ALPHA της Κυριακής

Στη Λευκωσία θα ανακυκλώνεται η εξωραϊσμένη στασιμότητα και η μικροπολιτική συναλλαγή

Η Κύπρος επέλεξε, εν πολλοίς, να πορεύεται στις υφιστάμενες πολιτικές ράγες. Οι μεγάλες μεταρρυθμιστικές τομές που έχει ανάγκη θα τείνουν να αναβάλλονται. Η ικανότητα ενδογενούς αλλαγής, παραδοσιακά ασθενής, θα παραμείνει χαμηλή. Όσοι οραματίζονται μια σύγχρονη ευρωπαϊκή χώρα ελπίζουν, κυρίως, στις Βρυξέλλες. Στη Λευκωσία θα ανακυκλώνεται η εξωραϊσμένη στασιμότητα και η μικροπολιτική συναλλαγή.

Λέγεται συχνά ότι «οι αριθμοί μιλάνε από μόνοι τους». Θα ήταν ανακουφιστικό αν ίσχυε αυτό γιατί θα μας απάλλασσε από τον κόπο της ερμηνείας τους. Ουδέποτε μιλάνε οι αριθμοί. Οι άνθρωποι μιλάνε, ερμηνεύοντας τους αριθμούς. Οι ερμηνείες μπορεί να είναι εύλογες ή όχι, τεκμηριωμένες ή όχι, καλόπιστες ή όχι, αλλά πάντα είναι υποκειμενικές. Αυτό δεν σημαίνει ότι όλες οι ερμηνείες είναι εξίσου έγκυρες. Οι πλέον έγκυρες είναι αυτές που είναι οι πιο περιεκτικές, οι πιο αληθοφανείς, με τις λιγότερες εσωτερικές αντιφάσεις.

Με αυτά κατά νου, πώς ερμηνεύεται το πρόσφατο εκλογικό αποτέλεσμα; Η λαϊκή ετυμηγορία είναι σύνθετη: κάποια κόμματα κράτησαν τις δυνάμεις τους (ΔΗΣΥ), άλλα τις αύξησαν (ΕΛΑΜ, ΑΚΕΛ), άλλα υπέστησαν μικρές μόνο ζημίες (ΔΗΚΟ), μερικά κόμματα εξαφανίστηκαν (ΕΔΕΚ, ΔΗΠΑ, Οικολόγοι), νέα κόμματα απέκτησαν κοινοβουλευτική εκπροσώπηση (ΑΛΜΑ, ΑμΔημ). Τι ήθελε να μας πει το εκλογικό σώμα; Καθότι το εκλογικό σώμα δεν είναι ενιαίο, δεν έχει ενιαία φωνή. Μπορούμε, όμως, να κάνουμε ένα νοητικό πείραμα: αν φανταστούμε το εκλογικό σώμα ως έναν πολίτη, τι μας είπε στις βουλευτικές εκλογές; Αυτό με τη σειρά του προϋποθέτει το ερώτημα: τι ρωτήθηκε ο φανταστικός πολίτης για να εκλάβουμε το μήνυμά του ως απάντηση;

Τα κύρια ερωτήματα-διλήμματα που τέθηκαν στον φανταστικό πολίτη ήταν τα εξής τέσσερα:

(α) Σταθερότητα: θέλεις να συνεχισθεί η σταθερότητα της χώρας και η κατά βάσιν καλή οικονομική πορεία της ή να περιέλθει σε κατάσταση αστάθειας, ασυνεννοησίας και αμφισβήτησης των θεσμών; (ΔΗΣΥ και ΔΗΚΟ)

(β) Αλλαγή: Θέλεις να συνεχισθεί η διαπιστωμένη κατάσταση της διαφθοράς, της ατιμωρησίας και της θεσμικής παρακμής ή να βάλουμε τις βάσεις για μια νέα πορεία, με ένα κράτος έντιμο, αποτελεσματικό και  αναθεσμισμένο; (ΑΛΜΑ, VOLT, και, όσο μπορεί κανείς να αποδώσει πολιτικό λόγο σε ένα απολιτικό κόμμα, ΑμΔημ.).

