Γράφει ο Παρασκευάς Ροδοσθένους
- Ακαδημαϊκός/Νομικός
- Απεσταλμένος ΚΔ για τις σχέσεις ΗΒ-ΕΕ και Κύπρου
Η επικείμενη Σύνοδος Κορυφής ΕΕ–Ηνωμένου Βασιλείου που θα πραγματοποιηθεί στις Βρυξέλλες, αποτελεί σημαντική ευκαιρία για την περαιτέρω ενίσχυση μιας στρατηγικής σχέσης που υπερβαίνει τις οικονομικές συναλλαγές και αγγίζει την ασφάλεια, την ενέργεια, το εμπόριο και τις επαφές μεταξύ των πολιτών. Ωστόσο, η επιτυχία της δεν πρέπει να αξιολογηθεί αποκλειστικά με βάση τον αριθμό των συμφωνιών που θα ανακοινωθούν, αλλά κυρίως με βάση την ισορροπία, τη βιωσιμότητα και τη θεσμική συνοχή τους.
Έξι χρόνια μετά το Brexit, ένα θεμελιώδες ερώτημα παραμένει επίκαιρο: μπορεί ένα τρίτο κράτος να απολαμβάνει επιλεκτικά τα σημαντικότερα πλεονεκτήματα της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, χωρίς να αναλαμβάνει τις αντίστοιχες υποχρεώσεις;
Η δεύτερη αυτή Σύνοδος δεν πραγματοποιείται σε διαπραγματευτικό κενό. Αποτελεί ουσιαστικά έναν σταθμό πολιτικής αποτίμησης και επιβεβαίωσης της προόδου που έχει επιτευχθεί στη βάση της Κοινής Κατανόησης (Common Understanding) της πρώτης Συνόδου του Μαΐου 2025 που έλαβε χώρα στο ΗΒ, καθώς και της Συνεργασίας ΕΕ–Ηνωμένου Βασιλείου για την Ασφάλεια και την Άμυνα (Security and Defence Partnership). Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι απλώς η ανακοίνωση νέων πολιτικών δεσμεύσεων, αλλά η μετουσίωση των ήδη συμφωνημένων κατευθύνσεων σε συγκεκριμένα, εφαρμόσιμα αποτελέσματα, με σεβασμό στις προβλεπόμενες διαδικασίες και στη θεσμική αυτονομία των δύο πλευρών. Η ουσιαστική πρόοδος θα πρέπει να αποτυπώνεται τόσο στην υλοποίηση των επιμέρους συμφωνιών όσο και στην εμβάθυνση της συνεργασίας σε τομείς κοινού στρατηγικού ενδιαφέροντος, ιδιαίτερα στην ασφάλεια και την άμυνα.
Στο πεδίο της ασφάλειας και της άμυνας, άλλωστε, η σύγκλιση συμφερόντων μεταξύ ΕΕ και Ηνωμένου Βασιλείου είναι ουσιαστική. Η σημαντική χρηματοδοτική και αμυντική συνεισφορά του Λονδίνου στη στήριξη της Ουκρανίας καταδεικνύει τον στρατηγικό του ρόλο στην ευρωπαϊκή ασφάλεια. Πέραν όμως του ουκρανικού ζητήματος, η επικείμενη Σύνοδος προσφέρει την ευκαιρία για περαιτέρω εμβάθυνση της συνεργασίας στην οικονομική ασφάλεια (economic security), στην προστασία κρίσιμων υποδομών, στην ανθεκτικότητα των εφοδιαστικών αλυσίδων και στην αμυντική συνεργασία. Πρόκειται για τομείς στους οποίους υφίσταται σημαντική σύγκλιση στρατηγικών συμφερόντων, με προοπτικές αμοιβαίου οφέλους, υπό την προϋπόθεση σαφών δεσμεύσεων, δίκαιης κατανομής του οικονομικού βάρους και σεβασμού της θεσμικής αυτονομίας της Ένωσης.
