ALPHA της Κυριακής

Πως το κόμμα της Αριστεράς διαχειρίστηκε αποβολές και σκάνδαλα που έπληξαν το ηθικό του πλεονέκτημα

Ο «Alpha της Κυριακής» συνεχίζει την αναδρομή αναδεικνύοντας τις μεγαλύτερες κρίσεις που έπληξαν εσωκομματικά τα λεγόμενα παραδοσιακά κόμματα ΔΗΣΥ, ΑΚΕΛ, ΔΗΚΟ και ΕΔΕΚ. Μέσα από τα ταρακουνήματα, άλλοτε μικρά και άλλοτε μεγάλα που έσειαν συθέμελα τις τάξεις τους, εξάγεται το συμπέρασμα ότι οι κρίσεις αυτές ήταν ικανές να ανατρέψουν  δεδομένα και να δώσουν άλλη φορά στον τρόπο με τον οποίο θα γραφτεί η ιστορία τους. Αυτή την βδομάδα, διεισδύουμε στην ιστορία του ΑΚΕΛ.

Οι κρίσεις σε κόμματα όπως αυτό της Αριστεράς, δεν έφεραν αλλαγές μόνο στο εσωτερικό του αλλά  οδήγησαν ακόμα και στην ίδρυση νέων σχηματισμών, οι οποίοι αν και δεν κατάφεραν να αντέξουν στον χρόνο, άφησαν το αποτύπωμα τους στο πολιτικό γίγνεσθαι.

Το ΑΚΕΛ αποτελεί ένα κόμμα το οποίο κινείτο πάντοτε με πολύ συγκεκριμένες πολιτικές θέσεις και πυξίδα την κομμουνιστική ιδεολογία. Είναι για αυτό που το κόμμα της Αριστεράς σπάνια προσελκύει ψηφοφόρους από άλλους κομματικούς ή ιδεολογικούς χώρους. Τα στελέχη και μέλη του εμφανίζονται συσπειρωμένα, κόντρες σπάνια δημιουργούνται και αν αυτό συμβαίνει, δεν φτάνει εύκολα στ’ αυτιά δημοσιογράφων και ατόμων εκτός κόμματος. Θα μπορούσε να λεχθεί ότι καταγράφεται μια μόνιμη μυστικοπάθεια αλλά ταυτόχρονα και μια ευλάβεια στην τήρηση αποφάσεων που λαμβάνονται από τα συλλογικά όργανα.Στην Εζεκία Παπαϊωάννου φροντίζουν να τηρούν το γνωστό σε όλους «τα εν οίκω μη εν δήμω»,  μερικές φορές όμως οι κρίσεις άφησαν έντονο αποτύπωμα και γι’ αυτό δύσκολα μπορούσαν να αποσιωπηθούν. 

Η Διασκεπτική για το κυπριακό

Το 1947-48 βρισκόταν σε εξέλιξη η διασκεπτική για το κυπριακό, με στόχο να συζητηθούν συνταγματικές προτάσεις για συμμετοχή του κυπριακού λαού στη διακυβέρνηση του νησιού. Η ιδέα ήταν να ανοίξει πολιτικός δρόμος για μεταβατικό στάδιο αυτοκυβέρνησης. Το ΑΚΕΛ δέχτηκε να συμμετάσχει με σύνθημα «Αυτοκυβέρνηση – Ένωση» και προσήλθε στις εργασίες. 

Στελέχη του κόμματος της Αριστεράς, που ήταν βετεράνοι έκαναν λόγο για εσωκομματική διαμάχη που προκλήθηκε για την στάση που έπρεπε να τηρηθεί μετά την διασκεπτική. Μετά την εκλογή του Εζεκία Παπαϊωάννου στην ηγεσία του κόμματος και την αδιάλλακτη στάση που είχε ακολουθήσει υπέρ της ένωσης, μερίδα στελεχών όπως ο Πλουτής Σέρβας (πρώην γ.γ του ΑΚΕΛ) και ο Αδάμ Αδάμαντος (πρώην στέλεχος του κόμματος), που υποστήριζαν την διασκεπτική και διαφωνούσαν με την απόλυτη θέση υπέρ της ένωσης, διαγράφηκαν από το κόμμα το 1953.