 (γ) Αλληλεγγύη: θέλεις να συνεχίσει να βιώνεις την ακρίβεια, την ανισότητα πλούτου και ένα κράτος που εξυπηρετεί τα συμφέροντα των λίγων ή θέλεις μια οικονομία στην οποία όλοι θα έχουν μέρισμα, η κοινωνική πολιτική θα είναι στιβαρή, και το κράτος αρωγός των πολλών; (ΑΚΕΛ)

(δ) Παράδοση: θέλεις μια κοινωνία στην οποία κυριαρχούν οι παραδοσιακές αξίες και ιεραρχίες (κυρίως Ορθόδοξη πίστη, ελληνική πατρίδα, κλασική οικογένεια, αυτόχθονες πολίτες) ή μία κοινωνία δικαιωματιστών, στην οποία κυριαρχούν αξίες ασύμβατες με τα παραδοσιακά ήθη, μια χώρα-μαγνήτη για παράνομους μετανάστες και αλλόδοξους, η οποία μεριμνά περισσότερο για τις μειονότητες και λιγότερο για τη σιωπηρή πλειονότητα; (ΕΛΑΜ)

Με βάση τα εκλογικά αποτελέσματα, ο φανταστικός πολίτης μάς είπε περίπου τα εξής: Πάνω απ’ όλα, όσα προβλήματα κι αν έχουμε ως κοινωνία, και έχουμε πολλά, προέχει η σταθερότητα. Σε μια ημικατεχόμενη πατρίδα, δεν θέλω να διακινδυνεύσω αυτά που ήδη έχω. Θέλω ένα πιο ενεργό κράτος να παρεμβαίνει στην οικονομία και να προστατεύει τους αδύναμους. Με προβληματίζει, σε κάποιο βαθμό, η διάβρωση της ταυτότητας της χώρας και θέλω να την προστατεύσω. Αναγνωρίζω τα προβλήματα διαφθοράς και θεσμικής σήψης που υπονομεύουν το μέλλον, αλλά δεν είναι τα σημαντικότερα στη ζωή μου.

Κανένα μήνυμα δεν είναι μονοφωνικό. Όπως ως άτομα έχουμε διαφορετικές επιθυμίες, η συλλογική βούληση είναι εγγενώς πολυφωνική. Δεν θέλουμε μόνο το Α ή το Β αλλά και το Α και το Β και το Γ, τα οποία δεν είναι απαραιτήτως συμβατά μεταξύ τους. Η δημοκρατία μάς δίνει το πλαίσιο να αρθρώσουμε οργανωμένα τη συλλογική βούληση.

Τον αγώνα ισχύος στο πολιτικό παίγνιο κερδίζει αυτός που συντονίζεται καλύτερα με τη λαϊκή διάθεση, έχει καλύτερη οργάνωση, και κερδίζει επικοινωνιακούς πόντους, κάνοντας τα λιγότερα λάθη. Τα παραδοσιακά κόμματα εξουσίας κατάφεραν να εμφανίσουν το αίτημα της αλλαγής ως παρακινδυνευμένα ανατρεπτικό, είχαν καλύτερη επαφή με το εκλογικό σώμα (μέσα από κυλιόμενες δημοσκοπήσεις), και κινητοποίησαν πολύ πιο αποτελεσματικά τα πελατειακά δίκτυα μέσω της κομματικής οργάνωσης. Αυτά είναι πανίσχυρα πλεονεκτήματα στην ανταγωνιστική πολιτική.  

Με κλασικά πολιτικούς όρους, το εκλογικό σώμα προστάτευσε την ευστάθεια του πολιτικού συστήματος (υποστηρίζοντας τα παραδοσιακά κόμματα εξουσίας) και του προσέδωσε δεξιόστροφη στροφορμή (με την εντυπωσιακή άνοδο της άκρας δεξιάς). Συγχρόνως, έγνεψε στα αντισυστημικά κόμματα να μπουν στην αίθουσα της Βουλής, ζητώντας τους, όμως, υπεύθυνη παρουσία. Με λίγα λόγια: έμφαση στη συνέχεια-σταθερότητα-παράδοση, ναι στην κοινωνική προστασία, μην αγνοείτε τη θεσμική ανανέωση.