Η στρατηγική αυτή σύγκλιση, ωστόσο, δεν αναιρεί την ανάγκη διατήρησης σαφών διαπραγματευτικών αρχών. Η εμβάθυνση της συνεργασίας με το Ηνωμένο Βασίλειο είναι προς το αμοιβαίο συμφέρον, αλλά δεν μπορεί να οδηγεί σε μια ιδιότυπη συμμετοχή στην ΕΕ à la carte.
Η ΕΕ, άλλωστε, διαθέτει ήδη διαφοροποιημένα μοντέλα συνεργασίας με τρίτες χώρες, όπως η συμμετοχή της Νορβηγίας στην Ενιαία Αγορά μέσω του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου και το πλέγμα διμερών συμφωνιών με την Ελβετία. Η περίπτωση του Ηνωμένου Βασιλείου, ωστόσο, διαφέρει ουσιωδώς, καθώς το ίδιο επέλεξε την αποχώρηση από την Ενιαία Αγορά και την Τελωνειακή Ένωση. Συνεπώς, η αναζήτηση νέων τομεακών διευθετήσεων είναι θεμιτή, αλλά δεν μπορεί να συνεπάγεται ισοδύναμα δικαιώματα χωρίς αντίστοιχες υποχρεώσεις.
Το «cherry-picking» ως διαχρονική διαπραγματευτική πρόκληση
Η βρετανική προσέγγιση εξακολουθεί να χαρακτηρίζεται από την επιδίωξη επιλεκτικών διευθετήσεων σε τομείς όπου η πρόσβαση στην ευρωπαϊκή αγορά ή σε ευρωπαϊκούς μηχανισμούς προσφέρει σημαντικά οικονομικά και στρατηγικά πλεονεκτήματα.
Αυτό καθίσταται ιδιαίτερα εμφανές στις διαπραγματεύσεις για τη δημιουργία κοινής υγειονομικής και φυτοϋγειονομικής περιοχής (SPS), τη διασύνδεση των συστημάτων εμπορίας δικαιωμάτων εκπομπών (ETS) και το πρόγραμμα κινητικότητας των νέων (Youth Experience Scheme).
Στους δύο πρώτους τομείς έχει καταγραφεί ουσιαστική πρόοδος. Παραμένουν, ωστόσο, κρίσιμα ζητήματα κανονιστικής ευθυγράμμισης, εξαιρέσεων και ισότιμων όρων ανταγωνισμού. Η επιδίωξη πρόσβασης στα οφέλη της Ενιαίας Αγοράς, με παράλληλη διατήρηση εκτεταμένων δυνατοτήτων απόκλισης από το ευρωπαϊκό κεκτημένο, ενέχει τον κίνδυνο δημιουργίας ασύμμετρων δικαιωμάτων και υποχρεώσεων.
Ακόμη πιο χαρακτηριστική είναι η διαπραγμάτευση για την κινητικότητα των νέων και τα δίδακτρα στα βρετανικά πανεπιστήμια. Η ΕΕ επιδιώκει ουσιαστική αμοιβαιότητα και δίκαιη μεταχείριση των Ευρωπαίων φοιτητών, ενώ το Λονδίνο επικαλείται τις δημοσιονομικές επιπτώσεις για τα πανεπιστήμιά του. Οι συζητούμενες μειώσεις διδάκτρων αποτελούν ένδειξη κινητικότητας, όχι όμως κατ’ ανάγκη ικανοποιητική λύση. Η διαφορά μεταξύ μιας περιορισμένης οικονομικής παραχώρησης και της πραγματικής αναλογικότητας παραμένει ουσιώδης.