Η Κρίση του 1983-1988

Με φόντο το κυπριακό προκύπτει νέα δυσανασχέτηση στελεχών με την ηγεσία το 1983, επί προεδρίας Σπύρου Κυπριανού. Στον απόηχο της ανακήρυξης του ψευδοκράτους το ΑΚΕΛ και εν μέσω προσπαθειών για επίλυση υπό τον τότε Γ.Γ. Πέρες Ντε Κουεγιάρ, διαφώνησε με τους χειρισμούς του προέδρου της Δημοκρατίας, με τον οποίο είχε συνεργαστεί στη βάση ενός μίνιμουμ προγράμματος που είχε καταρτιστεί. Ήταν μια περίοδος που ΑΚΕΛ και ΔΗΣΥ θεωρούσαν τον Κυπριανού μη επωφελή για την Κύπρο.

Οπαδοί του κομμουνιστικού κόμματος είδαν με δυσαρέσκεια τις συγκλίσεις ΑΚΕΛ-ΔΗΣΥ, δύο αιώνιων αντιπάλων δηλαδή, κατά Κυπριανού με αποτέλεσμα στις βουλευτικές εκλογές του 1985 το ΑΚΕΛ να χάσει σημαντικά ποσοστά, τα οποία απορρόφησε κατά κύριο λόγο το ΔΗΚΟ. Η δήλωση του ΑΚΕΛ ότι σε περίπτωση λύσης δεν θα επέστρεφαν όλοι οι πρόσφυγες στα σπίτια τους μόλις 9 χρόνια μετά την εισβολή, προκάλεσε επίσης την αποστροφή μέρους των ψηφοφόρων, ιδιαίτερα σε Κερύνεια και Αμμόχωστο.

Ήταν οι εκλογές στις οποίες το ΑΚΕΛ, από την πρώτη θέση «κατρακύλησε» στην τρίτη, χάνοντας 5% από τη δύναμή του.  

Λίγο πριν τον θάνατο του, ο επί 39 χρόνια ηγέτης του ΑΚΕΛ Εζεκίας Παπαϊωάννου, στις 10 Απριλίου 1988, πρόλαβε να δείξει στα μέλη της κεντρικής επιτροπής του κόμματος, στον νεαρό τότε Δημήτρη Χριστόφια ως το πρόσωπο που θα ήθελε να τον διαδεχτεί.

Ο Δημήτρης Χριστόφιας μπαίνει στην κούρσα για την ηγεσία του ΑΚΕΛ μετά τον θάνατο του Εζεκία Παπαϊωάννου και εν μέσω αμφισβήτησης από την εσωκομματική αντιπολίτευση. Ο Χριστόφιας ήταν μόλις 42 ετών και από τα νεότερα στελέχη του κόμματος, την ώρα που άλλες ιστορικές μορφές όπως ο Παύλος Δίγκλης και ο Ανδρέας Φάντης βρίσκονταν στη γραμμή για τη διαδοχή. Τελικά ακόμα και σε ένα κλίμα δυσπιστίας προς το πρόσωπό του ο Δημήτρης Χριστόφιας, έχοντας τις ευλογίες του προκατόχου του, εκλέγεται γ.γ. με συντριπτική πλειοψηφία.

Ένα βήμα πριν την διάσπαση

Πρώτη μεγάλη κρίση του κόμματος στη σύγχρονη ιστορία του καταγράφεται το 1990. Αποτελούσε το πρώτο ξέσπασμα στελεχών κόντρα στην πολιτική του ΑΚΕΛ εν μέσω κατάρρευσης της Σοβιετικής Ένωσης αλλά και εφαρμογής της Περεστρόικας, της «ανασυγκρότησης» δηλαδή της σοβιετικής οικονομίας αλλά και των κοινωνικών επιταγών των Σοβιετικών.

