ALPHA της Κυριακής

Οι αριθμοί που ανησυχούν, τα φαινόμενα γυναικοκτονίας και ο τρόπος με τον οποίο η Κοινωνία και η Πολιτεία μπορούν να σταθούν ανάχωμα σε αυτό  

Στις 27 Ιουνίου, η κυπριακή κοινωνία παρακολουθούσε αποσβολωμένη την επικαιρότητα καθώς ένας άνδρας αποπειράθηκε να σκοτώσει την πρώην σύζυγο και την πεθερά του. Και δεν ήταν η πρώτη φορά που τους επιτέθηκε ούτε η πρώτη φορά που αυτό το θέμα γινόταν γνωστό στις αρχές.  Λίγες μέρες μετά, ένας άλλος άνδρας ανέσυρε πιστόλι και πυροβόλησε τη σύζυγό του θέτοντας στη συνέχεια τέρμα στη ζωή του. Αυτά τα τραγικά περιστατικά έρχονται να υπενθυμίσουν ότι η έμφυλη βία παραμένει μια σκληρή πραγματικότητα. Το ερώτημα είναι, πόσο σοβαρή είναι η κατάσταση στην Κύπρο, ποια είναι η ενημέρωση των πολιτών για το μεγάλο ζήτημα της γυναικοκτονίας και με ποιο τρόπο η πολιτεία αλλά και η κοινωνία μπορούν να σταθούν ανάχωμα. 

Οι αριθμοί πίσω από την έμφυλη βία 

Σύμφωνα με στοιχεία της Αστυνομίας, κατά την περίοδο 2014–2025 καταγράφηκαν 44 δολοφονίες γυναικών, ενώ το 2026 διερευνώνται ήδη δύο υποθέσεις απόπειρας γυναικοκτονίας. Αξίζει να σημειωθεί πως την περίοδο 2023–2025 καταγγέλθηκαν 1.667 περιστατικά βίας κατά γυναικών και το 2024–2025 καταγράφηκαν 2.098 περιστατικά βίας στην οικογένεια. 

Μιλώντας στον «ALPHA της Κυριακής» η Διευθύντρια του Μεσογειακού Ινστιτούτου Μελετών Κοινωνικού Φύλου, Σουζάνα Παύλου επιβεβαίωσε πως η βία κατά των γυναικών εξακολουθεί να «υποκαταγράφεται», καθώς πολλές γυναίκες δεν καταγγέλλουν ποτέ όσα βιώνουν στις αρχές ή σε υπηρεσίες στήριξης. 

Εξήγησε ότι, η βία κατά των γυναικών είναι αιτία και αποτέλεσμα των έμφυλων ανισοτήτων και συνδέεται άμεσα με τις άνισες σχέσεις εξουσίας μεταξύ γυναικών και ανδρών σε όλους τους τομείς της κοινωνίας. 

Γιατί είναι σημαντικός ο όρος «γυναικοκτονία» 

Το ερώτημα που εγείρεται συχνά είναι για ποιο λόγο είναι σημαντικός ο όρος γυναικοκτονία και γιατί πρέπει να διαχωρίζεται από την ανθρωποκτονία. Οι γυναικοκτονίες αποτελούν το τελευταίο στάδιο μιας πορείας κλιμακούμενης βίας, ελέγχου, εκφοβισμού και εξουσίας μέσα στις σχέσεις. Η κα. Παύλου τόνισε ότι είναι σημαντικό να χρησιμοποιούμε τον όρο «γυναικοκτονία» γιατί αναδεικνύει ότι δεν πρόκειται απλώς για μια ανθρωποκτονία με θύμα γυναίκα. Αναδεικνύει την έμφυλη διάσταση του εγκλήματος και το γεγονός ότι πολλές γυναίκες δολοφονούνται στο πλαίσιο σχέσεων ανισότητας, εξουσίας και ελέγχου. «Η βία κατά των γυναικών δεν αφορά την αγάπη ούτε αποτελεί αποτέλεσμα μιας στιγμιαίας απώλειας ελέγχου. Αφορά την επιβολή εξουσίας και ελέγχου». 

Παρέμβαση της Πολιτείας 

Μπορεί ωστόσο να αποτρέψει την κατάσταση η Πολιτεία; Η κα. Παύλου υποστηρίζει ότι η αυστηροποίηση των ποινών δεν αρκεί. Οι ποινές είναι απαραίτητες για τη λογοδοσία των δραστών, αλλά δεν προστατεύουν από μόνες τους μια γυναίκα που βρίσκεται σήμερα σε κίνδυνο. «Για να περιοριστεί ουσιαστικά η βία κατά των γυναικών χρειάζεται ένα ολοκληρωμένο σύστημα πρόληψης, προστασίας και έγκαιρης παρέμβασης». 

Προτεραιότητα, κατά την ίδια πρέπει να είναι η ενίσχυση των μηχανισμών προστασίας των θυμάτων, μέσα από συστηματική αξιολόγηση του κινδύνου – όχι όμως ως μια τυπική διοικητική διαδικασία. Ανέφερε πως, όταν εφαρμόζεται έγκαιρα, συστηματικά και από εκπαιδευμένους επαγγελματίες, μπορεί να εντοπίσει τις γυναίκες που διατρέχουν τον μεγαλύτερο κίνδυνο και να ενεργοποιήσει άμεσα τα κατάλληλα μέτρα προστασίας. Τόνισε μεταξύ άλλων ότι χρειάζεται καλύτερος συντονισμός μεταξύ όλων των αρμόδιων υπηρεσιών και αποτελεσματική εφαρμογή και παρακολούθηση των μέτρων προστασίας. 