Οι πρόσφατες πληροφορίες περί βρετανικής πρότασης για εξίσωση των διδάκτρων των Ευρωπαίων φοιτητών με εκείνα των Βρετανών, σε επίπεδα περίπου 9.000 λιρών ετησίως, δημιουργούν ασφαλώς θετικές προοπτικές, ιδιαίτερα για χιλιάδες κυπριακές και ευρωπαϊκές οικογένειες που έχουν επηρεαστεί από τις συνέπειες του Brexit. Πρόκειται για μια εξέλιξη που πρέπει να επιδιωχθεί και να ενθαρρυνθεί, χωρίς ωστόσο να προεξοφλείται η τελική συμφωνία. Η ουσιαστική αμοιβαιότητα δεν περιορίζεται σε οικονομικές παραχωρήσεις, αλλά προϋποθέτει σαφείς, δεσμευτικές και διαχρονικά εφαρμόσιμες ρυθμίσεις, οι οποίες διασφαλίζουν την ίση μεταχείριση των Ευρωπαίων πολιτών, χωρίς διακρίσεις.
Στο πλαίσιο αυτό, η επαναπροσέγγιση της ΕΕ και του ΗΒ στον τομέα της εκπαίδευσης, με αιχμή τη συμμετοχή του τελευταίου στο ενωσιακό πρόγραμμα Erasmus+ από το 2027 και με μείωση κατά 30% της προβλεπόμενης οικονομικής συνεισφοράς του, κατά το προηγούμενο της Ελβετίας, αποτελεί ιδιαίτερα σημαντική εξέλιξη. Πρόκειται για ένα αποτέλεσμα που αξίζει να αναγνωριστεί ως ουσιαστικό επίτευγμα της Κυπριακής Προεδρίας του Συμβουλίου της ΕΕ κατά το πρώτο εξάμηνο του 2026. Πάνω απ’ όλα, όμως, η συνεργασία αυτή οφείλει να αντιμετωπίζεται ως στρατηγική επένδυση στη νέα γενιά, στην εκπαιδευτική κινητικότητα και στην ενίσχυση των ευρωπαϊκών δεσμών, και όχι ως διαπραγματευτικό εργαλείο για την εξασφάλιση δυσανάλογων παραχωρήσεων σε άλλους τομείς.
Η πιθανότητα μετάθεσης της οριστικής διευθέτησης για μετά τη Σύνοδο δεν πρέπει να εκληφθεί ως εγκατάλειψη των ευρωπαϊκών απαιτήσεων. Αντιθέτως, οποιαδήποτε μεταβατική συμφωνία οφείλει να διατηρεί σαφείς δεσμεύσεις, χρονοδιάγραμμα και ουσιαστική διαπραγματευτική σύνδεση με το συνολικό αποτέλεσμα.
Η συζήτηση για το ενδεχόμενο καθυστέρησης της ευρύτερης συμφωνίας ΕΕ–Ηνωμένου Βασιλείου εξαιτίας των διαφωνιών για τα πανεπιστημιακά δίδακτρα αναδεικνύει μια ουσιαστική διάσταση των διαπραγματεύσεων. Για την Ευρωπαϊκή Ένωση, η κινητικότητα των νέων δεν αποτελεί απλώς ένα επιμέρους τεχνικό ζήτημα, αλλά συνδέεται άμεσα με την αρχή της αμοιβαιότητας, της ίσης μεταχείρισης και της ουσιαστικής πρόσβασης των Ευρωπαίων πολιτών στις ευκαιρίες που προσφέρει η συνεργασία με το Ηνωμένο Βασίλειο. Η πίεση για την επίτευξη πολιτικού αποτελέσματος ενόψει της Συνόδου Κορυφής δεν πρέπει, συνεπώς, να οδηγήσει σε αποδοχή μιας διευθέτησης στη βάση του ήδη συμφωνημένου πλαισίου από την Πρώτη Σύνοδο του περασμένου χρόνου που θα διατηρεί σημαντικές ανισορροπίες. Η χρονική μετάθεση της επίλυσης ορισμένων εκκρεμοτήτων μπορεί να αποτελεί θεμιτή διαπραγματευτική επιλογή, υπό την προϋπόθεση ότι δεν αποδυναμώνει τις ουσιαστικές ευρωπαϊκές απαιτήσεις ούτε προδικάζει το περιεχόμενο της τελικής συμφωνίας.
