ALPHA της Κυριακής

Xρειαζόμαστε ορθολογική στρατηγική: σύγκριση των διαθέσιμων διαδρομών, της πιθανότητας επιτυχίας, του κόστους και των συνεπειών της αποτυχίας τους

Έχουμε συνηθίσει να σκεφτόμαστε το Κυπριακό περίπου ως εξής: υπάρχει κατοχή, άρα η λύση είναι η απελευθέρωση. Να φύγει ο τουρκικός στρατός, να επιστραφούν τα εδάφη μας και να αποκατασταθεί η κυριαρχία της Κυπριακής Δημοκρατίας σε ολόκληρη την επικράτειά της.

Η αντίληψη αυτή μοιάζει τόσο αυτονόητη, ώστε σπάνια την ελέγχουμε λογικά.

Η τουρκική εισβολή του 1974 και η συνεχιζόμενη κατοχή αποτελούν θεμελιώδεις διαστάσεις του Κυπριακού, όχι όμως ολόκληρο το Κυπριακό. Αυτό προϋπήρχε και περιλάμβανε ήδη το δύσκολο ζήτημα της συνύπαρξης των δύο κοινοτήτων και της συμμετοχής τους στην άσκηση της πολιτικής εξουσίας.

Και εδώ εμφανίζεται το πρώτο πρόβλημα: ποια ακριβώς Κυπριακή Δημοκρατία θα αποκατασταθεί;

Η Κυπριακή Δημοκρατία δεν ιδρύθηκε ως ενιαίο πλειοψηφικό κράτος με τους Τουρκοκυπρίους ως απλή μειονότητα. Το Σύνταγμα του 1960 προέβλεπε Τουρκοκύπριο Αντιπρόεδρο με σημαντικές εξουσίες, βέτο σε συγκεκριμένα ζητήματα και ιδιαίτερη συμμετοχή των δύο κοινοτήτων στα όργανα του κράτους.

Αν με την «αποκατάσταση» εννοούμε επαναφορά της συνταγματικής τάξης του 1960, πρέπει να αποδεχθούμε και αυτά τα χαρακτηριστικά.

Αν, αντίθετα, εννοούμε ότι η Κυπριακή Δημοκρατία όπως λειτουργεί σήμερα θα επεκτείνει τον έλεγχό της σε ολόκληρη την επικράτεια, με τους Τουρκοκυπρίους ως αριθμητική μειονότητα, τότε περιγράφουμε κάτι διαφορετικό. Και πρέπει να εξηγήσουμε πώς θα προκύψει.

Ας κάνουμε το ερώτημα ευκολότερο. Έστω ότι αύριο η Τουρκία αποσύρει και τον τελευταίο στρατιώτη της και εγκαταλείπει κάθε παρεμβατικό ρόλο.

Θα είχε λυθεί το Κυπριακό; Όχι στο σύνολό του.

Θα παρέμενε ένα θεμελιώδες πολιτειακό ερώτημα: πώς θα κυβερνήσουν Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι το κοινό τους κράτος;

Η επίκληση ενός «ενιαίου κράτους» παραπέμπει συχνά στην αντίληψη ότι οι Τουρκοκύπριοι θα αποτελούν απλώς μειονότητα σε ένα κράτος όπου θα ισχύει η αρχή της πλειοψηφίας.

Μόνο που αυτό δεν είναι η Κυπριακή Δημοκρατία που δημιουργήθηκε το 1960.

Μπορούμε να θεωρούμε προβληματικές τις ρυθμίσεις του Συντάγματος του 1960 ή ότι χρειάζονται ριζική αναθεώρηση. Δεν μπορούμε όμως να επικαλούμαστε τη συνέχεια της Κυπριακής Δημοκρατίας όταν αυτή προστατεύει διεθνώς την κρατική μας υπόσταση και να ξεχνούμε την ιδρυτική της αρχιτεκτονική όταν συζητούμε τη θέση των Τουρκοκυπρίων.

Γιατί οι Τουρκοκύπριοι να αποδεχθούν μια λύση που θα τους υποβάθμιζε από κοινότητα με θεσμικά κατοχυρωμένη συμμετοχή στην εξουσία σε αριθμητική μειονότητα;

Και αν δεν συμφωνήσουν; Να τους επιβληθεί; Από ποιον; Ποιος διαθέτει την ισχύ και το πολιτικό κίνητρο να επιβάλει ένα τέτοιο συνταγματικό καθεστώς;

Υπάρχει και το προφανές ερώτημα: με ποιον μηχανισμό θα φύγει η Τουρκία;

Δεν αρκεί να δηλώνουμε ότι η κατοχή είναι παράνομη και η Τουρκία οφείλει να αποχωρήσει. Αυτά αφορούν τη νομιμότητα και τον στόχο. Η στρατηγική απαιτεί τη διαδρομή προς αυτόν.