Υπογράμμισε ότι, η πιο αποτελεσματική στρατηγική είναι να αποτρέπουμε τη βία πριν ακόμη εκδηλωθεί, αντιμετωπίζοντας τις βαθύτερες αιτίες της. Τις ανισότητες μεταξύ γυναικών και ανδρών, τα επιβλαβή στερεότυπα και τις αντιλήψεις που νομιμοποιούν την εξουσία και τον έλεγχο πάνω στις γυναίκες. «Η επένδυση στην εκπαίδευση, στην ισότητα και στην καλλιέργεια μιας κουλτούρας μηδενικής ανοχής απέναντι στη βία αποτελεί τη μόνη μακροπρόθεσμα αποτελεσματική λύση» αναφέρει χαρακτηριστικά. 

Μορφές βίας 

Πόσο ενήμερη είναι η κοινωνία για την έμφυλη βία; Το πιο στερεοτυπικό ερώτημα είναι γιατί δεν φεύγει μία γυναίκα που είναι θύμα κακοποίησης και αυτό ακούγεται συχνά. Σύμφωνα με όσα δήλωσε στον «ALPHA της Κυριακής» ο Ψυχίατρος Γιώργος Μικελλίδης η αποχώρηση από μια κακοποιητική σχέση αποτελεί συχνά μία από τις δυσκολότερες αποφάσεις που μπορεί να πάρει ένας άνθρωπος. 

Επισήμανε πως η βία δεν είναι μόνο σωματική. Υπάρχει η ψυχολογική, η λεκτική, η σεξουαλική και η οικονομική κακοποίηση, οι οποίες σταδιακά διαβρώνουν την αυτοεκτίμηση και την αίσθηση αυτονομίας του θύματος. 

Παράλληλα, δήλωσε ότι αναπτύσσεται συχνά ο τραυματικός δεσμός (trauma bond). Οι εναλλαγές βίας και στοργής δημιουργούν μια ισχυρή συναισθηματική εξάρτηση, καθώς οι περίοδοι μεταμέλειας και αγάπης λειτουργούν σαν ισχυρή ενίσχυση της ελπίδας ότι «αυτή τη φορά θα αλλάξει». Σε αυτά κατά τον ίδιο, προστίθενται ο φόβος για αντίποινα, η οικονομική εξάρτηση, η ύπαρξη παιδιών, οι κοινωνικές πιέσεις, το αίσθημα ντροπής και η έλλειψη υποστηρικτικού δικτύου. 

Ένα σχέδιο ασφαλείας  

Αναφορικά με τα βήματα τα οποία πρέπει να κάνει η γυναίκα για να φύγει από μια κακοποιητική σχέση ο κ. Μικελλίδης ανέφερε πως αρχικά πρέπει να μιλήσει σε έναν άνθρωπο εμπιστοσύνης ή σε έναν επαγγελματία ψυχικής υγείας.  Στη συνέχεια είναι σημαντικό να δημιουργηθεί ένα σχέδιο ασφάλειας, το οποίο μπορεί να περιλαμβάνει εξασφάλιση ασφαλούς χώρου διαμονής, ενημέρωση συγγενών ή φίλων, συγκέντρωση σημαντικών εγγράφων και χρημάτων,  προετοιμασία τρόπου άμεσης διαφυγής σε περίπτωση κινδύνου και γνώση των διαθέσιμων κοινωνικών και νομικών υπηρεσιών. «Εάν υπάρχει άμεσος κίνδυνος ζωής, προτεραιότητα έχει πάντα η προστασία της ζωής μέσω επικοινωνίας με τις αρμόδιες αρχές». 

Τόνισε ότι οι φίλοι και συγγενείς έχουν καθοριστικό ρόλο. Είναι σημαντικό να ακούσουν το θύμα, να αποφύγουν την κριτική και να ενθαρρύνουν την αναζήτηση επαγγελματικής βοήθειας. 

Ο ρόλος των ειδικών 

Ερωτηθείς αν η παρέμβαση ειδικών είναι απαραίτητη μόνο μετά από περιστατικό βίας, ο κ. Μικελλίδης ανέφερε ότι η παρέμβαση μπορεί να είναι ιδιαίτερα χρήσιμη ήδη από τα πρώτα ανησυχητικά σημάδια. Η έγκαιρη αξιολόγηση μπορεί να βοηθήσει  στην αναγνώριση επικίνδυνων μοτίβων και στην προστασία του θύματος. «Η πρόληψη αποτελεί πάντοτε αποτελεσματικότερη στρατηγική από την αντιμετώπιση των συνεπειών». 

Υπογράμμισε ότι η ενδοοικογενειακή βία δεν αποτελεί αποτέλεσμα ενός στιγμιαίου θυμού, αλλά μιας δυναμικής ελέγχου, εξουσίας και κυριαρχίας μέσα στη σχέση. «Η έγκαιρη αναγνώριση των προειδοποιητικών σημείων, η ενημέρωση της κοινωνίας και η άμεση πρόσβαση σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας και προστασίας μπορούν να σώσουν ζωές. Η σιωπή δεν προστατεύει τα θύματα η έγκαιρη παρέμβαση μπορεί να αλλάξει την πορεία μιας ολόκληρης ζωής».