«Made in Europe»: Το νέο όριο της επιλεκτικής συμμετοχής
Ιδιαίτερη προσοχή απαιτεί η βρετανική επιδίωξη πρόσβασης στο υπό διαμόρφωση πλαίσιο «Made in Europe», το οποίο συνδέεται με την ευρωπαϊκή βιομηχανική πολιτική, την οικονομική ασφάλεια και τη στρατηγική αυτονομία της Ένωσης.
Η βρετανική επιχειρηματολογία περί στενά διασυνδεδεμένων αλυσίδων εφοδιασμού και κοινών οικονομικών συμφερόντων δεν στερείται βάσης. Εντούτοις, η αναγνώριση αυτής της αλληλεξάρτησης δεν συνεπάγεται αυτομάτως δικαίωμα ισότιμης συμμετοχής σε μηχανισμούς που σχεδιάζονται πρωτίστως για την ενίσχυση της ευρωπαϊκής παραγωγικής βάσης.
Θα ήταν πολιτικά και θεσμικά προβληματικό να μετατραπεί μια παραχώρηση στο ζήτημα των πανεπιστημιακών διδάκτρων σε αντάλλαγμα για ευρεία και προνομιακή πρόσβαση του Ηνωμένου Βασιλείου σε στρατηγικά εργαλεία της ευρωπαϊκής βιομηχανικής πολιτικής.
Η προβληματική αυτή αποκτά ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα υπό το φως των πρόσφατων πληροφοριών ότι το Λονδίνο επιδιώκει να συνδέσει τη διευθέτηση των πανεπιστημιακών διδάκτρων τόσο με τη συμμετοχή του στο «Made in Europe» όσο και με την πρόσβαση στο Eurodac ή πόσο μάλλον σε πολιτικά ευαίσθητα ζητήματα. Η σύνδεση ζητημάτων εκπαιδευτικής κινητικότητας με στρατηγικά εργαλεία βιομηχανικής πολιτικής και ευαίσθητους ευρωπαϊκούς μηχανισμούς διαχείρισης δεδομένων αναδεικνύει ακριβώς τους κινδύνους μιας επιλεκτικής διαπραγματευτικής προσέγγισης. Η ευρωπαϊκή ευελιξία δεν μπορεί να μετατρέπεται σε παραχώρηση προνομίων χωρίς ισοδύναμες δεσμεύσεις, ούτε η ανάγκη εξεύρεσης λύσεων σε ένα ζήτημα να δημιουργεί τετελεσμένα σε άλλα, θεσμικά και στρατηγικά σημαντικότερα. Ιδίως όταν πρόκειται για πρόσβαση σε ευρωπαϊκό κεκτημένο, δεν αρκεί μια πολιτική ανταλλαγή παραχωρήσεων, αλλά απαιτούνται σαφής νομική βάση, αυστηρές εγγυήσεις και πλήρης σεβασμός της αυτονομίας της Ένωσης.
Πρόκειται για ζητήματα διαφορετικής κλίμακας, οικονομικού αντικτύπου και μακροπρόθεσμων συνεπειών. Η ενδεχόμενη σύνδεσή τους απαιτεί προσεκτική αξιολόγηση της πραγματικής πολιτικής ισορροπίας των ανταλλαγμάτων, καθώς και των επιπτώσεων στα κράτη μέλη, στις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις και στη συνοχή της Ενιαίας Αγοράς.
Η ευρωπαϊκή στρατηγική αυτονομία δεν μπορεί να αποτελεί απλώς διαπραγματευτική έννοια. Πρέπει να αποτυπώνεται σε συγκεκριμένες επιλογές που προστατεύουν την ανταγωνιστικότητα, την ανθεκτικότητα και τη δυνατότητα αυτόνομης λήψης αποφάσεων της Ένωσης.
