Με αφορμή τις σημερινές προσπάθειες για έναρξη διαπραγματεύσεων στο Κυπριακό με στόχο την επίτευξη μιας βιώσιμης, λειτουργικής και, υπό τις συνθήκες, δίκαιης λύσης, το ΚΥΠΕ προβαίνει σε μια αναδρομή στις σημαντικότερες πρωτοβουλίες επίλυσης του Κυπριακού από το 1974 μέχρι την εποχή μας. Καταθέτουν εκτιμήσεις και απόψεις δυο βαθείς γνώστες του Κυπριακού, ο τέως διαπραγματευτής Ανδρέας Μαυρογιάννης και ο πρώην Πρόεδρος της Βουλής Γιαννάκης Ομήρου, αναφορικά με τις επιλογές της ελληνοκυπριακής πλευράς, τις λεγόμενες χαμένες ευκαιρίες, το Σχέδιο Ανάν, το Κραν Μοντανά και τις προϋποθέσεις για μια μελλοντική συμφωνία.
Ανδρέας Μαυρογιάννης: Η δικοινοτική ομοσπονδία η μέγιστη παραχώρηση της ε/κ πλευράς
Η δικοινοτική ομοσπονδία ήταν η «μέγιστη παραχώρηση» της ελληνοκυπριακής πλευράς, ανέφερε στο ΚΥΠΕ ο Ανδρέας Μαυρογιάννης, διαπραγματευτής της Ε/κ πλευράς μεταξύ 2013 και 2022, και μέλος της διαπραγματευτικής ομάδας υπό τους Προέδρους Γλαύκο Κληρίδη και Τάσσο Παπαδόπουλο, σχετικά με τα σχέδια επίλυσης του Κυπριακού μετά το 1974.
Επεσήμανε επίσης ότι η ιδέα του «μακροχρόνιου αγώνα» όχι μόνο δεν επιβεβαιώθηκε, αλλά οδήγησε σε πολύ πιο δύσκολα δεδομένα, καθώς τα τετελεσμένα επί του εδάφους επιδεινώνονται.
ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
Ερωτηθείς από το ΚΥΠΕ αν πιστεύει ότι θα μπορούσε να γινόταν κάτι διαφορετικό μετά το 1974, ο κ. Μαυρογιάννης εξέφρασε την άποψη ότι «μας διαπερνούσε πάντα φόβος και ατολμία», με αποτέλεσμα να καθυστερεί η λήψη αποφάσεων. Μετά την τουρκική εισβολή του 1974, είπε, η Ε/κ πλευρά προχώρησε στη σημαντική παραχώρηση της ομοσπονδοποίησης του τόπου.
Σημείωσε ότι το 1977, με τα τέσσερα σημεία Μακαρίου-Ντενκτάς, η ελληνοκυπριακή πλευρά αποδέχτηκε την ιδέα της δικοινοτικής ομοσπονδίας, ενώ αργότερα προστέθηκε και η διζωνικότητα. «Αυτή ήταν η μέγιστη παραχώρηση που έκανε η ε/κ πλευρά», είπε, υπογραμμίζοντας ότι έγινε με την προσδοκία αποχώρησης των στρατευμάτων, εδαφικής αναπροσαρμογής, επιστροφής των προσφύγων και ρύθμισης του περιουσιακού. «Όλα αυτά που πήγαν;», διερωτήθηκε.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ: «Κλείδωσε» νέα συνάντηση Χριστοδουλίδη-Έρχιουρμαν ενόψει της διευρυμένης για το Κυπριακό
Όπως ανέφερε, για πολλά χρόνια η συζήτηση επικεντρώθηκε σε όλα τα άλλα ζητήματα, εκτός από την αποχώρηση των στρατευμάτων και την κατάργηση των εγγυήσεων. Τόνισε ότι για πρώτη φορά μετά το 1974, στο Κραν Μοντανά και νωρίτερα στη Γενεύη, συζητήθηκε ολόκληρο το πακέτο, συμπεριλαμβανομένων του εδαφικού, των εγγυήσεων και της αποχώρησης των στρατευμάτων.
