Του Δρ Ανδρέα Προκοπίου
- Πρώην Ανώτερος Ερευνητής στον τομέα των Έξυπνων Δικτύων, στο Πανεπιστήμιο της Μελβούρνης και ερευνητής στην Électricité de France R&D στη Γαλλία
Στη δημόσια συζήτηση για την αγορά ηλεκτρισμού, ιδιαίτερα σε προεκλογικές περιόδους, παρατηρείται μια επαναλαμβανόμενη τάση: σύνθετα τεχνικά ζητήματα να συμπυκνώνονται σε απλοϊκές διατυπώσεις. Το ίδιο αφήγημα επαναλαμβάνεται σε κανάλια, στη Βουλή και στον Τύπο, όπου όροι όπως «ολιγοπώλιο», «υπερκέρδη» και «καρτέλ» χρησιμοποιούνται ως εύκολες απαντήσεις σε ένα σύνθετο πρόβλημα.
Η χρήση τέτοιων χαρακτηρισμών δεν είναι κατ’ ανάγκη προβληματική. Το πρόβλημα προκύπτει όταν επαναλαμβάνονται χωρίς αναφορά σε δεδομένα και χωρίς ανάλυση της πραγματικής λειτουργίας της αγοράς.
ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
Για πρώτη φορά, με τη λειτουργία της Ανταγωνιστικής Αγοράς Ηλεκτρισμού, υπάρχει πλήρης και μετρήσιμη εικόνα της αγοράς. Τα δεδομένα είναι δημόσια, αναλυτικά και πλήρη: τιμές ανά χρονική περίοδο, όγκοι ενέργειας και κατανομή παραγωγής. Αυτό δεν αποτελεί μια τυπική εξέλιξη. Είναι μία από τις σημαντικότερες αλλαγές στη λειτουργία του τομέα.
Για πρώτη φορά, η αγορά δεν περιγράφεται με εκτιμήσεις ή γενικές αναφορές. Περιγράφεται με αριθμούς. Αυτό σημαίνει ότι η ανάλυση μπορεί να βασιστεί σε πραγματικά στοιχεία, ότι οι ισχυρισμοί μπορούν να επαληθευτούν και ότι η δημόσια συζήτηση μπορεί (αν το επιλέξει) να γίνει τεκμηριωμένη.
Με άλλα λόγια, η Ανταγωνιστική Αγορά δεν θα φέρει μόνο μηχανισμούς τιμολόγησης. Έφερε διαφάνεια και δυνατότητα ελέγχου. Και αυτό αποτελεί ίσως το σημαντικότερο επίτευγμά της. Και όμως, μεγάλο μέρος της δημόσιας συζήτησης συνεχίζει να γίνεται σαν αυτά τα δεδομένα να μην υπάρχουν.
Η βασική μεθοδολογική αστοχία που παρατηρείται είναι η εξίσωση της τιμής με το έσοδο. Σε μια αγορά ηλεκτρισμού, το οικονομικό αποτέλεσμα δεν καθορίζεται από την τιμή σε μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή, αλλά από τη σταθμισμένη τιμή ως προς τον όγκο ενέργειας που εκκαθαρίζεται.
Τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι στις ώρες ηλιακής παραγωγής, η μεσοσταθμική τιμή διαμορφώνεται περίπου στα 118 €/MWh για την περίοδο Οκτωβρίου 2025 – Μαρτίου 2026. Παράλληλα, σχεδόν το 20% των ωρών ηλιακής παραγωγής εκκαθαρίζεται σε μηδενικές τιμές. Δηλαδή, σε ένα σημαντικό μέρος του χρόνου, η ενέργεια των ΑΠΕ που εισέρχεται στην αγορά δεν αμείβεται καθόλου.
Για να γίνει πιο κατανοητή η συμπεριφορά της αγοράς, το πιο κάτω διάγραμμα παρουσιάζει την εξέλιξη της μέσης τιμής εκκαθάρισης της προημερήσιας αγοράς ηλεκτρισμού (MCP) σε σχέση με την παραγωγή από ΑΠΕ κατά τις ώρες ηλιακής παραγωγής για την περίοδο Οκτωβρίου 2025 – Μαρτίου 2026.
Όπως φαίνεται, σε όλους τους μήνες παρατηρείται το ίδιο επαναλαμβανόμενο μοτίβο: κατά τις ώρες αυξημένης παραγωγής από ΑΠΕ, οι τιμές συμπιέζονται σημαντικά, φτάνοντας σε πολύ χαμηλά επίπεδα. Ενδεικτικά περίπου €39 τον Οκτώβριο, €37 τον Νοέμβριο, €36 τον Φεβρουάριο και περίπου €43 τον Μάρτιο.
Αντίθετα, εκτός των ωρών αυτών, όπου η παραγωγή από ΑΠΕ είναι περιορισμένη, οι τιμές επανέρχονται σε σημαντικά υψηλότερα επίπεδα. Το φαινόμενο αυτό αποτυπώνει ότι οι χαμηλές τιμές δεν αποτελούν εξαίρεση, αλλά συστηματικό αποτέλεσμα της αυξημένης παραγωγής κατά τις ώρες ηλιακής αιχμής.
Παρά τα πιο πάνω, η δημόσια συζήτηση συχνά εστιάζει σε μεμονωμένες ώρες υψηλών τιμών.