Η συνολική προσέγγιση και η ενότητα των 27
Το σημαντικότερο δίδαγμα των διαπραγματεύσεων του Brexit ήταν ότι η ενότητα των κρατών μελών αποτελεί διαχρονικά τη μεγαλύτερη διαπραγματευτική δύναμη της ΕΕ. Η αρχή αυτή που πηγάζει από τα συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου (EUCO), όχι μόνο δεν έχει χάσει την αξία της, αλλά αποκτά σήμερα ακόμη μεγαλύτερη σημασία. Αντιθέτως, καθίσταται ακόμη σημαντικότερη σε μια περίοδο κατά την οποία οι επιμέρους τομεακές συμφωνίες μπορούν να δημιουργήσουν διαφορετικά οικονομικά κίνητρα και προτεραιότητες μεταξύ των κρατών μελών.
Μια αποσπασματική διαπραγμάτευση, στην οποία κάθε ζήτημα εξετάζεται αποκλειστικά βάσει των άμεσων τομεακών του ωφελειών, ενδέχεται να υπονομεύσει τη συνολική ισορροπία της σχέσης. Για τον λόγο αυτό, μια «πακετοποιημένη προσέγγιση» (package approach) δεν αποτελεί διαπραγματευτική ακαμψία, αλλά αναγκαία εγγύηση αμοιβαιότητας.
Η ανάγκη διατήρησης αυτής της ισορροπίας αποκτά ιδιαίτερη σημασία όταν η επιδίωξη ταχείας πολιτικής συμφωνίας δημιουργεί πιέσεις για αμοιβαίες παραχωρήσεις μεταξύ διαφορετικών διαπραγματευτικών πεδίων. Η ευρωπαϊκή πλευρά οφείλει να διακρίνει μεταξύ της αναγκαίας ευελιξίας, που επιτρέπει την επίτευξη πρακτικών λύσεων, και της παραχώρησης στρατηγικών πλεονεκτημάτων με αντάλλαγμα περιορισμένες ή προσωρινές διευθετήσεις. Μια ενδεχόμενη συμφωνία για τα δίδακτρα, όσο σημαντική και αν είναι για τους Ευρωπαίους φοιτητές, δεν μπορεί από μόνη της να θεωρηθεί ισοδύναμο αντάλλαγμα για ευρεία πρόσβαση σε ευρωπαϊκούς βιομηχανικούς μηχανισμούς ή άλλες στρατηγικές υποδομές της Ένωσης. Η συνολική προσέγγιση οφείλει, επομένως, να λειτουργεί ως μηχανισμός διασφάλισης μιας ισορροπημένης συμφωνίας και όχι ως μέσο μέσω του οποίου επιμέρους παραχωρήσεις αποκτούν δυσανάλογη διαπραγματευτική αξία.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε επιμέρους συμφωνία πρέπει να ολοκληρώνεται την ίδια ημέρα. Σημαίνει, όμως, ότι οι παραχωρήσεις, οι οικονομικές συνεισφορές, η κανονιστική ευθυγράμμιση και τα δικαιώματα πρόσβασης πρέπει να αξιολογούνται υπό το πρίσμα της συνολικής σχέσης και των ήδη υφιστάμενων συμφωνιών.
Εξίσου σημαντικό είναι η αποτίμηση της Συνόδου να μην περιοριστεί στις νέες διαπραγματευτικές εκκρεμότητες, αλλά να περιλαμβάνει και την πλήρη, έγκαιρη και καλόπιστη εφαρμογή των ήδη υφιστάμενων συμφωνιών, πρωτίστως της Συμφωνίας Αποχώρησης (Withdrawal Agreement) και της Συμφωνίας Εμπορίου και Συνεργασίας. Στο πλαίσιο αυτό εντάσσονται τόσο η συνεπής εφαρμογή του Πλαισίου του Ουίνδσορ (Windsor Framework) όσο και, με ιδιαίτερη σημασία για την Κυπριακή Δημοκρατία, η ολοκληρωμένη εφαρμογή του Πρωτοκόλλου για τις Περιοχές Κυρίαρχων Βάσεων στην Κύπρο, με πλήρη σεβασμό στις προβλεπόμενες αρμοδιότητες, στο εφαρμοστέο Eνωσιακό Δίκαιο και στα δικαιώματα των επηρεαζόμενων πολιτών. Η αξιοπιστία μιας ανανεωμένης στρατηγικής εταιρικής σχέσης δεν κρίνεται μόνο από τις νέες δεσμεύσεις που αναλαμβάνονται, αλλά και από τον βαθμό στον οποίο τηρούνται στην πράξη οι ήδη συμφωνημένες υποχρεώσεις, χωρίς επιλεκτικές ερμηνείες ή εκπτώσεις στην εφαρμογή τους.