«Μόνο έτσι μπορεί να λυθεί το Κυπριακό», είπε, εξηγώντας ότι απαιτείται ένα ολοκληρωμένο πακέτο που να ικανοποιεί τις βασικές ανησυχίες και των δύο πλευρών.
Ερωτηθείς για το Αμερικανο-Βρετανο-Καναδικό Σχέδιο του 1978, είπε ότι δεν υπήρξε πραγματική διάθεση διαπραγμάτευσης ούτε από την ελληνοκυπριακή ούτε από την τουρκοκυπριακή πλευρά, ενώ χαρακτήρισε το σχέδιο «λίγο βεβιασμένο».
Πρόσθεσε ότι ένα σχέδιο πρέπει να αποτελεί αντικείμενο διαπραγμάτευσης και ότι «το να λες ένα όχι από την αρχή δεν είναι ιδιαίτερα εποικοδομητικό».
Επικαλέστηκε τη ρήση του Τζον Κένεντι ότι «δεν πρέπει να διαπραγματεύεσαι υπό το κράτος φόβου, αλλά δεν πρέπει να φοβάσαι και να διαπραγματεύεσαι».
Αναφερόμενος στο Σχέδιο του 1978, είπε ότι έδινε προτεραιότητα στην επιστροφή της Αμμοχώστου και εκτίμησε πως, αν προωθούνταν τότε, θα απάλυνε μέρος των προβλημάτων. Υποστήριξε ότι η άρνηση ακόμη και να συζητηθεί ενίσχυσε την ιδέα του «μακροχρόνιου αγώνα».
Όπως σημείωσε, η βασική επιδίωξη της ελληνοκυπριακής πλευράς το 1977 ήταν να γίνουν παραχωρήσεις στη διακυβέρνηση ώστε να υπάρξουν κέρδη στις εγγυήσεις, στα στρατεύματα, στο εδαφικό και στο περιουσιακό.
«Σήμερα ξεχάστηκε εντελώς», είπε, υπογραμμίζοντας ότι η διζωνική δικοινοτική ομοσπονδία ήταν η μέγιστη παραχώρηση της ε/κ πλευράς για να διασφαλιστούν τα υπόλοιπα ζητήματα και ότι χρειάζεται καθαρότητα στη στρατηγική.
Ο κ. Μαυρογιάννης σημείωσε ακόμη ότι η ελληνοκυπριακή πλευρά βρισκόταν τότε σε πολύ πρώιμο στάδιο πολιτικής ανάπτυξης, χωρίς την απαιτούμενη θεσμική και πολιτική εμπειρία για να μεγιστοποιήσει τα εθνικά της συμφέροντα μέσω των διεθνών μηχανισμών.
Αναφερόμενος στην κριτική ότι το σχέδιο εξυπηρετούσε την άρση του αμερικανικού εμπάργκο όπλων προς την Τουρκία, απάντησε ότι αυτό ίσχυε, αλλά διερωτήθηκε αν ήταν επαρκής λόγος για απόρριψη, σημειώνοντας πως το εμπάργκο τελικά ήρθη χωρίς η ελληνοκυπριακή πλευρά να αποκομίσει οποιοδήποτε όφελος.
Τέλος, ανέφερε ότι τα Σημεία Κουεγιάρ και η Δέσμη Γκάλι δεν μπορούν να χαρακτηριστούν σχέδια λύσης, επισημαίνοντας ότι οι Δείκτες Κουεγιάρ θα μπορούσαν να αποτελέσουν πολύ καλή βάση διαπραγμάτευσης, αλλά δεν έγιναν αποδεκτοί και η διαδικασία δεν προχώρησε.