 Στελέχη του κόμματος, προωθούσαν την αναθεώρηση των στενών πλαισίων και «γραμμών» της κυπριακής Αριστεράς, αλλά και τον εκσυγχρονισμό της. Θεωρώντας πως το ΑΚΕΛ περιοριζόταν σε αγκυλώσεις που οδηγούσαν το κόμμα να εθελοτυφλεί μπροστά στην κατάρρευση των θέσεων της πάλαι ποτέ ισχυρής Σοβιετικής Αυτοκρατορίας.

Ο Μιχάλης Παπαπέτρου, εκ των πρωτοκλασάτων στελεχών, αποχώρησε από το κόμμα, το ίδιο και οι Ανδρέας Ζαρτίδης, Παύλος Δίγκλης, Ανδρέας Φάντης και Ντίνος Κωνσταντίνου. Όλοι βουλευτές και δυναμικές προσωπικότητες για το κόμμα. Ζιαρτίδης και Φάντης διαγράφηκαν από το κόμμα το οποίο έδειξε την πόρτα της εξόδου και στους υπόλοιπους. 

Οι αποχωρούντες ιδρύουν ακολούθως το ΑΔΗΣΟΚ με Πρόεδρο αρχικά τον Παύλο Δίγκλη και αργότερα τον Μιχάλη Παπαπέτρου. Αν και η πορεία του ήταν βραχύβια κατάφερε να αποτελεί μέρος του πολιτικού γίγνεσθαι, μετά τη συνένωση με τους Ενωμένους Δημοκράτες του Γιώργου Βασιλείου το 1996. 

Το Σχέδιο Ανάν

Στην πιο κρίσιμη στιγμή για το κυπριακό από το 1974 και μετά, την περίοδο του Σχεδίου Ανάν, το ΑΚΕΛ έρχεται αντιμέτωπο με άλλη μια κρίση.

Το «ΝΑΙ» του κόμματος, μέσα σε μια νύκτα, το βράδυ της Μ. Παρασκευής, μετατράπηκε σε «ΟΧΙ». Ο τότε γ.γ. Δημήτρης Χριστόφιας είχε ζητήσει αναβολή των δημοψηφισμάτων μέχρι να γίνει επαρκής ενημέρωση των πολιτών για τις πρόνοιες του σχεδίου.  Μέλη αλλά και πρωτοκλασάτα στελέχη όπως η Ελένη Μαύρου, ο Ανδρέας Χρίστου και ο Κίκης Καζαμίας διαφώνησαν με την στάση του κόμματος παρουσιάζοντας το Σχέδιο ως μεγάλη ευκαιρία για επίλυση του κυπριακού.

Σε όσους τάχθηκαν ενάντια στην επίσημη θέση του «ΟΧΙ» επιβλήθηκε η ποινή της επίπληξης. Μέχρι σήμερα μερίδα του ΑΚΕΛ εκτιμά ότι ποτέ δεν δόθηκε επαρκής αιτιολογία γιατί η απόφαση άλλαξε μέσα σε ένα βράδυ, θεωρώντας ότι το 2004 το κόμμα έχασε το ραντεβού του με την ιστορία.

 Πολλοί κρατούν τα όσα έγιναν το βράδυ της Μεγάλης Παρασκευής στην Εζεκία Παπαϊωάννου ως επτασφράγιστο μυστικό, με γλώσσες της εποχής να κάνουν λόγο για ρωσικό δάκτυλο προκειμένου το κόμμα να συνηγορήσει με αστερίσκους υπέρ του OXI.

Κατσουρίδης στην σκιά Χριστόφια…

Ένα από τα πρωτοκλασάτα στελέχη του ΑΚΕΛ τις δεκαετίες του 1980,1990 και ’00 ήταν ο Νίκος Κατσουρίδης, πρώην κοινοβουλευτικός εκπρόσωπος του κόμματος. Γλώσσες εντός και εκτός ΑΚΕΛ μιλούσαν συχνά για ένα υπόγειο ανταγωνισμό μεταξύ του και του Δημήτρη Χριστόφια, με τον κάθε ένα, να έχει τους δικούς του οπαδούς. Αυτό δεν προκάλεσε ποτέ μεγάλη κρίση, αλλά άφησε στο κόμμα ένα αποτύπωμα εσωστρέφειας. 

