ALPHA της Κυριακής

Αν υπήρχε λόγος αυτοεξαίρεσης σήμερα, μήπως τα ίδια δεδομένα θα έπρεπε να είχαν προκαλέσει ανάλογο προβληματισμό και τα προηγούμενα χρόνια;

Η δημοσιοποίηση του πορίσματος της Ανεξάρτητης Αρχής κατά της Διαφθοράς για την υπόθεση που συνδέεται με το βιβλίο «Κράτος Μαφία» επανέφερε στο προσκήνιο μια διαχρονική ανοιχτή πληγή της κυπριακής δημόσιας ζωής, η οποία υποβαθμίζει την ποιότητα της διακυβέρνησης: την πρόληψη, τον εντοπισμό και τη διαχείριση συγκρούσεων συμφερόντων.

Διαχρονικά, η κυπριακή πολιτική τάξη είτε δυσκολεύεται να κατανοήσει την έννοια της σύγκρουσης συμφέροντος, είτε επιλέγει να την αντιμετωπίζει ως ζήτημα ήσσονος σημασίας, παρά τις επανειλημμένες συστάσεις της GRECO. Η ερμηνεία του όρου, ωστόσο, είναι απλή και δεν απαιτεί εξειδικευμένες νομικές γνώσεις. Όταν κάποιος αναλαμβάνει ένα δημόσιο αξίωμα, πρωταρχική του υποχρέωση είναι να ασκεί τα καθήκοντά του με αμεροληψία και αποκλειστικό γνώμονα το δημόσιο συμφέρον. Σύγκρουση συμφέροντος προκύπτει όταν ένα προσωπικό, οικονομικό, οικογενειακό, επαγγελματικό ή πολιτικό συμφέρον επηρεάζει, ενδέχεται να επηρεάσει ή δημιουργεί την εύλογη εντύπωση ότι επηρεάζει την αντικειμενική άσκηση των καθηκόντων του, θέτοντας σε κίνδυνο το δημόσιο συμφέρον και την εμπιστοσύνη των πολιτών απέναντι στους θεσμούς.

Η απόφαση του Γενικού Εισαγγελέα και του Βοηθού Γενικού Εισαγγελέα να αυτοεξαιρεθούν από την αξιολόγηση του πορίσματος, επικαλούμενοι προσωπικές σχέσεις και την ανάγκη διασφάλισης της αντικειμενικής αμεροληψίας, αποτελεί το ελάχιστο που θα ανέμενε κανείς σε μια τόσο εμφανή περίπτωση πιθανής σύγκρουσης συμφέροντος. Αν και συνιστά θετική εξέλιξη, εξακολουθεί να γεννά κρίσιμα ερωτήματα.

Αν υπήρχε λόγος αυτοεξαίρεσης σήμερα, μήπως τα ίδια δεδομένα θα έπρεπε να είχαν προκαλέσει ανάλογο προβληματισμό και τα προηγούμενα χρόνια; Τα σχετικά στοιχεία βρίσκονταν στη δημόσια σφαίρα εδώ και καιρό, ωστόσο η Νομική Υπηρεσία δεν έκρινε ότι συνέτρεχαν λόγοι αυτεπάγγελτης διερεύνησης του τέως Προέδρου ή, ευρύτερα, του συστήματος που αναπτύχθηκε γύρω από το πρόγραμμα των «χρυσών διαβατηρίων». Η επιλογή αυτή αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα σε ένα πλαίσιο όπου δεν υφίσταται σαφής μηχανισμός λογοδοσίας της ηγεσίας της Νομικής Υπηρεσίας για πράξεις ή παραλείψεις της.

Επιπλέον, η αξιολόγηση του πορίσματος ανατέθηκε σε ανώτατους λειτουργούς της ίδιας Υπηρεσίας, δηλαδή σε υφισταμένους των προσώπων που αυτοεξαιρέθηκαν. Εύλογα τίθεται το ερώτημα κατά πόσο διαθέτουν, στην πράξη, την αναγκαία ανεξαρτησία για να διαχειριστούν την υπόθεση με τρόπο που ενδέχεται να αμφισβητεί ή να εκθέτει τους προϊσταμένους τους.