Σε σχέση με τη Δέσμη Ιδεών Γκάλι, ο κ. Μαυρογιάννης σημείωσε ότι ήταν πολύ πιο προχωρημένη από τους Δείκτες Κουεγιάρ, χωρίς όμως να αποτελεί πλήρες σχέδιο λύσης. Όπως είπε, περιείχε τη βασική δομή της λύσης και επιδεχόταν περαιτέρω διαπραγμάτευσης, σε αντίθεση με το Σχέδιο Ανάν, το οποίο ήταν έτοιμο να τεθεί σε δημοψήφισμα.
«Πλήρες σχέδιο είχαμε μόνο το Σχέδιο Ανάν και εκεί όπου φτάσαμε στο Κραν Μοντανά το 2017», σημείωσε ο κ. Μαυρογιάννης.
Υπενθύμισε ότι το Σχέδιο Ανάν τέθηκε σε δημοψήφισμα και ότι η απόρριψή του ήταν απόφαση του κυπριακού λαού.
Ερωτηθείς αν το Σχέδιο Ανάν αποτελούσε καλή βάση, ο κ. Μαυρογιάννης απάντησε ότι προσωπικά δεν ήταν υπέρ του, παρά τον κεντρικό του ρόλο στις διαπραγματεύσεις. Υποστήριξε ότι ένα σχέδιο που προκύπτει από επιδιαιτησία δεν είναι καλό, καθώς δεν αποτελεί προϊόν ελεύθερης διαπραγμάτευσης αλλά απόφασης τρίτων.
Αντίθετα, τόνισε ότι το αποτέλεσμα των διαπραγματεύσεων μέχρι το Κραν Μοντανά ήταν προϊόν ελεύθερης διαπραγμάτευσης, ενώ διατήρησε και θετικά στοιχεία του Σχεδίου Ανάν, τα οποία συνδυάστηκαν με μεταγενέστερες συγκλίσεις.
Όπως ανέφερε, η Κοινή Δήλωση του 2006, οι συγκλίσεις Χριστόφια-Ταλάτ και η Κοινή Διακήρυξη της 11ης Φεβρουαρίου 2014, η οποία προέβλεπε ότι μόνο το αποτέλεσμα ελεύθερης διαπραγμάτευσης μπορεί να τεθεί σε δημοψήφισμα, δημιούργησαν τις προϋποθέσεις για τις ελεύθερες διαπραγματεύσεις της περιόδου 2015-2017.
Πρόσθεσε ότι η ένταξη της Κύπρου στην Ευρωπαϊκή Ένωση συνέβαλε επίσης στη διαμόρφωση ενός πλαισίου που ο ίδιος χαρακτηρίζει πολύ καλύτερο από το Σχέδιο Ανάν, το οποίο όμως δεν ολοκληρώθηκε λόγω της αποτυχίας στο Κραν Μοντανά.
Ερωτηθείς αν η αποτυχία οφειλόταν σε δισταγμό της ελληνοκυπριακής πλευράς, απάντησε κατηγορηματικά «όχι καθόλου», υποστηρίζοντας ότι η τουρκική πλευρά δεν αποδέχθηκε δύο από τα έξι σημεία που είχε προτείνει ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ.
Συγκεκριμένα, είπε ότι η Τουρκία, μέσω του τότε Υπουργού Εξωτερικών Μεβλούτ Τσαβούσογλου, δεν αποδέχθηκε τις προτάσεις που αφορούσαν τις εγγυήσεις και την αποχώρηση των στρατευμάτων.
Ερωτηθείς για το πόσο κοντά βρέθηκαν οι δύο πλευρές σε συμφωνία, ο κ. Μαυρογιάννης απάντησε ότι «στο Κραν Μοντανά είχαμε φτάσει πολύ κοντύτερα παρά ποτέ».
Αναφερόμενος στη συζήτηση περί «χαμένης ευκαιρίας», σημείωσε ότι «βεβαίως χάθηκε μια ευκαιρία», αλλά τόνισε πως είναι διαφορετικό να λέγεται ότι χάθηκε και διαφορετικό να αποδίδεται η ευθύνη στην ελληνοκυπριακή πλευρά.