Η συζήτηση περί μιας πιο ευέλικτης ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής, με διαφορετικούς βαθμούς συνεργασίας και συμμετοχής τρίτων χωρών, δεν αναιρεί αυτή τη θεμελιώδη αρχή. Η διαφοροποιημένη ολοκλήρωση δεν μπορεί να συγχέεται με την επιλεκτική απόλαυση δικαιωμάτων χωρίς αντίστοιχες υποχρεώσεις. Η ίδια η φύση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης στηρίζεται στην αμοιβαιότητα, στην κοινή εφαρμογή κανόνων και στη διατήρηση της θεσμικής συνοχής. Επομένως, η επιδίωξη μιας συνολικής διαπραγματευτικής ισορροπίας πρέπει να συνοδεύεται από ουσιαστική ενότητα μεταξύ των 27 κρατών μελών, ιδιαίτερα όταν οι επιμέρους συμφωνίες επηρεάζουν διαφορετικά τα εθνικά τους συμφέροντα. Καμία βραχυπρόθεσμη τομεακή διευθέτηση δεν θα πρέπει να υπονομεύει τη συλλογική διαπραγματευτική ισχύ της Ένωσης ή να δημιουργεί προηγούμενα που θα μπορούσαν να επηρεάσουν τις μελλοντικές σχέσεις της με άλλες τρίτες χώρες.
Παράλληλα, κρίσιμος παραμένει και ο οριζόντιος συντονισμός στο Συμβούλιο, ώστε να αποτρέπεται η δημιουργία τετελεσμένων μέσω παράλληλων τομεακών διαπραγματεύσεων και να διασφαλίζεται ότι οι ανησυχίες όλων των κρατών μελών, ανεξαρτήτως μεγέθους ή γεωγραφικής θέσης, λαμβάνονται ισότιμα υπόψη. Η ΕΕ οφείλει να επιδιώκει μια φιλόδοξη, εποικοδομητική και αμοιβαία επωφελή σχέση με το ΗΒ. Όμως η πολιτική βούληση για επαναπροσέγγιση δεν μπορεί να υποκαθιστά τις θεμελιώδεις αρχές που διέπουν την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση.
Εν κατακλείδι, η ενότητα σε επίπεδο Συμβουλίου της ΕΕ, η αμοιβαιότητα και η ισορροπία δικαιωμάτων και υποχρεώσεων δεν είναι εμπόδια στη συνεργασία. Είναι οι προϋποθέσεις για να αποκτήσει η συνεργασία πραγματικό βάθος και διάρκεια. Η επιτυχία της επικείμενης Συνόδου δεν θα κριθεί από το πόσο ευέλικτη και φιλόδοξη μπορεί να γίνει η ΕΕ απέναντι στις βρετανικές απαιτήσεις, αλλά από το κατά πόσο μπορεί να παραμείνει ενωμένη, συνεπής και στρατηγικά προσηλωμένη στα συλλογικά της συμφέροντα. Τα αποτελέσματα της επαναπροσέγγισης δεν πρέπει να αξιολογηθούν μόνο με βάση την ταχύτητα επίτευξης νέων συμφωνιών, αλλά και την ουσιαστική εφαρμογή των υφιστάμενων δεσμεύσεων και την ποιότητα της συνολικής ισορροπίας που διαμορφώνεται. Η πολιτική βούληση για ένα νέο ξεκίνημα οφείλει να συμβαδίζει με την αμοιβαιότητα, την ενότητα των 27, τον σεβασμό των συμφωνημένων υποχρεώσεων και τη μακροπρόθεσμη στρατηγική αυτονομία της Ένωσης.