Προβληματισμός ανακύπτει και για την εκτελεστική εξουσία. Ο σημερινός Πρόεδρος της Δημοκρατίας υπήρξε μέλος της κυβέρνησης Αναστασιάδη και στενός συνεργάτης του τέως Προέδρου, ενώ δημόσια έχει απορρίψει κατηγορηματικά τον χαρακτηρισμό της προηγούμενης κυβέρνησης ως διεφθαρμένης.

Τα πιο πάνω στοιχεία αναδεικνύουν ένα ξεκάθαρο ζήτημα αμεροληψίας σε σχέση με την πιθανή απόφαση του Υπουργικού Συμβουλίου για διορισμό ανεξάρτητων ποινικών ανακριτών, οι οποίοι θα διερευνήσουν και τις πιθανές ευθύνες του τέως Προέδρου της Δημοκρατίας.

Ο Κώδικας Δεοντολογίας των Μελών της Κυβέρνησης είναι σαφής: σύγκρουση συμφέροντος υφίσταται όχι μόνο όταν ένα προσωπικό συμφέρον επηρεάζει πράγματι την άσκηση των καθηκόντων ενός αξιωματούχου, αλλά και όταν δημιουργείται η εύλογη εντύπωση ότι μπορεί να την επηρεάσει.

Υπό αυτό το πρίσμα, εύλογα τίθεται το ερώτημα κατά πόσο ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας ή άλλα μέλη του Υπουργικού Συμβουλίου βρίσκονται σε κατάσταση πραγματικής, δυνητικής ή αντιληπτής σύγκρουσης συμφέροντος ως προς τη συμμετοχή τους στη συγκεκριμένη απόφαση. Σε μια τέτοια περίπτωση, η προσφυγή στον Σύμβουλο Δεοντολογίας επιβάλλεται και θα μπορούσε να συμβάλει στην ορθή αξιολόγηση του κατά πόσο απαιτείται εξαίρεση από τη διαδικασία.

Η παρούσα υπόθεση αποτελεί ίσως την πρώτη ουσιαστική ευκαιρία να διαπιστωθεί αν ο συγκεκριμένος θεσμός λειτουργεί στην πράξη για τα μέλη της Κυβέρνησης ως μηχανισμός πρόληψης και καθοδήγησης ή αν παραμένει ένας θεσμός που υπάρχει μόνο τυπικά. Η ενεργοποίησή του πριν από οποιαδήποτε σχετική συνεδρία του Υπουργικού Συμβουλίου δεν αποτελεί κατ’ ανάγκην νομική υποχρέωση, συνιστά όμως υποχρέωση απέναντι σε μια πρακτική καλής διακυβέρνησης την οποία η ίδια η κυβέρνηση θεσμοθέτησε.

Η σύγκρουση συμφέροντος δεν είναι μια τεχνική ή νομική λεπτομέρεια. Είναι ζήτημα εμπιστοσύνης. Και όταν οι θεσμοί καλούνται να ελέγξουν πρόσωπα με τα οποία συνδέονται προσωπικά, επαγγελματικά ή πολιτικά, η λογοδοσία δεν μπορεί να βασίζεται μόνο στην καλή θέληση των εμπλεκομένων. Απαιτεί κανόνες, διαφάνεια και θεσμικές εγγυήσεις. Διαφορετικά, η σύγκρουση συμφέροντος θα παραμένει μια ανοιχτή πληγή για τη δημόσια διακυβέρνηση.

Φάκελος Διακυβέρνηση: Μια σειρά παρεμβάσεων από το EIMF σε συνεργασία με τον Alpha της Κυριακής. Στο πλαίσιο αυτής της πρωτοβουλίας, το EIMF και το Alpha Cyprus προσφέρουν δέκα υποτροφίες για τα μεταπτυχιακά προγράμματα Master Programme in Governance, Risk and Compliance και Master Programme in European Economic Governance and Policy, συμβάλλοντας στην ανάπτυξη στελεχών με εξειδίκευση στη διακυβέρνηση, τη λογοδοσία και τη δημόσια πολιτική. (Link – https://eimf.eu/scholarships/).