Όπως εξήγησε, ο Μεβλούτ Τσαβούσογλου δεν αποδέχθηκε την άμεση κατάργηση των εγγυήσεων, όπως πρότεινε ο Γενικός Γραμματέας, ούτε ένα πλαίσιο δραστικής μείωσης των τουρκικών στρατευμάτων με προοπτική πλήρους αποχώρησης.
Πρόσθεσε ότι παρέμεινε ανοικτό το ζήτημα της αποχώρησης των τελευταίων στρατιωτικών αποσπασμάτων, γι’ αυτό και ο Γενικός Γραμματέας είχε εισηγηθεί τη συμμετοχή των εγγυητριών δυνάμεων στις συζητήσεις. Ωστόσο, σύμφωνα με τον κ. Μαυρογιάννη, η τουρκική πλευρά επέμεινε ότι, παρότι ο αριθμός των στρατευμάτων θα μειωνόταν δραστικά, τα εναπομείναντα στρατεύματα θα παρέμεναν επ’ αόριστον.
«Μακροχρόνιος αγώνας»
Ο κ. Μαυρογιάννης αναφέρθηκε στην ιδέα του «μακροχρόνιου αγώνα», σημειώνοντας ότι βασιζόταν στην προσδοκία πως θα δημιουργούνταν καλύτερες συνθήκες για λύση.
Όπως είπε, η ιδέα αυτή όχι μόνο δεν επιβεβαιώθηκε, αλλά οδήγησε σε δυσμενέστερα δεδομένα, καθώς τα τετελεσμένα επί του εδάφους επιδεινώνονται.
Παράλληλα, χαρακτήρισε την ένταξη της Κύπρου στην Ευρωπαϊκή Ένωση το 2004 ως μοναδική ευκαιρία, υποστηρίζοντας ότι ήταν ένας από τους βασικούς λόγους που επισπεύστηκαν τα δημοψηφίσματα για το Σχέδιο Ανάν, ώστε να αποτραπεί η ένταξη της Κύπρου χωρίς λύση.
Τόνισε ότι η ένταξη της Κυπριακής Δημοκρατίας στην ΕΕ ως πλήρους μέλους το 2004 δημιούργησε τις προϋποθέσεις για τη σημαντική ευκαιρία του 2017, υποστηρίζοντας ότι το πλαίσιο που βρισκόταν στο τραπέζι στο Κραν Μοντανά ήταν πολύ καλύτερο από εκείνο του 2004.
Κλείνοντας, ο κ. Μαυρογιάννης υπογράμμισε ότι «πρέπει να διαφυλάξουμε το κεκτημένο της διαδικασίας» και να μη χαθούν τα έξι σημεία του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ, Αντόνιο Γκουτέρες.
Γιαννάκης Ομήρου: Οι συμφωνίες υψηλού επιπέδου «η πλέον καθοριστική εξέλιξη» για μετέπειτα πορεία προσπαθειών για λύση Κυπριακού
Κληθείς από το ΚΥΠΕ να σχολιάσει τα σχέδια επίλυσης του Κυπριακού, ο Γιαννάκης Ομήρου σημείωσε ότι, μετά την τραγωδία του 1974, η πλέον καθοριστική εξέλιξη ήταν οι συμφωνίες υψηλού επιπέδου Μακαρίου–Ντενκτάς (1977) και Κυπριανού–Ντενκτάς (1979). Όπως ανέφερε, με αυτές η ελληνοκυπριακή πλευρά αποδέχθηκε την ομοσπονδιακή μορφή λύσης, με έμφαση στις ελευθερίες διακίνησης, εγκατάστασης, ιδιοκτησίας, στα ανθρώπινα δικαιώματα και τις βασικές ελευθερίες.
