ALPHA της Κυριακής

Υπάρχει μια ενδιαφέρουσα αντίφαση στον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν τα πολιτικά κόμματα. Εμπιστεύονται απολύτως τον λαό όταν πρόκειται να τους δώσει την εξουσία, αλλά συχνά εμφανίζονται λιγότερο πρόθυμα να εμπιστευθούν τα ίδια τους τα μέλη όταν πρόκειται να αποφασίσουν ποιος θα τη διεκδικήσει. 

Η Παγκύπρια Εκλογική Συνέλευση του ΔΗΣΥ, που έχει προγραμματιστεί για τις 28 Νοεμβρίου 2026, παρουσιάζεται από το κόμμα ως μια πρωτόγνωρη διαδικασία συμμετοχής των μελών στην επιλογή του προσώπου που θα διεκδικήσει την Προεδρία της Δημοκρατίας. Μια διαδικασία με ιδιαίτερη σημασία για το κόμμα, αλλά και ευρύτερα για την πολιτική ζωή του τόπου. Η μεταφορά μιας τόσο σημαντικής επιλογής στην κομματική βάση θέτει ένα ερώτημα πολύ μεγαλύτερο από το ποιος θα είναι τελικά ο υποψήφιος. Σε ποιον ανήκει, τελικά, ένα πολιτικό κόμμα; 

Η εντολή πριν από την απόφαση 

Υπάρχουν δύο διαφορετικοί τρόποι να αντιλαμβάνεται κανείς τη συμμετοχή. Στον πρώτο, μια περιορισμένη ομάδα ανθρώπων διαμορφώνει μια επιλογή και στη συνέχεια καλεί τη βάση να την υποστηρίξει. Ακολουθούν οι γνωστές εκκλήσεις για ενότητα, συσπείρωση και συλλογική ευθύνη. Η βάση αποκτά ρόλο τη στιγμή που χρειάζεται να υπερασπιστεί μια απόφαση στην οποία ενδεχομένως δεν συμμετείχε. 

Στον δεύτερο, η βάση καλείται να αποφασίσει πριν από την τελική επιλογή. Η νομιμοποίηση δεν αναζητείται ως επιβεβαίωση ενός τετελεσμένου, αλλά προκύπτει από την ίδια τη διαδικασία. Η διαφορά μοιάζει τεχνική, αλλά είναι εξόχως πολιτική. Στην πρώτη περίπτωση, η συμμετοχή λειτουργεί κυρίως ως μηχανισμός επικύρωσης. Στη δεύτερη, αποτελεί μέρος της παραγωγής της πολιτικής απόφασης. 

Βεβαίως, η εσωκομματική ψήφος δεν ταυτίζεται με τη λαϊκή εντολή των εθνικών εκλογών. Τα μέλη ενός κόμματος δεν αποτελούν το σύνολο της κοινωνίας. Έχουν, όμως, μια συγκεκριμένη δημοκρατική αρμοδιότητα. Να συμμετέχουν στις αποφάσεις του κόμματος στον οποίο ανήκουν. 

Το πρόβλημα με τις κλειστές πόρτες 

Μπορεί κανείς να συζητήσει, να διαπραγματευθεί, να συμβιβαστεί, να υπολογίσει αντιδράσεις και να καταλήξει σε μια απόφαση χωρίς την απρόβλεπτη παρέμβαση εκατοντάδων ή χιλιάδων ανθρώπων. Δεν είναι δύσκολο να καταλάβουμε γιατί τα κόμματα συχνά προτιμούν αυτή τη μέθοδο. 

Εδώ όμως υπάρχει ένα ζήτημα. Η πολιτική δεν είναι ιδιωτική εταιρεία και τα μέλη δεν είναι κοινό που έχει αγοράσει εισιτήριο για να παρακολουθήσει τις αποφάσεις της διοίκησης. Ούτε μπορεί μια κομματική ηγεσία να επικαλείται τη βάση όποτε χρειάζεται τη στήριξή της και να την παρακάμπτει όταν έρχεται η ώρα των αποφάσεων. 

Οι πολλοί δεν είναι απαραίτητα σοφότεροι. Είναι όμως περισσότεροι 

Οι πολλοί μπορούν να κάνουν λανθασμένες επιλογές, όπως ακριβώς και οι λίγοι. Μπορούν να επηρεαστούν από προσωπικές συμπάθειες, ελλιπή πληροφόρηση, επικοινωνιακές εντυπώσεις ή εσωτερικούς μηχανισμούς. 