Το κάθε κόμμα θα υπογραμμίσει, κατ’ αρχήν, εκείνα τα στοιχεία του μηνύματος που του δίνουν πλεονέκτημα και επιβεβαιώνουν τη στάση του. Η αυτοδικαίωση ενισχύει την αυτοπεποίθηση. Τα κόμματα ανοιχτών οριζόντων, όμως, αν υπάρχουν, θα κάνουν και κάτι άλλο, πιο αναστοχαστικό. Θα αναρωτηθούν: πώς μπορώ να εμπλουτίσω το μήνυμά μου με νέα στοιχεία, τα οποία ανέδειξε η συλλογική βούληση, χωρίς να χάνω τη συνοχή μου; Ενώ η στενά αυτοδικαιωτική θεώρηση, ενισχύει βραχυχρόνια τον κομματικό πατριωτισμό, μόνο η αναστοχαστική αυτοπεποίθηση προσδίδει βιώσιμο πλεονέκτημα.

Η αναστοχαστικότητα επιβάλλει ανα-θεώρηση, με την καθοδήγηση τολμηρών ηγεσιών. Οι ηγεσίες που τολμούν να ανα-θεωρούν, εκλεπτύνουν το μήνυμά τους (το κάνουν πιο συνθετικό), διευρύνοντας έτσι τη δυνητική εκλογική βάση τους. Και σταθερότητα και αλλαγή. Και αλληλεγγύη και σταθερότητα και αλλαγή. Και αίσθηση πατρίδας και φιλελεύθερες αξίες. Ωστόσο, η οργανωσιακή αδράνεια και το πλέγμα ισχύος στα κόμματα εξουσίας θα τα ωθήσει να συνεχίσουν, πιθανότατα, την πεπατημένη της αυτοδικαίωσης. Δεν μπορούν να μη μιλάνε, βέβαια, για μεταρρυθμίσεις, αλλά θα το κάνουν προσχηματικά. Οι πλείστες πολιτικές ηγεσίες, άτομα γαλουχημένα στους κομματικούς μηχανισμούς, δεν μας έχουν εκπλήξει ευχάριστα με την πολιτική φαντασία τους.

Εν κατακλείδι, εκ του αποτελέσματος, φάνηκε ότι το εκλογικό σώμα δεν ήθελε ανατροπές – καλύτερα ο διάβολος που ξέρεις, κατά τη γνωστή αγγλική ρήση. Ο φανταστικός πολίτης, ήθελε να διαμαρτυρηθεί, αλλά σε χαμηλούς τόνους. Ήθελε την ανανέωση, αλλά συγκρατημένα. Η ρητορική ένταση του ήταν αποξενωτική.

Σε μια ημικατεχόμενη χώρα, το κυπριακό εκλογικό σώμα τείνει να είναι, κατά βάσιν, συντηρητικό. Θέλει να συντηρήσει τα ουσιώδη που ιστορικά συγκροτούν το συλλογικό βίο. Διαμαρτύρεται και αγανακτεί, αλλά διστάζει να διακινδυνεύσει. Δεν ευνοεί ριζικές αλλαγές, ιδιαίτερα μάλιστα όταν η τερατώδης υπόθεση Σάντυ, η οποία εμφανίστηκε προεκλογικά, φάνηκε να απειλεί το θεσμικό οικοδόμημα της χώρας. Η προοπτική θεσμικής κατάρρευσης ενεργοποίησε αυτοσυντηρητικά ανακλαστικά. Όταν όλα απειλούνται, ο άνθρωπος που έχει κάτι να χάσει (την όποια ευημερία και ευταξία) αποστρέφεται την ανάληψη ρίσκου – κερδίζει το status quo.

Η Κύπρος, για την ώρα, επέλεξε να πορεύεται στις υφιστάμενες πολιτικές  ράγες. Οι μεγάλες μεταρρυθμιστικές τομές που έχει ανάγκη θα τείνουν να αναβάλλονται. Σε κάθε περίπτωση, τα οργανωμένα συμφέροντα, με την επιρροή που ασκούν στα παραδοσιακά κόμματα εξουσίας, θα έχουν τη δυνατότητα να τις χειραγωγούν. Οι όποιες αλλαγές θα διηθούνται από τα υφιστάμενα φίλτρα των κομμάτων εξουσίας και των μικροκομματικών συναλλαγών τους. Η ικανότητα ενδογενούς αλλαγής, παραδοσιακά ασθενής στην Κύπρο, θα παραμείνει χαμηλή. Όσοι οραματίζονται μια σύγχρονη ευρωπαϊκή χώρα ελπίζουν, κυρίως, στις Βρυξέλλες. Στη Λευκωσία θα ανακυκλώνεται προσεχώς η εξωραϊσμένη στασιμότητα και η μικροπολιτική συναλλαγή.