Μετά την εκλογή του Δημήτρη Χριστόφια στην προεδρία της Δημοκρατίας το 2008, σε μια εορταστική συνέντευξη με την δημοσιογράφο τότε του ΡΙΚ Ειρήνη Χαραλαμπίδου, ο Πρόεδρος κλήθηκε να «σκιαγραφήσει» τον διάδοχό του στην ηγεσία του ΑΚΕΛ. Μήνες μετά την εκλογή του στην Προεδρία εξακολουθούσε να κατέχει την θέση του γ.γ., επομένως έπρεπε να προχωρήσει το κόμμα σε εκλογικό συνέδριο για να μπορεί ο Δημήτρης Χριστόφιας να αφοσιωθεί απρόσκοπτα στις υποθέσεις του κράτους. Ο νεοεκλεγείς Δημήτρης Χριστόφιας σκιαγράφησε στη συνέντευξη τον Άντρο Κυπριανού (χωρίς να αναφέρει το όνομά του) ως τον άνθρωπο στον οποίο θα έδινε το «δακτυλίδι» της διαδοχής και όχι στον Κατσουρίδη ο οποίος εθεωρείτο  δεύτερος τη τάξη στην ηγετική πυραμίδα.  Ο Νίκος Κατσουρίδης δεν κατάφερε τελικά να εκλεγεί, χάνοντας τις εκλογές με διαφορά σχεδόν 10% από τον ανθυποψήφιο του.

Το 2014 ο Δημήτρης Χριστόφιας είχε αφήσει και πάλι υπόνοιες για αντιδεοντολογικές συμπεριφορές του Νίκου Κατσουρίδη ο οποίος «έπεινε ουισκούθκια με διάφορους» κατά τον πρώην Πρόεδρο. Συχνά στο κόμμα γινόταν λόγος για δύο σχολές. Αυτή του Κατσουρίδη και αυτή του Χριστόφια και εν συνεχεία αυτή του Κυπριανού, χωρίς ποτέ όμως αυτό να επιβεβαιώνεται από επίσημα χείλη.

Παρότι η εκλογή Άντρου Κυπριανού το 2009, ικανοποίησε τον στενό πυρήνα του κόμματος, υπήρχαν αρκετά στελέχη που εξακολουθούσαν να κρίνουν πως το ΑΚΕΛ χρειαζόταν τον δυναμισμό και την ευγλωττία του Νίκου Κατσουρίδη.

Ο Άντρος Κυπριανού κατά την θητεία του, κλήθηκε να διαχειριστεί ίσως την μεγαλύτερη κρίση από το 1974 και μετά, ως επικεφαλής του κυβερνώντος κόμματος. Στις 11 Ιουλίου 2011 η Κύπρος έρχεται αντιμέτωπη με την τραγωδία στο Μαρί, ενώ ακολουθεί η οικονομική κρίση με το ΑΚΕΛ και τον ίδιο τον Πρόεδρο Χριστόφια να δέχονται βαρύτατο πλήγμα. Αν και υπήρξαν φωνές για λάθος χειρισμούς στην Εζεκία Παπαϊωάννου, το κόμμα της Αριστεράς παρέμεινε εκείνη την περίοδο σε ένα βαθμό συσπειρωμένο απέναντι στα οργισμένα πλήθη και την αντιπολίτευση της εποχής.

 Βεβαίως το 2013 απώλεσε την εξουσία του κράτους στην μονομαχία μεταξύ Σταύρου Μαλά και Νίκου Αναστασιάδη.

Το σκάνδαλο της Δρομολαξιάς

Με φόντο τον Νίκο Κατσουρίδη, το ΑΚΕΛ ταρακουνήθηκε το 2013 μετά την αποκάλυψη του σκανδάλου της Δρομολαξίας που είχε ως αποτέλεσμα την φυλάκιση του οικονομικού διαχειριστή του ΑΚΕΛ Βενιζέλου Ζαννέτου.  Παρότι υπήρξαν αντιδράσεις  στελεχών για την καταδίκη Ζαννέτου χαρακτηρίζοντας τον ως πολιτικό κρατούμενο, η Κεντρική Επιτροπή του ΑΚΕΛ αποφάσισε το 2015 την επ’ αόριστον αποβολή του Νίκου Κατσουρίδη από την κομματική δράση και τα όργανα του κόμματος.