Η διεύρυνση της συμμετοχής δεν εγγυάται καλύτερη απόφαση ούτε εξασφαλίζει τη συμφωνία όλων των μελών. Εκείνο που μπορεί να προσφέρει είναι μια διαφορετική πηγή νομιμοποίησης, εφόσον η διαδικασία είναι ανοιχτή στους δικαιούχους, διαφανής και πραγματικά ανταγωνιστική. 

Άλλωστε, κανείς δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι οι αποφάσεις που λαμβάνονται πίσω από κλειστές πόρτες είναι πάντοτε σοφότερες. Η πολιτική ιστορία έχει αποδείξει πολλές φορές το αντίθετο. 

Μια δοκιμασία πολιτικής κουλτούρας 

Η διαδικασία της 28ης Νοεμβρίου αποκτά ενδιαφέρον και για έναν ακόμη λόγο. Δεν αφορά μόνο τον τρόπο με τον οποίο ο Δημοκρατικός Συναγερμός θα επιλέξει τον υποψήφιό του για το 2028. Αφορά το κατά πόσο ένα κόμμα μπορεί να ενσωματώσει τη συμμετοχή ως μόνιμο χαρακτηριστικό της πολιτικής του κουλτούρας και όχι ως μεμονωμένη διαδικαστική εξαίρεση. 

Το ουσιαστικό τεστ, επομένως, δεν είναι μόνο ποιοι θα προσέλθουν στην κάλπη, αλλά και τι θα συμβεί την επόμενη ημέρα. Θα αντιμετωπιστεί το αποτέλεσμα ως απόφαση των μελών, ακόμη και από όσους διαφωνούν; Θα αποκτήσει η βάση ουσιαστικότερο ρόλο και σε άλλες σημαντικές επιλογές; Θα υπάρξει μεγαλύτερη λογοδοσία ανάμεσα στην ηγεσία και τους ανθρώπους που καλούνται να τη στηρίζουν; 

Η διαδικασία δεν χρειάζεται εξιδανίκευση. Χρειάζεται κανόνες, διαφάνεια και, κυρίως, συνέπεια. Άλλωστε, οι κλειστές πόρτες δεν είναι από μόνες τους απόδειξη αδιαφάνειας, όπως και οι ανοιχτές κάλπες δεν είναι από μόνες τους απόδειξη δημοκρατίας. 

Στις 28 Νοεμβρίου, τα μέλη του Δημοκρατικού Συναγερμού καλούνται να συμμετάσχουν σε μια απόφαση με πολιτικό βάρος πολύ μεγαλύτερο από μια συνηθισμένη εσωκομματική διαδικασία. Το αν αυτή η εμπειρία θα αφήσει βαθύτερο θεσμικό αποτύπωμα θα φανεί αργότερα. 

Εκείνο που πρέπει να είναι ξεκάθαρο από τώρα είναι ότι η συμμετοχή συνεπάγεται και ευθύνη. Όποιος ζητά να αποφασίζει η βάση, οφείλει να είναι έτοιμος να σεβαστεί και την απόφασή της. Ακόμη κι όταν αυτή δεν τον βολεύει. Ακόμη κι όταν ανατρέπει τους προσωπικούς του σχεδιασμούς. 

Το δικαίωμα στη διαφωνία είναι αυτονόητο. Το ίδιο, όμως, και η υποχρέωση σεβασμού των συλλογικών αποφάσεων. Διαφορετικά, η επίκληση της εσωκομματικής δημοκρατίας καταντά ένα βολικό σύνθημα, που ισχύει μόνο όταν το αποτέλεσμα μάς αρέσει. 

Η εντολή δίνεται εκ των προτέρων. Δεν αναζητείται εκ των υστέρων για να επικυρώσει μια απόφαση που έχει ήδη ληφθεί. 

Αυτή είναι και η ουσιαστικότερη δημοκρατική διάσταση της διαδικασίας. Όταν η βάση συμμετέχει πραγματικά στην επιλογή, δεν καλείται απλώς να υπερασπιστεί ένα αποτέλεσμα. Συμμετέχει στη διαμόρφωσή του. 

Ο ΔΗΣΥ προχωρά σε μια διαδικασία που μεταφέρει σημαντική πολιτική ευθύνη στα ίδια του τα μέλη. Το πραγματικό στοίχημα, όμως, αρχίζει την επόμενη ημέρα. Γιατί ο σεβασμός στη βάση δεν μπορεί να είναι επιλεκτικός. Ούτε η εσωκομματική δημοκρατία μπορεί να ισχύει μόνο για όσους κερδίζουν.