φως νέων δεδομένων.
Εξίσου κρίσιμη είναι η ποιότητα της δημόσιας διαβούλευσης. Οι κάτοικοι, ο Δήμος Κουρίου και οι επηρεαζόμενες κοινότητες πρέπει να ενημερώνονται εγκαίρως και με κατανοητό τρόπο για το πλήρες περιεχόμενο των μη διαβαθμισμένων στοιχείων του σχεδιασμού και για τα πορίσματα των σχετικών αξιολογήσεων. Πρέπει επίσης να διαθέτουν επαρκή χρόνο και την αναγκαία τεχνική υποστήριξη για να μελετήσουν τα στοιχεία και να υποβάλουν τεκμηριωμένες παρατηρήσεις.
Η συμμετοχή αποκτά πραγματικό νόημα μόνο όταν πραγματοποιείται πριν από τη λήψη οριστικών αποφάσεων και όταν μπορεί να επηρεάσει τη χωροθέτηση, τον σχεδιασμό, τα μέτρα προστασίας, καθώς και την απόφαση εάν και υπό ποιες προϋποθέσεις θα προχωρήσει το έργο. Απαιτείται, επιπλέον, δημόσια και αιτιολογημένη καταγραφή του τρόπου με τον οποίο εξετάστηκε κάθε ουσιώδης παρατήρηση που υποβλήθηκε στο πλαίσιο της διαβούλευσης.
Η ενασχόληση του Κινήματος Οικολόγων – Συνεργασία Πολιτών με το Ακρωτήρι έχει βάθος χρόνου. Από το 2001 έως το 2003, οι παρεμβάσεις του Γιώργου Περδίκη και οι κινητοποιήσεις για την κεραία PLUTO II αποτέλεσαν καταγεγραμμένες εκφράσεις αυτής της δράσης. Στις 5 Αυγούστου 2026 το Κίνημα στήριξε την κινητοποίηση του Δήμου Κουρίου κατά των νέων σχεδιασμών στον Μερρά Ακρωτηρίου, ενώ στις 15 Σεπτεμβρίου ανακοίνωσε τη συμμετοχή του στη νέα κινητοποίηση των κατοίκων. Οι εγκαταστάσεις και οι ιστορικές περίοδοι δεν πρέπει να ταυτίζονται. Σταθερή, όμως, παραμένει η διεκδίκηση για προστασία του περιβάλλοντος, επιστημονική τεκμηρίωση και ουσιαστική εκπροσώπηση της τοπικής κοινωνίας.
Ως Αντιπρόεδρος Α΄ του Κινήματος, θεωρώ ότι η Κυπριακή Δημοκρατία οφείλει να αναλάβει ενεργό και θεσμικά σαφή ρόλο. Πρέπει να διεκδικήσει από τη Διοίκηση των Βρετανικών Βάσεων πλήρη ενημέρωση για τα μη απόρρητα τεχνικά στοιχεία, ανεξάρτητη διεπιστημονική αξιολόγηση, εξέταση των σωρευτικών επιπτώσεων και δημόσια πρόσβαση στα αποτελέσματα των μετρήσεων. Χρειάζεται επίσης η εγκατάσταση αξιόπιστου συστήματος παρακολούθησης πριν από την ενδεχόμενη θέση των εγκαταστάσεων σε λειτουργία και καθ’ όλη τη διάρκεια της λειτουργίας τους, με δημοσιοποίηση των δεδομένων σε τακτική βάση.
Η αντίθεσή μας στους νέους σχεδιασμούς δεν στηρίζεται στην καλλιέργεια φόβου ούτε σε συμπεράσματα που προηγούνται των στοιχείων. Στηρίζεται στη διαπίστωση ότι ένα έργο τέτοιας κλίμακας, σε μια περιοχή εξαιρετικής οικολογικής σημασίας και κοντά σε κατοικημένες κοινότητες, δεν μπορεί να προχωρήσει χωρίς πλήρη τεκμηρίωση, ανεξάρτητο έλεγχο και πραγματική κοινωνική συμμετοχή.
Το Ακρωτήρι δικαιούται μια αντιμετώπιση ανάλογη της περιβαλλοντικής του αξίας και των εύλογων απαιτήσεων των κατοίκων του. Η εμπιστοσύνη στους θεσμούς δεν ζητείται· κερδίζεται με ελέγξιμα στοιχεία, συνεπείς διαδικασίες και αποφάσεις που εξηγούν συγκεκριμένα πώς προστατεύεται το δημόσιο συμφέρον. Αυτή είναι η ευθύνη που καλούμαστε να υπηρετήσουμε με επιστημονική σοβαρότητα, διαφάνεια και πολιτική συνέπεια.