Η προσέγγιση αυτή δεν αποτυπώνει τη συνολική εικόνα της αγοράς.
Ναι, σε ορισμένες χρονικές περιόδους εμφανίζονται υψηλές τιμές, όταν η κάλυψη της ζήτησης απαιτεί ενεργοποίηση ακριβότερων μονάδων. Ωστόσο, η πραγματική εικόνα προκύπτει από τη μεσοσταθμική τιμή, δηλαδή από τη σχέση τιμής και όγκου.
Η εικόνα αυτή επιβεβαιώνεται και από την κατανομή των τιμών σε σχέση με τον όγκο ενέργειας που εκκαθαρίζεται στην αγορά.
Όπως αποτυπώνεται, περίπου 20% της ενέργειας εκκαθαρίζεται σε τιμή €0/MWh, ενώ επιπλέον 12% κινείται σε εύρος €1–€50/MWh. Το αποτέλεσμα είναι ότι η μεσοσταθμική τιμή διαμορφώνεται περίπου στα €118/MWh, επίπεδο σημαντικά χαμηλότερο από αυτό που προκύπτει όταν εστιάζει κανείς μόνο στις υψηλές τιμές.
Το κρίσιμο σημείο είναι ότι η αγορά δεν καθορίζεται από τις ακραίες τιμές, αλλά από το πού συγκεντρώνεται ο όγκος της ενέργειας.
Η ίδια εικόνα μπορεί να γίνει ακόμη πιο σαφής με ένα απλό παράδειγμα. Αν το 20% της ενέργειας πληρώνεται €0/MWh, το 50% πληρώνεται €200/MWh και το υπόλοιπο 30% πληρώνεται €100/MWh, τότε η πραγματική αποζημίωση δεν είναι €200/MWh.
Σε μεσοσταθμική βάση, η τιμή διαμορφώνεται περίπου στα €130/MWh:
(20% × €0/MWh) + (50% × €200/MWh) + (30% × €100/MWh) = €130/MWh
Δηλαδή, ακόμη και όταν εμφανίζονται υψηλές τιμές, αυτές δεν καθορίζουν το συνολικό αποτέλεσμα. Αυτό που μετρά είναι η κατανομή του όγκου.
Υπάρχει, όμως, και ένα ακόμη στοιχείο που συστηματικά απουσιάζει από τη δημόσια συζήτηση: ο όγκος ενέργειας που δεν εκκαθαρίζεται καθόλου.
Οι περικοπές παραγωγής (curtailments) αποτελούν πλέον δομικό χαρακτηριστικό της λειτουργίας του συστήματος. Σε πολλές περιπτώσεις, οι περικοπές μπορούν να υπερβούν το 70% της διαθέσιμης παραγωγής σε συγκεκριμένες χρονικές περιόδους. Ενδεικτικά, τον μήνα Μάρτιο οι περικοπές ξεπέρασαν το 75%. Αυτό σημαίνει ότι σημαντικός όγκος ενέργειας δεν εισέρχεται στην αγορά και, κατά συνέπεια, δεν αποζημιώνεται.
Η συνδυαστική επίδραση χαμηλών τιμών, μηδενικών τιμών και υψηλών περικοπών οδηγεί σε ένα αποτέλεσμα που δεν μπορεί να αποτυπωθεί μέσω αποσπασματικών αναφορών.
Και εδώ εντοπίζεται το βασικό πρόβλημα της σημερινής δημόσιας συζήτησης.
Η ανάλυση μιας αγοράς με βάση μεμονωμένα στιγμιότυπα τιμών, χωρίς συνεκτίμηση όγκου και εκκαθάρισης ενέργειας, δεν αποτελεί τεχνική προσέγγιση. Σε ένα περιβάλλον όπου τα δεδομένα είναι διαθέσιμα και επαληθεύσιμα, η επιμονή σε τέτοιου είδους ερμηνείες δεν μπορεί να αποδοθεί σε έλλειψη πληροφόρησης.
Πρόκειται για επιλογή.
Και όταν αυτή η επιλογή γίνεται σε κανάλια, στη Βουλή και στον Τύπο, τότε δεν επηρεάζει μόνο τη συζήτηση – επηρεάζει την κατανόηση της αγοράς.
Η διαμόρφωση ενεργειακής πολιτικής απαιτεί κατανόηση των μηχανισμών της αγοράς και ικανότητα ανάγνωσης των δεδομένων. Η αναπαραγωγή γενικών χαρακτηρισμών χωρίς ποσοτική τεκμηρίωση δεν συμβάλλει σε αυτή τη διαδικασία.
Οι αριθμοί είναι διαθέσιμοι. Οι μετρήσεις υπάρχουν. Η ανάλυση είναι εφικτή.
Σε αυτό το πλαίσιο, η ελάχιστη απαίτηση από όσους τοποθετούνται δημόσια – και ιδίως από όσους διεκδικούν ή ήδη ασκούν ρόλο στη λήψη αποφάσεων – είναι να βασίζουν τις παρεμβάσεις τους σε αυτά τα στοιχεία.
Διαφορετικά, η συζήτηση δεν είναι απλώς ατελής.
Είναι ανακριβής.
Και σε ζητήματα ενεργειακής πολιτικής, η ανακρίβεια δεν είναι θεωρητικό πρόβλημα. Έχει άμεσες συνέπειες.
*Οι απόψεις που εκφράζονται είναι προσωπικές.