Σύμφωνα με τον κ. Ομήρου, οι σημαντικότερες πρωτοβουλίες του ΟΗΕ ήταν οι «Ιδέες Γκάλι» (1992) και το «Πλαίσιο Γκουτέρες» (2017), οι οποίες δεν οδήγησαν σε συμφωνία, καθώς –όπως υποστήριξε– η Τουρκία αρνήθηκε να αποδεχθεί την κατάργηση των εγγυήσεων, του μονομερούς επεμβατικού δικαιώματος και την πλήρη αποχώρηση των στρατευμάτων της από την Κύπρο.
Αναφερόμενος στο Αμερικανοβρετανοκαναδικό σχέδιο του 1978, ο κ. Ομήρου υποστήριξε ότι, παρά τις συζητήσεις για την απόρριψή του από την ελληνοκυπριακή πλευρά, δεν υπάρχει τεκμηριωμένη μαρτυρία ότι έγινε αποδεκτό από την τουρκική πλευρά ώστε να αποτελέσει αντικείμενο επίσημης διαπραγμάτευσης.
Χαρακτήρισε επίσης αξιοσημείωτες τις προσπάθειες που ακολούθησαν την επίσκεψη του Αμερικανού απεσταλμένου Κλαρκ Κλίφορντ το 1977, σημειώνοντας ότι κατέρρευσαν στη Βιέννη, όταν η τουρκική πλευρά αρνήθηκε να καταθέσει πρόταση ή αντιπρόταση για το εδαφικό, παρά τις σχετικές διαβεβαιώσεις.
Ο κ. Ομήρου ανέφερε ότι το μοναδικό ολοκληρωμένο σχέδιο επίλυσης του Κυπριακού ήταν το Σχέδιο Ανάν, το οποίο απορρίφθηκε από τη συντριπτική πλειοψηφία των Ελληνοκυπρίων στο δημοψήφισμα του Απριλίου του 2004, ενώ οι Τουρκοκύπριοι το ενέκριναν.
Όπως είπε, οι προσδοκίες και τα αιτήματα της ελληνοκυπριακής πλευράς δεν ικανοποιήθηκαν, ενώ παρέμειναν σοβαρές ανησυχίες για ζητήματα όπως οι μόνιμες αποκλίσεις από το κοινοτικό κεκτημένο, η παραμονή τουρκικών στρατευμάτων, η διατήρηση και επέκταση των εγγυητικών δικαιωμάτων της Τουρκίας και η παραμονή των εποίκων.
Αναφέρθηκε επίσης στην αβεβαιότητα ως προς την επιστροφή εδαφών, στη «νεφελώδη» πενταετή συμπροεδρία, στην κατάργηση του περιορισμού 5% στη συνεχή ροή Τούρκων πολιτών από την Τουρκία, στη μόνιμη παρέκκλιση από το δικαίωμα εγκατάστασης και στις πολύπλοκες ρυθμίσεις για τις αποζημιώσεις και την οικονομία.
Καταλήγοντας, ο κ. Ομήρου τόνισε ότι ο Κυπριακός Ελληνισμός επιδιώκει σταθερά μια λύση που θα προβλέπει τον τερματισμό της κατοχής, την αποχώρηση των τουρκικών στρατευμάτων, την κατάργηση των εγγυήσεων και του μονομερούς δικαιώματος επέμβασης.
Όπως ανέφερε, στόχος είναι μια δημοκρατική, λειτουργική και βιώσιμη λύση, που θα διασφαλίζει τα ανθρώπινα δικαιώματα, τις θεμελιώδεις ελευθερίες και την εφαρμογή του Διεθνούς και του Ευρωπαϊκού Δικαίου, χωρίς «εποικοδομητικές ασάφειες», εκκρεμότητες και κινδύνους, σε ένα ομοσπονδιακό αλλά κοινό και ενωμένο κράτος, με μία διεθνή νομική προσωπικότητα, μία κυριαρχία και μία ιθαγένεια.