Ο Κατσουρίδης θεωρήθηκε ότι είχε ευθύνες στην υπόθεση της Δρομολαξιάς, ανοίγοντας έτσι, όχι μόνο πολιτικά ζητήματα αλλά και ερωτήματα για την ηθική υπόσταση του κόμματος. Η Επιτροπή Ελέγχου του ΑΚΕΛ έκρινε πως υπήρξαν λάθη και παραλείψεις στη συμπεριφορά ή στη στάση του γύρω από την υπόθεση, χωρίς ωστόσο ποτέ να γνωστοποιήσουν τι ακριβώς εκτυλίχθηκε. Αξίζει να σημειωθεί πάντως, πως ο Βενιζέλος Ζαννέτος σε συνέντευξή του στην «Καθημερινή» το 2020, είχε αναφέρει πως ο ιθύνον νους της Δρομολαξιάς ήταν ο Νίκος Κατσουρίδης.

Η κρίση των ποσοστών

Το ΑΚΕΛ καταγράφει ιστορικά το πιο χαμηλό του ποσοστό στις βουλευτικές εκλογές του 2021 με ποσοστό 22,3%, το οποίο δεν θύμιζε σε τίποτα παλιές καλές εποχές στις οποίες οι κάλπες έβγαζαν 30άρια. Ένα μήνα μετά τις Βουλευτικές και με ξεκάθαρη πλέον την πρόθεση του Άντρου Κυπριανού να μην επαναδιεκδικήσει, στην ηγεσία του κόμματος εκλέγεται ο Στέφανος Στεφάνου.

Το ΑΚΕΛ διαχρονικά εμφανίζεται συσπειρωμένο γι’ αυτό αποτελεί ίσως και το μόνο κόμμα του οποίου εσωκομματικοί σεισμοί, με εξαίρεση αυτόν του 1989-90, δεν είχαν μεγάλη διάρκεια, ούτε και ήταν ικανοί να διχάσουν τον κόσμο της Αριστεράς. Αυτό οφείλεται για πολλούς στην νοοτροπία που το κόμμα ακολουθεί, ενεργώντας περισσότερο συλλογικά ως κόμμα παρά οι υποψήφιοι του ατομικά για τον εαυτό τους. 

Δύσκολα κάποιος μπορεί δημόσια να διαφωνήσει με απόφαση του κόμματος, χωρίς να υποστεί τις συνέπειες της μη συμπόρευσης με τα συλλογικά όργανα. Αυτή η διαχρονική τακτική στον τρόπο λήψης των αποφάσεων ίσως επηρεάζει και την προσέλκυση νέων μελών από άλλους κομματικούς χώρους, ιδιαίτερα σε μια εποχή που ο ατομικός αγώνας και oι προσωπικές φιλοδοξίες στην πολιτική υποσκάπτουν τις ιδεολογίες, την ομαδικότητα, και τη συνεργασία, αξίες στη βάση των οποίων κινείται το κόμμα της Αριστεράς. 

Οι εκλογές της 24^ης Μάϊου θα αποτελέσουν άλλη μια αναμέτρηση των παραδοσιακών κομμάτων με τον ίδιο τους τον εαυτό. Στοίχημα μετά την διαγραφή της Ειρήνης Χαραλαμπίδου από την κοινοβουλευτική ομάδα είναι να καταφέρει το κόμμα να ριχτεί στη μάχη δυναμικά προσελκύοντας νέους ψηφοφόρους, προβάλλοντας τους υποψηφίους του στον μέγιστο δυνατό βαθμό.

Όπως και τα υπόλοιπα παραδοσιακά κόμματα έτσι και το ΑΚΕΛ θα κληθεί από την επόμενη των εκλογών, όπως μαρτυρούν οι δημοσκοπήσεις,  να διαχειριστεί όχι μόνο χαμηλά σε σχέση με τις παλιές καλές εποχές ποσοστά αλλά και να μπει σε μια δύσκολη  μάχη με το νέο λεγόμενο «αντισυστημικό» κατεστημένο.