Τι αναμένουμε να συμβεί ώστε η Τουρκία να εγκαταλείψει, χωρίς συνολική πολιτική συμφωνία, τον στρατιωτικό και πολιτικό έλεγχο που ασκεί στο βόρειο τμήμα της Κύπρου; Ποιος θα την υποχρεώσει, με ποια μέσα και πόσο πιθανό είναι ένα τέτοιο σενάριο;

Η «απελευθέρωση» χωρίς συμφωνημένη δικοινοτική διευθέτηση προϋποθέτει δύο εξελίξεις για τις οποίες πρέπει να εξηγήσουμε πώς θα μπορούσαν να προκύψουν: αποχώρηση της Τουρκίας χωρίς πολιτικό συμβιβασμό και αποδοχή από την τουρκοκυπριακή κοινότητα μιας σαφώς ασθενέστερης πολιτειακής θέσης.

Αν δεν μπορούμε να εξηγήσουμε πειστικά πώς θα προκύψουν, δεν έχουμε περιγράψει εναλλακτική στρατηγική επίλυσης. Έχουμε περιγράψει το αποτέλεσμα που θα θέλαμε.

Κανείς δεν γνωρίζει το μέλλον. Γι’ αυτό χρειαζόμαστε ορθολογική στρατηγική: σύγκριση των διαθέσιμων διαδρομών, της πιθανότητας επιτυχίας, του κόστους και των συνεπειών της αποτυχίας τους.

Από μια πιθανή συμφωνία απαιτούμε – και σωστά – απαντήσεις. Θα είναι λειτουργική; Θα αντέξει στον χρόνο; Τι θα συμβεί αν η Τουρκία δεν τηρήσει τις υποχρεώσεις της; Υπάρχει κίνδυνος αδιεξόδων;

Δεν υποβάλλουμε όμως την εναλλακτική στον ίδιο έλεγχο. Όταν κάποιος λέει «θα συνεχίσουμε μέχρι την απελευθέρωση», σπάνια τον ρωτούμε πώς θα φτάσουμε εκεί, ποια είναι η πιθανότητα επιτυχίας, πόσο χρόνο απαιτεί και ποιο είναι το κόστος αν αποτύχει.

Κυρίως, ξεχνούμε ότι η πραγματική εναλλακτική μιας συμφωνίας δεν είναι μια ιδανική Κύπρος στην οποία εξαφανίστηκε η κατοχή και δημιουργήθηκε ένα άψογα λειτουργικό ενιαίο ευρωπαϊκό κράτος.

Η πραγματική εναλλακτική είναι η συνέχιση της σημερινής κατάστασης. Και ο χρόνος δεν παγώνει.

Πώς θα είναι η Κύπρος το 2036 ή το 2046 χωρίς λύση; Τι θα έχει συμβεί με τη σχέση των Τουρκοκυπρίων με την Τουρκία, τις περιουσίες, το δημογραφικό, την ανάπτυξη των κατεχομένων και τη διεθνή αντιμετώπιση;

Το status quo δεν είναι η ασφαλής επιλογή απέναντι στο ρίσκο μιας λύσης. Είναι και αυτό επιλογή, με κινδύνους και συνέπειες που ενδέχεται να καταστούν μη αναστρέψιμες.

Ίσως, λοιπόν, ένα σημαντικό μέρος της κοινωνίας μας να μην έχει επιλέξει πραγματικά την «απελευθέρωση» αντί μιας ομοσπονδιακής λύσης. Έχει επιλέξει κάτι ευκολότερο: να συμπεριφέρεται σαν να μην χρειάζεται ακόμη να επιλέξει.

Να διατηρήσουμε την Κυπριακή Δημοκρατία όπως λειτουργεί σήμερα. Να επιστρέψουν κάποτε τα κατεχόμενα. Να φύγει η Τουρκία. Να επιστρέψουν οι πρόσφυγες. Να δημιουργήσουμε ένα κανονικό ευρωπαϊκό κράτος. Και ταυτόχρονα να μην αποδεχθούμε ουσιαστικό διαμοιρασμό της πολιτικής εξουσίας με την τουρκοκυπριακή κοινότητα.

Μόνο που η παράθεση επιθυμητών αποτελεσμάτων δεν αποτελεί στρατηγική.

Το πραγματικό δίλημμα δεν είναι ανάμεσα σε μια προβληματική λύση και στην ιδανική απελευθέρωση. Είναι ανάμεσα σε διαφορετικές, ατελείς και επικίνδυνες διαδρομές.

Η επιθυμία δεν γίνεται στρατηγική επειδή την επαναλαμβάνουμε για πενήντα χρόνια.

Και η άρνηση να επιλέξουμε δεν σημαίνει ότι αποφύγαμε την επιλογή.

Ο χρόνος επιλέγει και χωρίς εμάς.

Φρίξος Βρυωνίδης

Δικηγόρος – Συντονιστής Επιτροπής Θεσμών Volt